Кіріспе

Джон Кокрейн (4 ақпан 1798 – 2 наурыз 1878) – шотланд шахмат шебері және заңгер. Корольдік теңіз күштерінде қызметтен кейін Кокрейн адвокатты таңдады. Заң оқып жүрген кезінде ол өте күшті шахматшыға айналып, ойын туралы кітап жариялады, онда Корольдік гамбитінің негізгі бағыты – Сальвио гамбитінің Кокрейн вариациясы кірді. Осы шақта ол сол кезде Еуропаның ең күшті ойыншылары деп есептелген француз Десшапель мен Лабурдоннаға қарсы ойнады. Үндістанда ұзақ қызметтен кейін ол Ұлыбританияға оралып, Говард Стаунтоннан басқа барлығын жеңді, содан кейін француз Сент-Аманға қарсы жеңіске дайындалуына көмектесті, бұл Стаунтонды әлемдегі жетекші шахматшы ретінде бекітті. Кокрейн Үндістанға қайтып келді, онда ол «Калкутта алқасының әкесі» (адвокаттар бірлестігі) және Калькутта шахмат клубының жетекші мүшесі ретінде танылды; Клуб және Кокрейн жекелеген түрде Стаунтон ұйымдастырған алғашқы халықаралық шахмат турниріне маңызды қаржылық үлес қосты. Кокрейн шахмат ойнауды жалғастырды және ойындарын Ұлыбританияға жариялап жіберді, көбінесе Стаунтонның бағаналарында. Оның екі негізгі қарсыласы – үндістер болды, және олардың біреуіне қарсы Петров қорғанысына қарсы Кокрейн гамбитін алғаш рет қолданды. Ұлыбританияға қайтып келгеннен кейін Кокрейн заңмен жартылай уақыт айналысты, негізінен Үндістанда туындаған маңызды істерде, сондай-ақ заң туралы мақалалар мен кітаптар жазды. Ол кезде ол шахмат турнирлеріне қатысуға тым ескі болды, бірақ күшті ойыншылармен көптеген бейресми ойындар ойнады. Кокрейн мұнара мен пілге қарсы мұнараның қиын соңғы ойын қорғанысын теңестіру әдісі – Кокрейн қорғанысын ашқанмен есімдері қатар айтылады. Кокрейн шабуылға дайын, құрбандыққа баратын ойнау стилімен танымал. Оның ең танымал дебюттік жаңалықтары көбінесе күмәнді деп есептеледі, бірақ Кокрейн гамбиті шебер шахматта кейде күтпеген қару ретінде қолданылады. Өмірінде де, өлімінен кейін де оған деген ыстық пікірлер айтылды.

Өмірбаян

Кокрейн "Дандональд графы басқаратын әйгілі шотландтық отбасының мүшесі" болды. Жастық шағында Кокрейн Корольдік теңіз флотының мичманы болды және 1815 жылы Наполеон Бонапартты Ұлыбританияға тасымалдаған HMS Bellerophon кемесінде қызмет еткені айтылады. Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Теңіз флотының қысқартылуы мансаптық өрлеу мүмкіндіктерін нашарлатты, сондықтан Кокрейн адвокаттық мансапқа ауысты, тікелей университет бітірмей-ақ Орта ғибадатханаға қосылды. Ол студент кезінде шахмат ойнаумен көзге түсті. Джон Кокрейннің шахматшы ретінде алғашқы жазбалары – 1819 жылы Море басқаратын «Түрік» шахмат машинасына (пешканы және жүру мүмкіндігін алып) ойнаған бес партиясы (−3 =1 +1). 1822 жылы «Шахмат ойыны туралы трактат» жарияланды, ондағы ықтимал ұстанымдар бөлімі Вердони, Бернард, Карлиер және Легер жазған «Әуесқойлар туралы трактат» негізінде жазылған. Алайда Кокрейннің кітабында оның жеке талдауының көп бөлігі, соның ішінде Корольдік гамбитіндегі Сальвио гамбитінің Кокрейн вариациясы бар. Кокрейннің 1800-1820 жылдары және 1820-1840 жылдары Еуропаның ең күшті ойыншылары деп танылған Дешапель мен Лабурдоннаға қарсы ойнағаны белгілі; олардың арасындағы ойындар 1822-1824 жылдар аралығында өткен болуы мүмкін, бірақ Кокрейн қайтыс болған кезде комментаторлар күндік мәліметтерге сенімді болған жоқ. Алайда британдық шахматтың жарқыраған жұлдызы Говард Стаунтон болды, Кокрейн кітабын жариялаған кезде ол мектеп оқушысы болған. Кокрейннің айтуынша, Баннерджидің фианкеттолық ашылуларға деген құштарлығы үнді қорғанысы класындағы ашылуларға әкелді. Уильям Норвуд Поттердің «Лондон шахмат журналында» жарияланған тағы бір ойында Баннерджи қара піштермен ойнап, Кокрейнге қарсы жеңіске жеткен, ал ойын Корольдік үнді гамбитінің төрт пешкалық шабуылымен басталған. Стаунтон әлемдегі алғашқы халықаралық шахмат турнирін ұйымдастырғанда, Калькутта шахмат клубы турнир қорына ең ірі үлестердің бірін жасады, сонымен қатар оның басшылары Кокрейн мен Т. С. Мортон ең ірі жеке үлестерді енгізді. Кокрейн Үндістандағы екінші кезеңінде Калькутта адвокаттарының «әкесі» (адвокаттардың жергілікті бірлестігі) ретінде танылды. Стаунтон сондай-ақ Кокрейннің аштықтан зардап шеккен үндістер тобына ісі үшін алған гонорарын толығымен бергенін жариялады. Кокрейн Ұлыбританияға қайтып келгеннен кейін, ол жартылай уақытпен адвокат ретінде жұмыс істеуді жалғастырды, Ұлыбританияның Жеке кеңесі алдында бірнеше үнділік шағымдарды қарады және заңдық трактаттар жазды. Ол Бенгалиядағы мұрагерлік туралы жергілікті заңды қолдау мақсатында жазылған. Ол қайтыс болған кезде тағы бір заң кітабын аяқтауға тырысып жатқан. 1844 жылы Джордж Уокер Кокрейннің ойынға деген көзқарасын былай сипаттады: «Кокрейн мырза – менің қарап немесе қарсы тұру құрметіне ие болған ең керемет ойыншы; тіпті Де ла Бурдоннаны қоспағанда; және оның кереметтігі жиі жеңіске жеткеніне өкінемін». Кокрейн сондай-ақ танымал шахмат теоретигі болды, бірақ оның ашылулардағы жаңалықтары көбінесе дұрыс емес еді және олармен тек ол ғана ойнай алды.