Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы дін Американың түпкі тұрғындарының діндері мен рухани тәжірибелерімен басталды. Кейіннен, дін кейбір колониялардың құрылуында да рөл атқарды, себебі көптеген колонистер, мысалы пуритандар, діни қуғын-сүргіннен қашу үшін келді. Тарихшылар американдық революцияға діннің, әсіресе христиандықтың, одан да артық протестантизмнің қаншалықты әсер еткенін пікірталас етеді. Көптеген Аталар жергілікті протестант шіркеулерінде белсенді болды; олардың кейбіреулері, Томас Джефферсон, Бенджамин Франклин және Джордж Вашингтон сияқты, деистік көзқарастарға ие болды. Кейбір зерттеушілер мен авторлар АҚШ-ты "протестанттық мемлекет" немесе "протестанттық принциптерге негізделген" мемлекет деп атап, оның кальвинистік мұрасына ерекше назар аударды. Басқалары Америка революциясының секулярлық сипатын атап көрсетіп, елдің негізгі құжаттарының да секулярлық сипатына тоқталды. АҚШ-тағы протестантизм, елдегі ең ірі және басым дін ретінде, АҚШ тарихы мен мәдениетіне терең ықпал етті. Африкалық американдықтар өздерінің протестант шіркеулерін құруда, көбінесе баптист немесе методист, және өздерінің пасторларына моральдық және саяси лидерлік рөлдерін беруде белсенді болды. "Ақ англосаксон протестанттары" деп аталатын топ АҚШ тарихының көп бөлігінде американдық қоғамға, мәдениетке және саясатқа үстемдік етті, ал "протестанттық еңбек этикасы" американдық қоғамға, саясатқа және еңбек мәдениетіне ұзақ уақыт бойы әсер етті. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген негізгі американдық протестанттық конфессиялар шетелде миссионерлік қызметті бастады. "Негізгі протестанттық" конфессиялар XX ғасырдың басында "әлеуметтік Евангелиені" насихаттап, американдықтарды өздерінің қоғамдарын реформалауға шақырды; алкогольге тыйым салу туралы талаптар ерекше күшті болды. 1970 жылдан кейін негізгі протестанттық конфессиялар (мысалы, методистер, пресвитериандар және епископалдар) мүшелерін және ықпалын жоғалтты. Көбірек консервативті протестанттық евангелисттік, фундаменталисттік және харизматикалық конфессиялар (мысалы, Оңтүстік баптистер) 1990 жылға дейін тез өсіп, саясатта діни оң қанатты құруға көмектесті. Протестантизм әрқашан АҚШ-тағы христиандықтың басым түрі болғанмен, елдің құрылуынан бастап шағын, бірақ маңызды католик халқы болды, және АҚШ Солтүстік Америкадағы католиктік испан және француз империяларының бөлігі болған аймақтарға кеңейген сайын, бұл халық саны артты. Кейіннен, XIX және XX ғасырдың ортасы мен соңындағы иммиграция толқындары католик елдерінен иммигранттарды әкелді, бұл католиктердің әртүрлілігін арттырып, католиктердің санын едәуір арттырды, сонымен қатар американдық католиктерге қарсылықтың күшеюіне себеп болды. Сонымен қатар, осы иммиграция толқындары АҚШ-қа көптеген еврей және шығыс православиелік иммигранттарды әкелді. Протестантизм жалпы (яғни барлық протестанттық конфессиялардың біріктірілгені) АҚШ-тағы діннің басым және ең ірі түрі және христиандықтың басым түрі болып табылады, бірақ протестантизмді жеке конфессияларға бөлген жағдайда, католик шіркеуі техникалық тұрғыдан АҚШ-тағы ең үлкен жеке діни конфессия болып табылады. Жалпы алғанда, американдықтардың шамамен 43% өзін протестанттар деп санайды, 20% католиктер, 4% мормондық, шығыс православиелік және шығыс православиелік христиандық және Ехоба куәгерлері сияқты басқа да христиандық топтармен байланысты, ал 2% еврейлер. Индуистер, буддистер және мұсылмандар халықтың әрқайсысы 1% құрайды. Батыс Еуропа 20 ғасырдың соңында секуляризацияға ұшыраған кезде, АҚШ көбінесе бұл тенденцияға қарсы тұрды, сондықтан 21 ғасырда АҚШ барлық негізгі батыс елдерінің ішіндегі ең діни елдердің бірі болды. Аборт және гомосексуализм сияқты мәселелер бойынша діни негізделген моральдық ұстанымдар американдық саясатта қызу пікірталас тудырды. Алайда, АҚШ соңғы жылдары күрт және тез секуляризацияланды, қазіргі уақытта халықтың шамамен 26% өзін жалпы немесе ұйымдасқан дінге қатысты "дінсіз" деп жариялайды.

Демография

АҚШ халық санағы америкалықтардың діні немесе діни сенімдері туралы тікелей сұраған емес, бірақ 1945 жылдан бастап әрбір діни ағым бойынша статистика жинақтады. Финк және Старк 1850 жылдан кейінгі ресми санақ деректерін және 1776 жылғы «Атлас» еңбегін статистикалық талдаудан өткізіп, нақты бір діни ағымға жататын американдықтардың санын анықтауға тырысты. 1776 жылы олардың бағалауынша, бұл көрсеткіш 17% болды. 19 ғасырдың соңында, 1850–1890 жылдары, көрсеткіш 34%-дан 45%-қа дейін өсті. 1890–1952 жылдары көрсеткіш 45%-дан 59%-ға дейін өсті.

Pew Форумының деректері

Pew Research Center мәліметтері бойынша, АҚШ-тағы протестанттардың үлесі 1948 жылы үштен екіден асып түссе, 2012 жылы жартысынан кемге дейін төмендеді, сонда американдықтардың 48% өзін протестант деп есептейді.

Америка революциясына дейін

Жаңа Англия колониялары діни қуғын-сүргінге ұшыраған ағылшындардың бір бөлігімен қоныстанды. Олар "дін егістіктері" ретінде жоспарланып, құрылды. Бұл аймаққа келген қоныс аударушылардың кейбіреуі, бір Жаңа Англиялықтың айтуынша, "балық аулау" сияқты дүниелік мұраттармен келді, бірақ басым көпшілігі өздері дұрыс деп санаған жолмен құлшылық ету үшін Еуропадан кетті. Олар өздерінің көшбасшыларының "тау үстіндегі қала" немесе "қасиетті тәжірибе" құруға жасаған тырыстықтарын қолдады, оның сәттілігі Құдайдың жоспары Американың шөлейт жерінде табысты жүзеге асырыла алатынын көрсетер еді.

