Дәрiлiқ кесірткелер: түрлерi, қасиеттерi және қолданылуы
Hirudo medicinalis
Еуропалық дәрілік құрт (Hirudo medicinalis) және басқа да медициналық құрт түрлері туралы ақпарат. Құрттардың сипаттамасы, қолданылуы және қорғау мәселелері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Анелид құрттарының түрлері
Species of annelid worm
Hirudo medicinalis, немесе еуропалық дәрілік қанқұйрық, дәрілік мақсатта қолданылатын қанқұйрықтардың бірнеше түрінің бірі болып табылады. Hirudo туысының басқа түрлері, мысалы H. orientalis, H. troctina және H. verbana да кейде дәрілік қанқұйрық ретінде қолданылады. Азиялық дәрілік қанқұйрыққа Hirudinaria manillensis, ал Солтүстік Америкалық дәрілік қанқұйрыққа Macrobdella decora жатады. 19 ғасырда медициналық қажеттіліктердің артуына байланысты көптеген елдерде дәрілік қанқұйрықтардың саны күрт азайды және бүгінгі күні көптеген елдерде олардың жоғалу қаупі сақталып тұр.
Hirudo medicinalis, or the European medicinal leech, is one of several species of leeches used as medicinal leeches. Other species of Hirudo sometimes also used as medicinal leeches include H. orientalis, H. troctina, and H. verbana. The Asian medicinal leech includes Hirudinaria manillensis, and the North American medicinal leech is Macrobdella decora. Medicinal leech populations were reduced significantly in many countries during the 19th century due to the high demand in medical contexts, and remain endangered in many countries today.
Морфология
Дәрілік қанқұйрықтардың жалпы морфологиясы көптеген басқа қанқұйрықтарға тән. Толық жетілген ересектердің ұзындығы 20 сантиметрге дейін жетеді, олар жасыл, қоңыр немесе жасыл қоңыр түсті болады, арқа жағы қараңғырақ, ал құрсақ жағы ашық. Арқа жағында жұқа қызыл жолақ та бар. Бұл организмдердің екі сорғыш мүшесі бар, олардың әрқайсысы алдыңғы және артқы сорғыш деп аталады. Артқы сорғыш негізінен тіреу үшін пайдаланылады, ал алдыңғы сорғыш, яғни жақ және тістері, қоректену процесін жүзеге асырады. Дәрілік қанқұйрықтардың үш жақ сүйегі (үш бөліктен тұратын) араға ұқсайды, олардың үстінде шамамен 100 өткір жиек орналасқан, олардың көмегімен қожайынның терісі кесіледі. Кесілген жерде шеңбер ішінде төңкерілген Y әрпі сияқты із қалдырады. Теріні тесіп алғаннан кейін, олар қанды сорып алады және антикоагулянттарды (хирудин) енгізеді. Ірі ересектер бір рет тамақтану кезінде өз салмағынан 10 есе көп, яғни 5–15 мл көлемде тамақтана алады. Бұл қанқұйрықтар екі рет тамақтанған арасында бір жылға дейін өмір сүре алады. Дәрілік қанқұйрықтар гермафродиттер, олар жыныстық жолмен көбейеді, суға жақын (бірақ судың ішінде емес), көлеңкелі және ылғалды жерлерде 50-ге дейін жұмыртқа салады. Польшада жасалған зерттеу көрсеткендей, дәрілік қанқұйрықтар кейде ірі су құстарының ұяларында көбейеді, сондықтан құс мекендеу орындарын сақтау шаралары қанқұйрықтардың азаюын тоқтатуға да көмектеседі.
