Элизе Рихтер: Австриялық филолог және бірінші әйел профессор

Кіріспе

Элис Рихтер (2 наурыз 1865 – 23 маусым 1943) – австриялық филолог, роман тілдерін зерттеу саласында маманданған және университет профессоры. Ол Вена университетінде хабилитация дәрежесін алған алғашқы әйел, алғашқы әйел доцент және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін кез келген австриялық университетінде академиялық қызметке тағайындалған жалғыз әйел болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік шенеуніктер тарапынан қуғынға ұшыраған ол 1942 жылдың қазан айында неміс басқан Чехословакиядағы Терезиенштадт концлагеріне жер аударылды және 1943 жылдың маусым айында сол жерде қайтыс болды.

Өмірбаян

Элис Рихтер 1865 жылдың 2 наурызында Австрияның Вена қаласында, дінге бейжай еврей отбасында дүниеге келді. Ол Эмили Рихтер мен Австрияның Оңтүстік теміржол компаниясының бас дәрігері Максимилиан Рихтердің қызы болды. Элис Рихтерден төрт жас үлкен Хелен Рихтер ағылшын әдебиеті мен драматургиясы туралы жазған және аударған ағылшын тілінің ғалымы және театр зерттеушісі ретінде танымал болды. Элис Рихтер жас кезінде ревматоидты артритке шалдықты және 20 жасында бір жыл бойы төсекке жатты. 1889 және 1891 жылдары анасы мен әкесі қайтыс болғаннан кейін екі әйел жақындасты. Бірге саяхаттап, бір-бірін ғылыми ізденістерін жалғастыруға ынталандырды. Сол кезде қыздар ресми жоғары білім алудан шеттетілгендіктен, Рихтер мен оның екі қарындасы (олардың бірі жас кезінде қайтыс болды) бастапқыда отбасының прус гувернанткасымен үйде оқытылды. 1890 жылдары Хелен және Элис Рихтер белгілі бір профессорлардың арнайы рұқсатымен университет курстарын тыңдады. 1896 жылы ғана қыздар Matura емтиханына (жалпы университетке түсу біліктілігі) қабылданды, оны Элис Рихтер келесі жылы 32 жасында тапсырды. Содан кейін Вена университетінде Адольф Мусафия мен Вильгельм Майер Любке басқаратын классикалық, индоевропалық және роман филологиясы факультетіне студент болып түсті. Осылайша ол 1901 жылы осы университеттің докторлық дәрежесін алған алғашқы әйелдердің бірі болды. Бұл диплом summa cum laude деп танылды. 1905 жылы ол роман тілдері бойынша жұмысы үшін абилитация алған алғашқы әйел болды. Екі жылдан кейін ол Вена университетінің алғашқы әйел-приватдоценті (доцент) атанды. Оның «ажыратылмайтын сөздер тарихы» тақырыбындағы тұсаукесер лекциясы Рихтердің жынысына және еврей тегіне наразылық білдірген католик және неміс ұлтшыл студенттерінің бұзушылығын болдырмау үшін басқа лекция залына көшірілді. 1921 жылы ол Австриядағы әйелдердің алғашқы доценті болып тағайындалды. Алайда ол ешқашан профессорлық лауазымға ие болған жоқ. Ваурингтің «коттедждік ауданындағы» үйлерінде Элис пен Хелен Рихтер 1906 жылдан бастап зиялылар мен суретшілер үшін апталық салон өткізді. Олардың тұрақты қонақтарының арасында әйелдер құқықтарын қорғайтын Марианна Хайниш және Роза Майредер, музыка сыншысы Макс Калбек және Бургтеатр директоры Хьюго Тимиг болды. 1911 жылы Рихтер қарындастары Венаның лютеран шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. 1920 жылдан бастап ол Австрияның академиялық әйелдер қауымдастығының (Verband der Akademikerinnen Österreichs) төрағасы болды. 1922 жылы Элис Рихтер Австрияның университет әйелдері федерациясын құрды. 1938 жылғы Аншлюс және Австрияда нацистік антисемит саясатының енгізілуі, еврей тегі бар адамдарды қоғамдық өмірден шеттетуі салдарынан Рихтер университет кітапханасына кіруден, лауазымынан босатылды, қарттық шағында зейнетақы алудан айырылды және мұражайлар мен басқа да мәдени орындарға баруға тыйым салынды. Оның жеке кітапханасы, онда 3000 томдық кітап болған, және басқа да мүліктері тәркіленді. Содан кейін ол және онымен бірге тұратын қарындасы Хелен 1942 жылдың 9 қазанында IV/13 рейсімен 598 нөмірлі Терезиенштадт концлагеріне депортацияланды. Хелен 1942 жылдың 8 қарашасында 81 жасында онда қайтыс болды. Элис 1943 жылдың 21 маусымында 78 жасында сол жерде қайтыс болды. Австрия Ғылым қорының (FWF) Элис Рихтер бағдарламасы, профессорлық лауазымға ұмтылатын әйел докторанттарына қаржылық қолдау көрсетеді.