Пуритандар

Пуритандық – өзіндік дін емес, протестантизмді реформалау мақсатымен Англияда бастау алған қозғалыс еді. Алайда, Америкадағы алғашқы пуритандар 1629 және 1640 жылдар аралығында Америкаға келіп, Жаңа Англияда, әсіресе Массачусетс шығанағы аймағында қоныстанды. Бірақ олар өзіндік ағылшын шіркеуінен толық бөлініп қалған деп санамады және бастапқыда Англияны тазарту үшін бір күні қайта оралатындарына сенді. Пуритандар көбінесе протестанттардың сепаратистер деп аталатын, бірақ ұқсас сектасымен шатастырылады, олар да Англия шіркеуінің бұзылғанына сенді. Дегенмен, сепаратистер Англияның өзін тазарту үшін енді ештеңе жасау мүмкін емес деп ойлады. Сепаратистер қудаланды және олардың діні Англияда тыйым салынды, сондықтан олар өздерінің таза шіркеуін құруға бекінді. Олардың бірі – пилигримдер 1620 жылы Англиядан Америкаға көшіп, бастапқыда Массачусетс штатының Плимут қаласына қоныстанды. Олар Америкадағы Алғыс айту күні дәстүрін қалыптастырған отарлаушылар еді. Көптеген адамдар оларды құрметтеу үшін қарапайым киімдер мен бекітілген бас киімдерін киеді. Алайда, пилигримдер шын мәнінде сондай киінбеген. Пилигримдер мен пуритандар бірлесіп Массачусетс шығанағының колониясын құруға көмектесті. Сондай-ақ, нақты аяқталу мерзімі туралы пікірталас бар болғанымен, көптеген дереккөздер пуритандық 18 ғасырдың басында төмендегенін көрсетеді. Пуритандар басқалармен қатар, салмақтылықты, еңбекқорлықты, білімді және жауапкершілікті бағалады. Олар тағдырға сенді және католицизмді қоса алғанда, олардың пікірінше, нашар нәрселерге төзбеді. Англияны тазартуды көздегенімен, олар өздерінің пасторлары мен мүшелерін тәуелсіз түрде таңдады. Пуритандық құндылықтар америкалық идеалдарға, мысалы, жеке басқа әсер еткен болуы мүмкін. Мысалы, иман арқылы ақталу туралы пуритандық түсінік жеке тұлғаның жеке құндылықтарына баса назар аударды. Сонымен қатар, Англия шіркеуінен физикалық үзіліс (бірақ олар өзіндік толық бөлінген деп санамаған) олардың тәуелсіздігін көрсетеді. Олардың қатарында пуритандар мен пилигримдер, сондай-ақ римдік католиктер (Балтиморда) сияқты көптеген наразылар бар еді. Ортақ түбірге ие болғанына қарамастан, топтардың діни төзімділікке қатысты көзқарастары әртүрлі болды. Род-Айленд пен Уильям Пенннің Роджер Уильямс сияқты белгілі мысалдары өздерінің колонияларында діни азшылықтарды қорғауды қамтамасыз еткен болса, Плимут колониясы мен Массачусетс шығанағы колониясы сияқты басқалары мемлекеттік шіркеулер құрды. Голландияның Жаңа Голландия колониясы да Голландия реформатор шіркеуін құрды және басқа да ғибадат түрлерін тыйым салды, бірақ Голландияның Батыс Үндістан компаниясының колонияның соңғы жылдарында оны күшпен орындау азын болды. Құрудың бір себебі қаржылық еді: мемлекеттік шіркеу кедейлерге көмек көрсетуге жауапты болды, сондықтан да басқа шіркеулерге үлкен артықшылықтар берілді. Сонымен қатар, кез келген мемлекеттік шіркеуді мемлекеттік деңгейде қолдауға қарсылар да болды. 1773 жылы Жаңа Англиядағы баптист пасторы Исаак Бэкус: «Шіркеу мен мемлекет бөлек болса, оның салдары жақсы болады және олар бір-біріне кедергі келтірмейді: бірақ егер олар біріктірілсе, қандай жамандықтар болатынын ешкім толыққанды сипаттамайды» деді. Томас Джефферсонның ықпалды Виргинияның діни еркіндік туралы заңы 1786 жылы, Құқықтар туралы заңнан бес жыл бұрын қабылданды. Көптеген Англикан пасторлары және Оңтүстікке жатпайтын көптеген Англикандықтар лоялистер болды. Англикан шіркеуі Революция кезінде жойылды және Ұлыбританиядан бөлінгеннен кейін тәуелсіз епископ шіркеуі ретінде қайта ұйымдастырылды.

Америкадағы қуғын-сүргін

Еуропада діни қуғын-сүргінге ұшырағанмен, пуритандар оны қолдаған теорияны жақтады: мемлекетте діннің біртектілігінің қажеттілігі. Жаңа Англияда билікке келгеннен кейін, олар "мазхабтың және жаман пікірлердің" "мойнын сындыруға" тырысты. 1681 жылы пуритан дін қызметкері алғашқы қоныстанушылардың "мақсаты" "төзімділік емес, олар оған ашық жау болды" екенін еске алды. Пуритандар өз отарларынан наразылық білдіргендерді қуды, 1636 жылы Роджер Уильямс, ал 1638 жылы Американың алғашқы маңызды әйел діни қайраткері Энн Хатчинсон осы тағдырға ұшырады. Пуритандарға қарсы шығып, олардың билігіне қайта оралғандар өлім жазасына кесілді, бұл жаза 1659 мен 1661 жылдар арасында Бостон шейіттеріне, төрт квакерге тағайындалды. 17 ғасырдың төзімсіздігін еске түсіріп, Томас Джефферсон виргиниялықтардың пуритандардан моральдық жағынан артық екенін мойындағысы келмеді. 1659 жылдан бастап Вирджиния квакерлерге қарсы заңдарды қабылдады, оның ішінде қарсы тұратын квакерлерге өлім жазасы да қарастырылды. Джефферсон "Егер Жаңа Англиядағыдай, мұнда өлім жазасы орындалмаса, бұл шіркеудің сабырлылығынан немесе заң шығарушы органның рухынан болмады" деп болжады. Пуритандар Салемдегі сиқыршыларға қарсы сот процесін бастады, ол Салем қаласында (Массачусетс штаты) өтті. Жергілікті пастордың қызы ұсталғаннан бастап, оның айыптауларына байланысты 200-ден астам адам сиқыршылықпен айналысқан деп айыпталды, ал 20-сы өлім жазасына кесілді. Колония ақырында сот процесінің қателік екенін түсініп, сотталғандардың отбасыларына көмектесуге тырысты.

Род-Айлендтің құрылуы

1636 жылдың қысында пуритандықтардың бұрынғы басшысы Роджер Уильямс Массачусетс штатынан қуылды. Ол дін бостандығын қорғап, "Құдай кез келген азаматтық мемлекетте бірыңғай дінді енгізуді және күштеп орындауды талап етпейді" деп жазды. Уильямс кейін діни бостандық принципіне негізделген Род-Айленд штатын құрды. Ол түрлі діни сенімдердегі адамдарды, тіпті қауіпті түрде жаңылысқан деп есептегендерді де қабылдады, себебі ол "күшпен жүзеге асырылған құлшылық Құдай алдында жеңілсіз" деп сенді.

Америкадағы яһудилер баспанасы

Америкадағы еврейлер туралы алғашқы мәліметтерде олардың тегі голландтық "Сент-Катрина" кемесімен келген жолаушылар ретінде көрсетілген. Бұл жазбаларды "Перебум" кемесінің капитаны Ян Питерс Кетль сақтаған. "Перебум" кемесі Амстердамнан келген және "Сент-Катрина" кемесімен шамамен бір уақытта жеткен. Ян Питерс Кетльдің сөзіне сүйенсек, голланд Бразилиясындағы қуғын-сүргіннен қашқан 23 еврей босқыны 1654 жылы Нью-Амстердамға (кейін Нью-Йорк қаласы болар) келді. Келесі жылы осы шағын қауым қалада діни қызметтер өткізе бастады. 1677 жыл шамасында сефардтар тобы Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласына келді, олар да діни бостандық іздеді және 1678 жылы Ньюпортта жер сатып алды. Британдық Солтүстік Америка колонияларына еврейлердің шағын топтары келіп, көбінесе теңіз порты қалаларында қоныстанды. 18 ғасырдың соңына қарай еврей қоныс аударғандар бірнеше синагогалар құрды.