The general morphology of medicinal leeches follows that of most other leeches. Fully mature adults can be up to 20 centimeters in length, and are green, brown, or greenish brown with a darker tone on the dorsal side and a lighter ventral side. The dorsal side also has a thin red stripe. These organisms have two suckers, one at each end, called the anterior and posterior suckers. The posterior is used mainly for leverage, whereas the anterior sucker, consisting of the jaw and teeth, is where the feeding takes place. Medicinal leeches have three jaws (tripartite) that resemble saws, on which are approximately 100 sharp edges used to incise the host. The incision leaves a mark that is an inverted Y inside of a circle. After piercing the skin, they suck out blood while injecting anticoagulants (hirudin). Large adults can consume up to ten times their body weight in a single meal, with 5–15 mL being the average volume taken. These leeches can live for up to a year between feedings. Medicinal leeches are hermaphrodites that reproduce by sexual mating, laying eggs in clutches of up to 50 near (but not under) water, and in shaded, humid places. A study done in Poland found that medicinal leeches sometimes breed inside the nests of large aquatic birds, noting that conservation efforts directed at bird habitats may also indirectly help preserve dwindling leech populations.
Аумағы мен экологиясы
Олардың таралған аймағы Еуропаның дерлік барлық бөлігін және Азияны, Қазақстан мен Өзбекстанға дейін қамтиды. Бұл түрдің ең қолайлы мекені – қоңыржал, тұщы сулы тоғандар мен арналар, олардың ішінде шөптер көп өседі, және орташа белдеу климаты. 19 ғасырда шұмырша жинаушылардың тым көп пайдалануы нәтижесінде тек сирек кездесетін топтар ғана қалды. Бұл топтар шұмыршаға қоректену кезінде пайдалы түрлі мақсаттарға себі, қанды сұйық күйде ұстауға және зардап шеккен жерде қан ағымын арттыруға көмектеседі. Осы секрецияланатын белоктардың бірнешеуі антикоагулянттар (мысалы, хирудин), тромбоциттердің бірігуін тежеушілер (әсіресе, апираза, коллагеназа және калин), тамыр кеңейткіштер және протеиназа тежеушілер болып табылады. Сонымен қатар, сілекейде жан ауыртпайтындыққа байланысты анестетик те бар деп саналады, себебі шұмырша шағу көбінесе ауыртпайды.
Their range extends over almost the whole of Europe and into Asia as far as Kazakhstan and Uzbekistan. The preferred habitat for this species is muddy freshwater pools and ditches with plentiful weed growth in temperate climates. Over exploitation by leech collectors in the 19th century has left only scattered populations, These achieve a wide variety of goals useful to the leech as it feeds, helping to keep the blood in liquid form and increasing blood flow in the affected area. Several of these secreted proteins serve as anticoagulants (such as hirudin), platelet aggregation inhibitors (most notably apyrase, collagenase, and calin), vasodilators, and proteinase inhibitors. It is also thought that the saliva contains an anesthetic, as leech bites are generally not painful.
Тарихи тұрғыдан
Суқұйғышпен емдеудің алғашқы тіркелген қолданылуы 3500 жыл бұрын Ежелгі Египетте болған. Медицинада суқұйғыштарды қолданудың келесі тіркелген жазбалары б.з.д. соңғы ғасырларда грек дәрігері Никандердің Колофондағы еңбегінде кездеседі. Суқұйғыш терапиясы бірнеше жүз жылдан кейін, 3-шы ғасырдағы дәстүрлі қытай медицинасы кітабы – Шэньн Бэн Цао Цзинде еске алынған. Авиценнаның «Медицинаның каноны» (1020-шы жылдар) еңбегінде және 12-шы ғасырда Абд әл-Латиф әл-Багдадидің еңбектерінде медицинада суқұйғыштарды қолдану туралы айтылған. Бұл дереккөздер суқұйғыш терапиясын ісіну сияқты көптеген ауруларға қолдануды көрсеткен. Орта ғасырлық және жаңа заманғы еуропалық медицинада дәрілік суқұйғыш (Hirudo medicinalis және оның туыстары H. verbana, H. troctina және H. orientalis) науқастан қан алу үшін қолданылды, бұл Галеннің пікірінше, адам организмінің дұрыс жұмыс істеуі үшін сақталуы тиіс гуморларды теңгерту процесінің бір бөлігі болды. (Ежелгі медицина философиясының төрт гуморы – қан, шырыш, қара өт және сары өт.) Тестің түсі қызылға айналған кез келген ауру (мысалы, қызба және қабыну), теория бойынша, денедегі қанның артық болуынан туындаған болуы керек. Сондай-ақ, мінез-құлқы шаршаңқы және көңілді адам қанның көптігінен зардап шегеді деп есептелді. Суқұйғыштар қанды алып тастау арқылы осы жағдайларға көмектеседі деп ойланды – соның ішінде полиомиелит және ларингит сияқты кең ауқымды аурулар. 