Born in Vienna, Austria, on 2 March 1865, to a middle class, non practicing Jewish family, Elise Richter was the daughter of Emilie Richter and Maximilian Richter, the chief physician of the Austrian Southern Railway Company. Her sister Helene Richter, four years older than Elise, became known as an anglicist and theatre scholar, writing about and translating English literature and drama. Elise Richter developed rheumatoid arthritis as a young woman, and was confined to bed for a year during her early 20s. The two women grew closer, following the deaths of their mother and father, respectively, in 1889 and 1891. Traveling together, they also encouraged each other to continue their respective academic pursuits. As girls were excluded from formal higher education at the time, Richter and her two sisters (one of them died at a young age) were initially educated at home by the family's Prussian governess. During the 1890s, Helene and Elise Richter audited university courses with special permission from certain professors. It was not until 1896 that girls were admitted to the Matura examination (general university entrance qualification), which Elise Richter passed the following year, at the age of 32. Then she enrolled at the University of Vienna as a student of Classical, Indo European and Romance philology under Adolph Mussafia and Wilhelm Meyer Lubke, and then became one of the first women ever to be awarded a Doctorate from that university in 1901. That degree was awarded summa cum laude. In 1905, she became the first woman to receive the habilitation for her work on Romance languages. Two years later, she became the first female Privatdozent (assistant professor) at the University of Vienna. Her inaugural lecture on "the history of indeclinables" was moved to another lecture hall to avoid disruption by militant Catholic and German nationalist students who took offense not only at Richter's gender but also at her Jewish roots. In 1921, she became the first woman in Austria to be appointed as an untenured professor (außerordentlicher Professor). However, she never received an ordinary professorship. In their home in the "cottage quarter" of Währing, Elise and Helene Richter hosted a weekly salon for intellectuals and artists, starting in 1906. Among their regular guests were the women's rights activists Marianne Hainisch and Rosa Mayreder, music critic Max Kalbeck, and Burgtheater director Hugo Thimig. In 1911 both Richter sisters were baptised in Vienna's Lutheran City Church. Beginning in 1920, she chaired the Association of Austrian Academic Women (Verband der Akademikerinnen Österreichs). In 1922, Elise Richter founded the Austrian Federation of University Women. After the 1938 Anschluss, and the introduction of Nazi anti semitic policies in Austria, which excluded people of Jewish origin from public life, Richter was denied access to the university's library, dismissed from her post, denied pension support in her old age, and prohibited from visiting museums and other cultural institutions. In addition, her personal library, which held 3,000 items, and other possessions were confiscated. She and her sister, Helene, who lived with her, were then deported to the Theresienstadt concentration camp on 9 October 1942, on Transport IV/13, number 598. Helene was 81 when she died there on 8 November 1942. Elise was 78 when she died there on 21 June 1943. The Elise Richter Program of the Austrian Science Fund (FWF), which provides financial support for female postdoc researchers aiming for a professorship, is named in her honour.