Квакерлер

Достар діни қоғамы 1652 жылы Англияда Джордж Фокс басшылығымен құрылды. Соңғы кезде шіркеу тарихшылары квакерлерді радикалды пуритандар деп санауға бола ма деген мәселе бойынша пікірталас жүргізіп жатыр, себебі квакерлер көптеген пуритандық нанымдарды шектен тыс жеткізеді. Пуритандық жіктемені қолдайтын тарихшылар квакерлердің пуритандықтардың қарапайым мінез-құлқын "тазалықты" дәріптеуге дейін кеңейткенін айтады. Теологиялық тұрғыдан алғанда, олар пуритандықтардың Киелі Рухпен қайта жаратылған жеке тұлғалардың шіркеуі туралы түсінігін әр адамдағы Киелі Рухтың немесе "Мәсіхтің Нұрының" болуы туралы идеяға дейін дамытты. Мұндай оқу квакерлердің замандастарының көпшілігіне қауіпті дінсіздік ретінде көрінді. Квакерлер Англияда дәстүрлі христиан дінінен тым алыстағандықтары үшін қатты қуғынға ұшырады. 1680 жылға қарай Англияда 10 000 квакер түрмеге қамалды, ал 243 адам түрмеде азаптау мен жамандықтан көз жұмды. Бұл қуғын-сүргін достарды 1670 жылдары Род-Айлендке паналауға итермеледі, онда олар тез арада бекінді. 1681 жылы квакерлердің басшысы Уильям Пенн Карл II-нің әкесіне тиіс борышты пайдаланып, Пенсильвания провинциясы үшін жарлыққа қол жеткізгенде, көптеген квакерлер өздерінің дінін еркін өрнектеуге болатын жерде өмір сүру мүмкіндігін пайдалануға дайын болды. 1685 жылға қарай Англия, Уэльс және Ирландиядан 8000-ге жуық квакер Пенсильванияға келді. Квакерлер кейбір діни сенімдері мен тәжірибелерінде пуритандықтарға ұқсағанмен, олар қоғамда діни біртүзілікті күштеп жүргізу қажеттігі туралы олармен келіспеді.

Пенсильвания немістері

18 ғасырдың ортасында Пенсильванияға неміс эмиграциясының ең қарқынды жылдарында эмигранттардың көп бөлігі лютерандар, реформаттар немесе меннониттер, амиштер, дункерлер, моравиялықтар және швенкфельдер сияқты кіші діни топтардың мүшелері болды. Көпшілігі фермерлікпен айналысты. Колонияның иесі – квакерлердің белгілі өкілі Уильям Пенн болды, ал оның агенттері Пенсильванияның экономикалық мүмкіндіктерін және діни еркіндігін мақтап, насихалық материалдарды тарату арқылы неміс эмиграциясын ынталандырды. Пенсильванияда осылайша көптеген діни ағымдардың пайда болуы осы провинцияны "қуылған діни топтарға пана" ретінде танымал етті.

Мэрилендтегі католиктер

Католиктер саяси оппозициясы үшін қудаланды және Елизавета I билегеннен бері азаматтық құқықтарының көп бөлігінен айырылды. «Рома католик бауырларына пана табудың қасиетті міндетімен» жетелеу арқылы Джордж Кальверт 1632 жылы Карл I-ден Пенсильвания мен Виргиния арасындағы аумаққа арналған жарғы алды. Бұл Мэриленд жарғысы дінге қатысты ешқандай нұсқаулар бермеді, бірақ жаңа колонияда католиктер қудаланбайды деп есептелді. Оның ұлы, Лорд Балтимор, католик болды және Мэрилендке иелік құқығын әкесінен мұраға алды, 1630–45 жылдары басқаруын жүзеге асырды. 1634 жылы Лорд Балтимордың екі кемесі – «Ark» (Көмек) және «Dove» (Көгершін) – Мэрилендке алғашқы 200 қоныс аударушымен бірге аттанды. Олардың арасында екі католик діни қызметкері де болды. Лорд Балтимор діннің жеке мәселе деп санады. Ол белгілі бір шіркеудің қажеттілігін жоққа шығарды, барлық христиандарға ар-ұждан бостандығын кепілдеді және плюрализмді қабылдады. 17 ғасырдың қалған бөлігінде Мэрилендте католиктердің жағдайы өзгере түсті, олар халықтың азаятын азшылығына айналды. Англияда 1689 жылғы Даңқты революциядан кейін Англия шіркеуі колонияда заңды түрде орнатылды және католиктерді сайлау құқығынан, лауазымдардан немесе ашық түрде құдайға сыйынбау құқығынан айырған ағылшын жазалау заңдары күшіне енді. 1776 жылы Мэриленд штатының алғашқы конституциясы дін бостандығын қайта орнатты. Мэриленд заңдары маңызды орталық болып қала берді, мысалы, Балтимор архиепископтығының католик аймағындағы басымдылығы осыны көрсетеді. Алайда, Америка революциясы кезінде католиктер он үш штаттың ақ халықтың бір пайызынан да аз құрады. Діни тұрғыдан алғанда, католиктер жеке тұлғалыққа, тәртіпке және негізінен жеке бағытталған дұға өміріне, діни қызметкерлерге шамалы рөл беріп, епископтарға мүлдем рөл бермеуге ерекшеленді. Ритуалдық амалдар маңызды болды және күнделікті дұғаларға, жексенбілік мессаға және жиырмадан астам қасиетті күндерді сақтауға бағытталды.

Вирджиния мен Англия шіркеуі

Вирджиния ең ірі, ең көп халқы бар және, сөзсіз, ең маңызды колония болды. Англия шіркеуі заңды түрде орнатылды; колониялардағы англикандықтарды қадағалаған Лондон епископы оны миссионерлік жұмысы үшін ең қолайлы нысана деп санады және 1624 жылға дейін 22 дін қызметкерін (пастырлық дәрежеде) жіберді. Іс жүзінде, орнату дегеніміз, жергілікті салықтар жергілікті приход арқылы, жолдар мен кедейлерге көмектесу сияқты жергілікті үкіметтің қажеттіліктерін және дін қызметкерінің жалақысын қаржыландыру үшін жұмсалды. Колониялық Вирджинияда ешқашан епископ болған емес, ал іс жүзінде жергілікті сакратура шіркеуді басқаратын және жергілікті салықтарды, жолдарды және кедейлерге көмектесуді жүзеге асыратын мирян (дінші емес) адамдардан тұрды. 1619 жылы сайланған ассамблея, Бурджестер палатасы құрылғанда, Вирджинияда англикандыққа үлкен басымдық берген діни заңдар қабылдады. 1632 жылы «Англия шіркеуінің канондары мен конституциясына сәйкес осы колонияда біртектілік болуын» талап ететін заң қабылданды. Діни қызметтер кезінде колонистер көбінесе қызығушылық танытпаған, дін қызметкерлері адамдардың назар аудармайтынына шағымданып айтқан. Қалалардың болмауы шіркеудің шашыраңқы қоныстарға қызмет етуі керек екенін білдірді, ал білікті дін қызметкерлерінің жетіспеуі үйден тыс діни ұмтылысты қиын етті. Кейбір дін қызметкерлері өздерінің мәселелерін қауым мүшелерін үйде құлшылық етуге, жеке дұғалар мен ғибадат үшін (Киелі кітапқа қарағанда) Ортақ дұға кітабын пайдалануға шақыру арқылы шешті. Бұл берілген англикандықтарға қанағаттандырмайтын шіркеу қызметтерінен тыс, белсенді және шынайы діни өмір сүруге мүмкіндік берді. Алайда, жеке құлшылыққа баса назар аудару Блэр қалаған епископқа немесе үлкен шіркеу институтына деген қажеттілікті әлсіретті. Жеке ізгілікке баса назар аудару Бірінші Ұлы оянуға жол ашты, ол адамдарды орнатылған шіркеуден алшақтатты. Баптистер, методистер, пресвитериандар және басқа да евангелистер олар аморалды деп санайтын мінез-құлықты сынады және олар христиандық деп санайтын принциптерге сәйкес еркектердің басшылық рөлін құрды, ол 19 ғасырда басым болды. Баптистер, неміс лютерандары және пресвитериандар өздерінің дін қызметкерлерін қаржыландырып, Англия шіркеуінің орнатылуына қарсы болды. Диссиденттер орнатылған шіркеуден гөрі тез өсті, бұл діни бөлінуді Вирджиния саясатында революцияға дейін фактор етті. Томас Джефферсон басқарыған патриоттар 1786 жылы Англия шіркеуін орнатудан бас тартты.