19-шы ғасырдың соңына қарай суқұйғыштарды қолдану азая бастады. Қазіргі кезде суқұйғыштар операциядан кейінгі веналық қанайналымның бұзылуынан зардап шеккен тіндердегі қан айналымын жақсарту үшін қолданылады, әсіресе саусақтарды қайта тікелей қосу және құлақ, мұрын, ерін және қабақтың пластикалық хирургиясында. Дәрілік суқұйғыштармен емдеудің басқа да клиникалық қолданыстары – варикоздық тамырлар, бұлшықет спазмдары, тромбофлебит және остеоартрит, сондай-ақ көптеген басқа да аурулар. Емдік әсері суқұйғыш тамақтаған қанның аз мөлшерінен емес, суқұйғыш ажырағаннан кейін жарадан үздіксіз және тұрақты қан кетуден, сондай-ақ суқұйғыш сілекейінің анестезиялық, қабынуға қарсы және тамыр кеңейткіш қасиеттерінен туындайды. Суқұйғыштардағы гирудиннің өте аз мөлшеріне байланысты, оны кеңінен медициналық қолдану үшін жинау тиімсіз. Гирудин (және оған ұқсас заттар) рекомбинантты технологиялар арқылы синтезделеді. Гепаринды бөліп шығаратын және дәрілік суқұйғыштардың қызметін атқаратын «механикалық суқұйғыштар» деп аталатын құрылғылар жасалған, бірақ олар әлі де коммерциялық қолжетімді емес.
The first recorded use of leech therapy was 3,500 years ago in Ancient Egypt. The next recorded uses of leeches in medicine come in the last few centuries BCE, by the Greek physician Nicander in Colophon Leech therapy is mentioned a few hundred years later in Shennong Ben Cao Jing, a 3rd century CE book of traditional Chinese medicine. Medical use of leeches was discussed by Avicenna in The Canon of Medicine (1020s), and by Abd al Latif al Baghdadi in the 12th century. These sources indicated leech therapy for a wide variety of ailments, including edema,. In medieval and early modern European medicine, the medicinal leech (Hirudo medicinalis and its congeners H. verbana, H. troctina, and H. orientalis) was used to remove blood from a patient as part of a process to balance the humors that, according to Galen, must be kept in balance for the human body to function properly. (The four humors of ancient medical philosophy were blood, phlegm, black bile, and yellow bile.) Any sickness that caused the subject's skin to become red (e. g. fever and inflammation), so the theory went, must have arisen from too much blood in the body. Similarly, any person whose behavior was strident and sanguine was thought to be suffering from an excess of blood. Leeches, by removing blood, were thought to help with these kinds of conditions — a wide range which included illnesses like polio and laryngitis. The use of leeches began to become less widespread towards the end of the 19th century. used to stimulate circulation in tissues threatened by postoperative venous congestion, particularly in finger reattachment and reconstructive surgery of the ear, nose, lip, and eyelid. Other clinical applications of medicinal leech therapy include varicose veins, muscle cramps, thrombophlebitis, and osteoarthritis, among many varied conditions. The therapeutic effect is not from the small amount of blood taken in the meal, but from the continued and steady bleeding from the wound left after the leech has detached, as well as the anesthetizing, anti inflammatory, and vasodilating properties of the secreted leech saliva. Because of the minuscule amounts of hirudin present in leeches, it is impractical to harvest the substance for widespread medical use. Hirudin (and related substances) are synthesized using recombinant techniques. Devices called "mechanical leeches" that dispense heparin and perform the same function as medicinal leeches have been developed, but they are not yet commercially available.