ХVІІІ ғасырда христиан дінінің өсуі

18 ғасырдағы американдықтар алғашқы қоныс аударушылардың дініне деген ынтасын сақтамаған деген кең таралған пікірге қарсы, ғалымдар қазір 1700 жылдан кейін колонияларда діни қуаттың жоғары деңгейін анықтайды. Бір сарапшының пікірінше, яһуди-христиан діні "төмендеген емес, көтеріліс кезеңінде" болған; тағы біреуі 1700 жылдан бастап "діни өмірде жаңарудың күшеюін" байқаған; үшіншісі колониялардың көптеген аймақтарында діннің "құбылалы өсім" көрсетіп жатқанын анықтаған. Шіркеуге қатысу және шіркеулердің құрылуы туралы мәліметтер осы пікірлерді қолдайды. 1700-1740 жылдар аралығында халықтың шамамен 75-80% шіркеулерге қатысқан, ал олар қарқынды түрде салынып жатқан. 18 ғасырдағы Америкадағы шіркеу ғимараттары әртүрлі болды: жаңа қоныстанған ауылдық аймақтардағы қарапайым, сәулеті шешілмеген ғимараттардан бастап, шығыс жағалауындағы өркендеген қалалардағы әсем ғимараттарға дейін. Шіркеулер оларды салған діни ұйымдардың салты мен дәстүрінен, сондай-ақ олардың байлығы мен әлеуметтік статусынан хабар берді. Неміс шіркеулерінде ағылшын шіркеулерінде кездеспейтін ерекшеліктер болған.

Деизм

Деизм – Құдай әлем ісіне тікелей араласпайды деген философиялық және діни көзқарас. Бұл идеялар 18 ғасырдың соңында Америкада жақтастар тапты. Сол дәуірдегі деизм «ақылға сүйене отырып, жаратушының бар екенін қабылдады, бірақ адамзатпен өзара әрекеттесетін табиғаттан тыс құдайға сенуден бас тартты». Деизмнің бір түрі – христиан деизмі, моральға баса назар аударды және Мәсіхтің құдайлығына қатысты дәстүрлі христиандық көзқарасты қабылдамады, көбінесе оны жоғары, бірақ толыққанды адамгершілік ұстазы деп қарастырды. Ол құлдарға христиан дінін жеткізді және Жаңа Англиядағы шіркеу билігіне қарсы шыққан маңызды оқиға болды. Бұл жаңа жаңғырушылар мен дәстүрлі қағидаларды сақтауды талап ететіндердің арасында бөлініс тудырды. Уағыздардың жаңа стилі және адамдардың дінді ұстану жолы Америкадағы христиандық сенімді өзгертті. Адамдар Құдаймен қарым-қатынасқа құштарлықпен, сезімталдықпен енді, жай ғана зияткерлік пікірталас тыңдамайтын болды. Осы жаңа стильде уағыз айтқан дін қызметкерлеріне «жаңа жарықтар» десе, олай істемегендерін «ескі жарықтар» деп атады. Адамдар Киелі кітапты үйде оқып үйренуге кірісті, бұл діни мәселелер бойынша халықты хабардар етудің орталықтандырылған жолын әлсіретті және протестанттық реформация кезінде Еуропадағы жекелей тәсілдерге ұқсас болды. 18 ғасырдың басында Коннектикут өзенінің бойындағы аймақта, Джонатан Эдвардс сияқты дін қызметкерлерінің қатысуымен, Конгрегациялық шіркеуде жергілікті «оянулар» сериясы басталды. Ұлы ояну кезеңінде Массачусетс колониясындағы алғашқы жаңа қауымдық шіркеу 1731 жылы Уксбриджде құрылды және пастор ретіне Нейтан Вебб тағайындалды. 1730 жылдары олардың ықпалы Америка колонияларына, Англияға, Уэльске және Шотландияға таралып, Киелі Рухтың құйылуы ретінде қабылданып, елді жаңаруға алып келді. Ашық ауадағы жаппай қайта тірілу шараларында Джордж Уайтфилд сияқты уағыздаушылар мыңдаған адамды жаңа өмірге бастады. 1740 жылдардың ортасында Жаңа Англияда күші сарқылған Ұлы ояну, Конгрегациялық және Пресвитериандық шіркеулерді «жаңа жарықтар» және «жаңа жақ» деп аталатын жақтастар мен «ескі жарықтар» және «ескі жақ» деп аталатын қарсыластарға бөлді. Жаңа Англияның көптеген жаңа жарықтары бөлек баптистерге айналды. Нью-Англиядан шыққан харизматикалық уағыздаушы Шабал Стернстің және «жаңа жақ» пресвитериандардың (соңында олар өз шарттары бойынша «ескі жақпен» қайта бірікті) күш-жігері арқасында, олар Ұлы оянуды оңтүстік колонияларына жеткізіп, 19 ғасырға дейін созылған жаңарулар сериясын қозғады.

Оңтүстіктегі евангелистер

Оңтүстікке бастапқыда ағылшындықтар қоныстанды және оны бақылады, бай плантаторлардың қатарында басымдық құрды, бірақ олардың ритуалдық жоғары шіркеуінің ресми діні қарапайым адамдарға, ақ және қара нәсілділерге аз қызығушылық тудырды.

Баптистер

Көптеген көшпелі миссионерлердің ықпалымен 1760 жылдары баптист шіркеулері оңтүстік тұрғындары, әсіресе кедей ақ фермерлерді жаңа, демократиялық сипаттағы дінге тартуды бастады. Олар құлдарды да өз қатарына қабылдады, сол кезде көптеген құлдар баптист дінін қабылдады. Баптисттердің құдайға сыйынған жиындары эмоцияға толы болды; жалғыз айтатын қағидасы – шомылдыру болды, онда ересектер толыққандай суға батырылды (англикандық дәстүрдегідей себіндіру емес). Баптисттер жыныстық бұзықшылық, маскүнемдік, бекерге ақша жұмсау, құлшылыққа қатыспау, дөрекі сөз айту, әуесқойлық сияқты әрекеттерге қарсы қатаң талаптар қойды. Шіркеулерде жиі сот отырыстары өтті, тәртіпке бағынбаған мүшелер қауымнан қуылды. Көптеген тарихшылар 1765–1783 жылдардағы Американ революциясының себептеріне қатысты діни бәсекелестіктің маңыздылығын талқылайды. Баптист фермерлері ағылшын плантаторларының жартылай аристократиялық этикасын ығыстырған жаңа, теңдікке негізделген этиканы енгізді. Дегенмен, екі топ та революцияны қолдады. Баптистердің қарапайым өмір салты мен жергілікті билікті бақылайтын ағылшын плантаторларының зәулімдігі арасында үлкен контраст болды. Баптист шіркеуінің тәртіптілігі, ақсүйектер тарапынан радикализм деп қате түсінілді, тәртіпсіздікті басуға көмектесті. Діни төзімділік үшін күрес Американ революциясы кезінде күшейді, баптисттер Англикан шіркеуін жоюға тырысты. Баптисттер, неміс лютерандары және пресвитериандар өз дін қызметкерлерін қаржыландырып, Англикан шіркеуінің мемлекеттік қолдауына қарсы болды.

Методистер

Методист миссионерлері колониялық кезеңнің соңында да белсенді болды. 1776 жылдан 1815 жылға дейін методист епискобы Фрэнсис Асбери Америка Құрама Штаттарының батысына 42 рет сапар шегіп, методист қауымдарын аралады. 1780 жылдары саяхатшы методист уағыздаушылары штат бойынша құлдыққа қарсы петициялардың көшірмелерін алып жүрді, құлдықты тоқтатуға шақырып. Сонымен қатар, қарсы петициялар да таратылды. Петициялар Ассамблеяға ұсынылып, талқыланды, бірақ ешқандай заңнамалық шара қабылданбады, ал 1800 жылдан кейін құлдыққа діни қарсылық күшін жоғалтты.

Америка революциясы

Революция кейбір конфессияларды, әсіресе Англия шіркеуін бөліп тастады, оның дін қызметкерлері (көбінесе «министрлер» деп аталатын ділдарлар) патшаны қолдауға ант берген еді, сондай-ақ дәстүрлі түрде бейбітшілдік ұстанатын квакерлер де бұрынғыдай болмады. Діни қызметкерлердің жоқтығы мен шіркеулердің қирауы салдарынан кейбір жерлерде діни амалдар азайды.

Англия шіркеуі

Америка революциясы Америкадағы Англия шіркеуіне басқа кез келген конфессияға қарағанда терең жаралар тигізді, себебі Англия монархы шіркеудің басшысы еді. Англия шіркеуінің дін қызметкерлері, дінге кіріспей тұрып, Ұлыбритания тажына адал болуға ант берді. "Ортақ дұғалар кітабында" монарх үшін дұғалар оқылып, Құдайдан «оның қорғаушысы және сақшысы болуын, барлық жауынан жеңіс беруін» тіледі. 1776 жылы осы жаулар американдық әскерлер, сондай-ақ Англия шіркеуінің американдық қауым мүшелерінің достары мен көршілері болды. Шіркеуге және оның басшысына адалдық американдық мүдделерге опасыздық ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Англия шіркеуінің патриоттық американдық мүшелері, өздерінің сенімінің маңызды бөлігі – "Ортақ дұғалар кітабын" тастағысы келмей, оны саяси жағдайға сәйкес ету үшін қайта қарады. 1783 жылғы Париж шартында Ұлыбритания Американың тәуелсіздігін ресми түрде мойындағаннан кейін, англикандықтар басшысыз және ресми институтсыз қалды. Сэмюэл Сибери 1784 жылы Шотландия епископтық шіркеуімен епископқа бекітілді. Ол Нью-Йоркте тұрды. Тажға адалдық серт беру талабынан кейін, 1786 жылы Лондонда Вирджиния және Пенсильвания штаттары үшін екі американдық епископ тағайындалды. 1787 жылы Америка Құрама Штаттарының протестанттық епископтық шіркеуі Англия шіркеуімен бірлікте, автономды түрде құрылды. Ол, ең бастысы, шотланд канонын (Евхаристиялық дұға) қолданған "Ортақ дұғалар кітабының" өңделген нұсқасын қабылдады. Бұл киелілену дұғасы американдық шіркеудің евхаристиялық доктринасын католик және православиелік ілімдерге жақындатты және Кранмердің евхаристияны Құдайға шалинып берілген материалдық құрбандық ретінде қабылдамауын (бұл 3 ғасырдың басында қабылданған теология) жойды.

Америка революциясы - Азамат соғысы

Соңғы онжылдықтарда тарихшылар 19 ғасырдың басындағы американдық діни сенімдердің мәнін талқылап келеді, секуляризм, деизм, дәстүрлі діни амалдар және Ұлы оянудың нәтижесінде пайда болған жаңа евангелистік ағымдар сияқты мәселелерге баса назар аударады.

Конституция

1788 жылы ратификацияланған Конституцияда дін туралы ештеңе айтылмаған, тек алтыншы бапта "Қолданыстағы АҚШ заңдары бойынша, мемлекеттік қызметке немесе қоғамдық сенімге ие болу үшін діни талаптар қойылмайды" деп көрсетілген. Көптеген колонияларда Тест актісі болған, ал бірнеше штат оларды қысқа мерзімге сақтап қалды. Кейіннен он төртінші түзету осы тыйымды штаттарға да қатыстырды. Алайда, 1791 жылы қабылданған АҚШ Конституциясының бірінші түзетуі, федералды үкіметтің дін бостандығына және ресми шіркеу құруға тыйым салуға қатысты қарым-қатынасын анықтауда маңызды рөл атқарды. Оның саясаты 1940 жылдары штаттық үкіметтерді де қамтуға дейін кеңейтілді. Онда "Конгресс дін құруға немесе оның еркін танылуын тиындауға қатысты заң шығармауы керек" делінген. Бұл екі бөлік, тиісінше "құру туралы ереже" және "еркін танылу туралы ереже" деп аталады, және олар Жоғарғы Соттың "дін мен мемлекеттің бөлінуі" доктринасын түсіндіруінің негізін құрайды. 1789 жылдың 15 тамызында Мэдисон: "Оның ойынша, бұл сөздердің мағынасы Конгресс дін құруға, оны заңмен міндетті етуге және адамдарды өз саналарына қайшы келетін тәсілмен Құдайға табынуға мәжбүрлемеуі керек" деген пікірді білдірді. 1833 жылға дейін барлық штаттар дінге байланысты мәселелерді мемлекеттік басқарудан шығарды; Массачусетс соңғы штат болды. Осылайша, шіркеулерге салық ақшасын бөлу тәртібі тоқтатылды.

Құрылтай туралы ереже

Америка Құрама Штаттарының Конституциясына енгізілген Бірінші түзетудің Құрылтай туралы ережесінде: «Конгресс дін орнатуға қатысты немесе оның еркін танылуын тиындамайтын заң шығармайды» делінген. 1802 жылы Томас Джефферсон Бірінші түзетудің Құрылтай туралы және еркін танылу туралы ережелерінің біріктірілген әсерін сипаттау үшін «дін мен мемлекеттің бөлінуі» деген тіркесті қолданды. «Дін мен мемлекеттің ажыратылуы» Конституцияда тікелей айтылмаса да, ол АҚШ Жоғарғы Сотының бірнеше шешімінде сілтеме жасалды. Роберт Н. Белла өз еңбектерінде дін мен мемлекеттің ажыратылуы АҚШ Конституциясында берік негізделгенімен, бұл АҚШ-тың саяси қоғамында діни өлшемнің жоқтығын білдірмейді деп мәлімдеді. Ол АҚШ-тағы саясат пен дін арасындағы ерекше қатынасты сипаттау үшін «азаматтық дін» терминін пайдаланды. Оның 1967 жылғы мақаласында Джон Ф. Кеннедидің инаугурациялық сөзі талданды: «Дін мен мемлекеттің ажыратылуын ескерсек, президент «Құдай» деген сөзді қолдануына қандай негіз бар? Жауап – дін мен мемлекеттің ажыратылуы саяси саланың діни сипатын жоққа шығарған жоқ». Бұл мәселе тек социологиялық талқылаудың нысанасы ғана емес, сонымен қатар Америкадағы атеистер үшін де маңызды болуы мүмкін. АҚШ-та атеистерге қатысты кемсіту деректері бар.

Джефферсон, Мэдисон және "бөлу қабырғасы"

"Діни саланы әлемнің шөл даласынан ажырататын қоршау немесе қабырға" деген сөз тіркесін алғаш рет баптист теологы Роджер Уильямс, Род-Айленд колониясын құрған адам қолданды. Кейін Джефферсон оны 1802 жылғы хатында Бірінші түзетуге жасаған түсініктеме ретінде, сондай-ақ федералды үкіметтің заң шығару тармағына қойылған шектеу ретінде пайдаланды. Джефферсон мен Мэдисонның ажырату туралы көзқарастары ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырды. Джефферсон президенттік кезеңінде Конгресс жіберген Алғыс айту туралы жарияламаларға қол қоймады, бірақ Вирджиния губернаторы болып жұмыс істегенде Алғыс айту және дұға жарияламын шығарды, ал Бірінші түзетуді бұзды деген желеумен екі заң жобасына вето қойды. Президенттік қызметтен кеткен соң Мэдисон өзінің "Жеке жазбаларында" шіркеу мен мемлекеттің күшті ажыратылуын қолдады, тіпті өзінің бұрынғы діни жарияламаларын президенттік жарлық ретінде шығаруға да қарсы болды, сондай-ақ Конгресске діни қызметкерлерді тағайындауға да қарсылық білдірді. Джефферсонның қарсыластары оның ұстанымы христиан дінін жоққа шығаруды білдіреді деп айтты, бірақ бұл дұрыс емес еді. Вирджиния университетін құрғанда Джефферсон әрбір діни ағымның өз уағыздаушылары болуына мүмкіндік берді, бірақ оның Вирджиниядағы діни бостандық туралы заңына сәйкес, мемлекеттің дінтану профессорына қаржы жұмсауына конституциялық шектеу қойылды.

Ұлы оянулар мен евангелизм

"Ұлы оянулар" – кең ауқымды жаңғырулар болатын, олар үзіліс-үзіліспен жүріп, көптеген адамдарды шіркеуге қатыспағандардан шіркеуге келуге ықпал етті. Методистер мен баптистер жаңғыруларға қаржылық қолдау көрсетуде ең белсенді болды. 1790 жылы методист шіркеуінің мүшелерінің саны 58 000 болса, 1820 жылы 258 000-ға, ал 1860 жылы 1 661 000-ға жетті. 70 жыл ішінде методистердің саны 28,6 есе өсті, ал жалпы ұлттық халық саны 8 есеге өсті. Бұл евангелизмді американ дініндегі басты күштердің біріне айналдырды. Балмер былай түсіндіреді: "Евангелизмнің өзі, менің ойымша, Солтүстік Американың ерекше құбылысы, себебі ол пиетизм, пресвитериандық және пуритандықтардың іздерінің бірігуінен пайда болды. Евангелизм әрбір бағыттан ерекше қасиеттерді сіңірді – мысалы, пиетистерден жылы жүректі руханият, пресвитериандардан доктриналық нақтылық және пуритандардан жеке бағалау, тіпті Солтүстік Американың өзі евангелизмнің әртүрлі формаларын терең қалыптастырғандай. Олар: фундаментализм, неоевангелизм, қасиеттілік қозғалысы, пятидесятничество, харизматикалық қозғалыс, сондай-ақ афроамерикандық және испаноязықты евангелизмнің түрлі формалары."

Екінші Ұлы ояну

1800 жылы бүкіл елде таралған үлкен қайта жанданулар басталды: Жаңа Англиядағы Екінші Ұлы Ояну және Кентукки штатының Кейн Риджіндегі Ұлы Қайта жандану. Кентуккидегі қайта жаңғырулардың басты діни жаңалығы лагерьтік жиын болды. Бастапқыда оянуды пресвитериандық пасторлар ұйымдастырды, олар оларды Шотландиядағы пресвитериандық шіркеуі қолданған, ұзаққа созылған ашық ауадағы қатысу рәсімдерінен үлгі алды, бұл көбінесе діни сенімнің эмоционалды және жарқын көрінісін тудырды. Кентуккидегі адамдар отбасыларын және азық-түліктерін арбаларына тиеп, пресвитериандық жиынға барды, онда шатыр тігіп, бірнеше күнге орналасты. Діни жиынға далаға немесе орман шетіне жиналғанда, қатысушылар осы орынды лагерьтік жиынға айналдырды. Кентуккидегі лагерьтік жиындардағы діни жанданулар өте күшті болды және осындай үлкен эмоциялық толқын тудырды, сондықтан олардың бастамашылары – пресвитериандар мен баптистер оларды көп ұзамай жоққа шығарды. Бірақ методистер лагерьтік жиындарды қабылдап, оларды ақырында үйретіп, шығыс штаттарына енгізді, онда ондаған жылдар бойы олар евангелистік сенімнің маңызды белгісі болды. Екінші Ұлы Ояну (1800–1830 жылдар), алғашқысынан айырмашылығы, дінге жақын емес адамдарға назар аударды және оларда қайта жандану жиындарында сезілетін жеке құтқарылу сезімін оятуға тырысты. Бұл жандану Кентукки, Теннеси және Оңтүстік Огайо штатына тез тарады. Әрбір діни ағымның шекарада өркендеуіне мүмкіндік беретін артықшылықтары болды. Мысалы, методистерде тиімді ұйымдастырылған жүйе болды, ол алыс шекаралық аймақтардағы адамдарды іздейтін, «айналып жүретін» пасторларға тәуелді болды. Айналып жүретін пасторлар қарапайым халықтан шықты, бұл оларға өздерін мәсіхші етуді үміттенеген шекаралық отбасылармен жақын қарым-қатынас орнатуға көмектесті. Екінші Ұлы Ояну американ діни тарихына терең әсер етті. 1859 жылға қарай евангелизм ұлттық шіркеу немесе ұлттық дін ретінде пайда болды және американ діни өмірінің басты тақырыбына айналды. Ең үлкен жетістіктерді өте жақсы ұйымдастырылған методистерге тиесілі болды. Франсис Асбери (1745–1816) жас республиканың ең көрнекті діни көшбасшыларының бірі ретінде американдық методистік қозғалысын жетекшілік етті. Шығыс жағалауы бойынша саяхаттап, Асберидің басшылығымен методизм елдегі ең ірі және кең таралған діни ағымға айналды. Баптистер мен методистердің сандық күші отарлық кезеңде басым болған ағымдарға – англикандықтарға, пресвитериандықтарға, конгрегациялистерге және реформаторларға қарағанда артты. Христиандық ілімді әлеуметтік проблемаларды шешуге қолдануға жасалған әрекеттер 19 ғасырдың соңында пайда болған Әлеуметтік Ізгі хабардың алғы күші болды. Сондай-ақ, ол Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысы, Қалпына келтіру қозғалысы және Қасиеттілік қозғалысы сияқты топтардың пайда болуына түрткіс болды.

Үшінші Ұлы ояну

Үшінші Ұлы ояну – 1850-ші жылдардың соңынан 20-шы ғасырға дейінгі Америка тарихындағы діни белсенділік кезеңі. Ол пьетистік протестанттық тармақтарына әсер етті және күшті әлеуметтік белсенділік сезімін тудырды. Ояну, Мәсіхтің екінші келуі адамзат бүкіл жер бетін реформалағаннан кейін болады деген мыңжылдықтан кейінгі теологиядан күш алды. Әлеуметтік Евангелие қозғалысы және дүниежүзілік миссионерлік қозғалыс осы оянудан өркендеді. Қасиеттілік және Назарет қозғалыстары, сондай-ақ Христиан ғылымы сияқты жаңа топтар пайда болды. Протестанттық негізгі шіркеулер саны, байлығы және білім деңгейі жағынан қарқынды өсіп, шекаралық бастамаларын қалдырып, қалалар мен мекенжайларда орталықтанды. Джосайя Стронг сияқты зиялылар мен жазушылар Америкада және әлемде шіркеуге қатыспағандарға жүйелі түрде жететін күшті христиандықты жақтады. Басқалары келесі буынды тәрбиелеу үшін колледждер мен университеттер құрды. Әрбір конфессия белсенді миссионерлік қоғамдарды қолдады және миссионерлік қызметтің мәртебесін арттырды. Пиетистік негізгі протестанттардың көп бөлігі (Солтүстікте) Республикалық партияны қолдады және оны тыйым салу мен әлеуметтік реформаларды қабылдауға шақырды. 1858 жылы көптеген қалалардағы ояну Америка Азамат соғысымен тоқтап қалды. Оңтүстікте Азамат соғысы кернеуді күшейтті, әсіресе баптистердің беделін арттырды. Соғыстан кейін Дуайт Л. Муди Чикагодағы қызметінде қайта жаңғыруды басты орынға қойып, Муди Библия институтын құрды. Айра Санкидің гимндері айтарлықтай әсер етті. Ел бойынша дін атынан алкогольге тыйым салу үшін құрғақтар күресті. Әйелдердің Христиандық қанағаттандыру одағы протестант әйелдерін арақ, порнография және жезөкшелікке қарсы әлеуметтік күреске жұмылдырды және әйелдердің сайлау құқығын талап етуге себеп болды. Алтын ғасырдың плутократиясына Әлеуметтік Евангелие уағыздаушылары және Прогрессивті дәуірдегі реформаторлар, бала еңбегі, міндетті бастауыш білім беру және әйелдерді зауыттардағы қанаушылықтан қорғау мәселелеріне араласып, қатаң сынға алды. Барлық негізгі конфессиялар АҚШ-та және әлемде миссионерлік қызметті кеңейтті. Шіркеулермен байланысты колледждер саны, көлемі және оқу бағдарламасының сапасы тез өсті. "Мықты христиандықты" насихаттау университеттердегі және қалалық YMCA-дағы жас жігіттер арасында, сондай-ақ методистер үшін Эпворт лигасы және лютерандар үшін Уолтер лигасы сияқты конфессиялық жастар топтарында танымал болды.

Қайырымдылық және миссионерлік қоғамдар

19 ғасырдың бірінші жартысында қайырымдылық қоғамдары американдық кеңістікте жаңа құбылыс болды. Бастапқыда олар дінсіздерді сенімге салуға бағытталған, бірақ кейіннен әлеуметтік кемшіліктердің барлық түрлерін жоюға көшті. Евангелистік қозғалыс, әсіресе, дінге келуден туған "белсенділік" нәтижесінде осы қоғамдар пайда болды. Пресвитериан евангелисі Чарльз Грандисон Финни: «Құдайдың инаяттылығының дәлелі – адамның басқаларға көрсеткен қайырымдылығы», – деп мәлімдеді. Евангелистік институт осы қуатты ерікті, экуменикалық қайырымдылық қоғамдар желісін пайдаланып, елді христиандастыруға тырысты. Осы ұйымдардың ең алғашқы және маңыздылары өз күштерін дінсіздерді сенімге қайтаруға немесе дінге келуге қолайлы жағдай жасауға (мысалы, салауаттылықты қадағалаушы қоғамдардың іздегені) жұмсады. 1826-27 жылдары ең ірі алты қоғам: Америка білім беру қоғамы, Америка шетелдегі миссионерлер жөніндегі кеңесі, Америка Библия қоғамы, Америка жексенбілік мектептер одағы, Америка трактаттар қоғамы және Америка үй миссионерлік қоғамы. Көптеген конфессиялар шетелде (ал кейбіреулері АҚШ-тағы үндістер мен азиялықтарға) миссионерлік жұмыс жүргізді. Хатчинсонның пікірінше, Американың секулярлық әлемді реформалауға деген құштарлығын евангелистік христиандардың ынтасы күшті ынталандырды. Гримшоу әйел-миссионерлер миссионерлік іске ынталы жақтаушылар болды және Гавай мәдениетінің діни жаңаруына және қайта бағытталуына "19 ғасырдың бірінші жартысында маңызды үлес қосты" деді.

Африкалық американдық шіркеулердің пайда болуы

Ғалымдар 18 ғасырдағы Америкада пайда болған қара христиан дінінің африкалық элементтерінің дәрежесі туралы пікір келіспесе де, қара халықтың христиан діні евангелизм негізінде қалыптасқандығы күмәнді емес. Екінші Ұлы ояну "афрохристиандық дамуының орталық және шешуші оқиғасы" деп аталады. Осы жаңғыру кезеңінде баптистер мен методистер көптеген афроамерикандықтарды дінге өткізді. Дегенмен, олардың көптегені өздерінің иманды достарынан алған қарым-қатынастан және Америка революциясынан кейін көптеген ақ баптистер мен методистер қолдаған құлдықты жою міндеттемесінен бас тартуларынан көңілі қалды. Олардың наразылығын тоқтату мүмкін болмағандықтан, кейбір афроамерикандық көшбасшылар жаңа діни ұйымдар құрды. 1787 жылы Ричард Аллен және оның Филадельфиядағы серіктері методистік шіркеуден бөлініп, 1815 жылы Африкалық методистік епископтық шіркеуін (AME) құрды. Бұл шіркеу, тәуелсіз афроамерикандық баптистік қауымдармен бірге, ғасыр өте келе өркендеді. 1846 жылға қарай сегіз дін қызметкері мен бес шіркеуден бастау алған AME шіркеуі 176 дін қызметкеріне, 296 шіркеуге және 17 375 мүшеге дейін өсті.

Қазақстан Республикасы

1860 жылдары Солтүстікте протестанттық дін өте күшті болды. Протестанттық конфессиялар түрлі ұстанымдарды қабылдады. Жалпы алғанда, пиетистік немесе евангелистік конфессиялар, мысалы, методистер, Солтүстік баптистері және конгрегациялистер соғысқа белсенді қолдау көрсетті. Католиктер, епископалдар, лютерандар және консервативті пресвитериандар сияқты литургиялық топтар көбінесе соғыс тақырыбын талқылаудан жаңылды, осылайша өз қауымдастығын қақтығысқа түсірмеуге тырысты. Конфедерацияны қолдаған кейбір дін қызметкерлері, әсіресе шекаралық аймақтарда, «Копперхедтер» деп айыпталды. Шіркеулер өз әскерлерін, әсіресе үйлерінде қалған отбасыларын қолдауға күш салды. Сол дәуірдегі саяси риториканың көп бөлігі ерекше діни мәнге ие болды. Протестанттық бірлескен АҚШ Христиандық комиссиясы әскери лагерьлерге психологиялық қолдау көрсету үшін, сондай-ақ кітаптар, газеттер, азық-түлік және киім жіберді. Дұға, уағыз және қайырымдылық көмегі арқылы агенттер сарбаздардың рухани және материалдық қажеттіліктерін қанағаттандырып, оларды христиандық өмір салтына баулуға тырысты. Мефодист епископтық шіркеу Одақты қолдау бойынша ең белсенді конфессия болды. Тарихшы Ричард Карвардин көптеген мефодистердің Линкольннің 1860 жылғы жеңісі Америкаға Құдайдың патшалығының келуін білдірді деп ойлағанын айтады. Олар құлдарды азат ету, құлдыққа қарсы күрескерлердің қуғын-сүргінінен құтылу, құл иелерінің Америка үкіметіне жасаған зұлым ықпалынан арылу және Одаққа жаңа бағыт беру туралы көзқараспен әрекетке түсті. Мефодистер ақ нәсілділерге қатал қатынас жасайтын Радикалдық республикашылдарды ықпалды түрде қолдады. Наразды мефодистер шіркеуден шықты. Қайта құру кезеңінде мефодистер азат етілгендер үшін мефодист шіркеулерін құруға жетекшілік етті және армияның көмегімен оңтүстік қалаларына көшіп, оңтүстік шіркеуіне тиесілі ғимараттарды бақылауға алды. Мефодисттердің отбасылық журналы «Ladies' Repository» христиандық отбасылық белсенділікті насихаттады. Оның мақалалары әйелдер мен балалардың рухани жандануына көмектесті. Азамат соғысын құлдықпен бұзылған оңтүстік өркениетіне қарсы ұлы моральдық күрес ретінде бейнеледі. Ол отбасы мүшелерінің Одақтың ісіне көмектесу үшін атқара алатын іс-әрекеттерін ұсынды.

Конфедерация

Көпшілік бөлігі протестанттар болғандықтан, қайта жандану соғыс кезінде, әсіресе әскер лагерьлерінде жиі кездесті. Еріксіз және құл азаматтар евангелистік протестантизммен байланысты болды. Конфедерация заңдары дін бостандығын және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін толық қамтамасыз етті. Шіркеуге барушылардың саны өте жоғары болды және капелландар әскерде маңызды рөл атқарды. 1860 жылға дейін құлдық мәселесі евангелистік конфессияларды бөліп тастады. Соғыс кезінде пресвитериандар мен епископалдар да бөлінді. Католиктер бөлінбеді. Баптистер мен методистер ерікті және құл азаматтардың көпшілігін құрады. Оңтүстік-шығыстағы элита Америка Конфедерациясының протестанттық епископальдық шіркеуін жақтады, ол 1861 жылы АҚШ-тың Епископальдық шіркеуінен өте қиын жағдайда бөлінді. Басқа элиталар АҚШ-тағы Пресвитериан шіркеуіне жататын пресвитериандар болды, ол 1861 жылы бөлініп шықты. Жозеф Рагглз Уилсон (президент Вудро Уилсонның әкесі) көрнекті көшбасшы болды. Католиктерге порт қалаларындағы ирланд жұмысшы табының өкілдері және Оңтүстік Луизианадағы ескі француздық қауым кірді.

Азамат соғысынан бері

Сидни Мидтің пікірінше, ұйымдасқан дін 19-ғасырдың соңында екі маңызды сынапқа тап болды: біреуі оның әлеуметтік бағдарламасына, екіншісі – ойлау жүйесіне. Әлеуметтік жағдайдың өзгеруі байлыққа қатысты жақсы хабардан (Gospel of Wealth) әлеуметтік жақсы хабарға (Social Gospel) көшуге әкелді. "Байлыққа қатысты жақсы хабар" бай христиандарды ізгілікпен байлықтарын бөлісуге шақыратын, ал "Әлеуметтік жақсы хабар" дін қызметкерлерін әлеуметтік жамандықтарды жоюға жетекшілік етуге шақырды. Екінші сынап қазіргі ғылымнан туындады, онда эволюциялық дарвинизм библиялық авторитаризм, романтикалық либерализм және ғылыми модернизм тұрғысынан әртүрлі діни реакцияларды тудырды. Протестантизм жеке құтқарылуға және еркін қарым-қатынасқа (laissez faire individualism) баса назар аударудан біртіндеп бас тартты, бірақ фундаменталистер бұл тенденцияға қарсы тұрып, христиан дінінің теологиялық негіздерін сақтап қалуға тырысты, ал діни ұйымдар осы негіздерге қайта оралуға ұмтылуда. Ел көбірек жаңа азшылық діндермен бетпе-бет келді. Тарихшы Р. Лоренс Мурдың сөзіне сәйкес, христиан ғылымының (Christian Scientists) жақтастары, Пятидесятниктер, Ехоба куәгерлері және католиктер жаушылық сөздерге өздерін қоғамның шетінде қудаланған американдықтар ретінде сезініп, толыққанды азаматтар мәртебесіне берік тұрып жауап берді.

Афроамерикандықтар шомылдыру рәсімінен өтуде

Азамат соғысынан кейін, нәсілдік кемсітуден қашып, христиан дінін адасқанша практикалауды қалаған қара баптистер бірнеше жеке штаттық баптистік конвенциялар құрды. 1866 жылы Оңтүстік және Батыс қара баптистері бірігіп, Біріккен Америка баптистік конвенциясын құрды. Бұл конвенция кейін құлдырап, оған жауап ретінде үш ұлттық конвенция пайда болды. 1895 жылы үш конвенция бірігіп, Ұлттық баптистік конвенцияны құрды. Қазір ол АҚШ-тағы ең ірі афроамерикандық діни ұйым болып табылады. Көптеген ақ нәсілді конфессиялар, әсіресе Оңтүстікте, қара нәсілділерге көптеген миссияларды жүргізді. Азамат соғысынан бұрын католиктер Луизиана, Мэриленд және Кентукки штаттарында қара нәсілділерге арналған шіркеулер құрған.

Резервацияларға жіберілгендер

Колониялық дәуірден бастап, протестанттық дін тақылымдастарының көпшілігі американдықтар арасында миссионерлік жұмыс жүргізді. Азамат соғысынан кейін бағдарламалар кеңейтілді және Батыстың ірі резервациялары діни конфессиялардың басқаруына берілді, бұл негізінен бұрынғы қаржылық тәртіпсіздіктер мен жағымсыз қарым-қатынастарды болдырмау мақсатында жасалды. 1869 жылы Конгресс Үндістер ісі жөніндегі комиссия құрды, ал президент Улисс Грант «зор интеллектуалдық қабілетімен және қайырымдылығымен танылған» ерікті мүшелерді тағайындады. Грант комиссиясына Үндістер ісі жөніндегі бюроны қадағалау және американдықтарды «мәдениеттендіру» үшін кең өкілеттік берілді. Грант американдықтардың лауазымдық тағайындауларын «діни шіркеулер арасында» бөлуге ниеттенді; 1872 жылға қарай 73 үнді агенттігі діни конфессиялар арасында бөлінді. Батыс резервацияларын діни конфессиялардың басқаруына беру – негізгі саясат болды. 1872 жылы тағайындалған 73 агенттіктің ішінде методистерге 14 резервация, православиелік квакерлерге – 10, пресвитериандарға – 9, епископальдықтарға – 8, католиктерге – 7, хикссайт квакерлеріне – 6, баптистерге – 5, голланд реформаторларына – 5, конгрегационалистерге – 3, шәкірттерге – 2, унитариандарға – 2, шетелдік миссиялар жөніндегі американдық комиссияға – 1, лютерандарға – 1 берілді. Іріктеу критерийлері бұлыңғыр болды және сыншылар Бейбітшілік саясатын американдықтардың дін бостандығын бұзу деп қарады. Католиктер үлкен рөлге ие болғысы келді және 1874 жылы Католиктік үндістер миссиясы бюросын құрды. Бейбітшілік саясаты 1881 жылға дейін күшінде болды. Тарихшы Кэри Коллинз Гранттың Бейбітшілік саясаты Тынық мұхитының солтүстік-батысында, негізінен, діни конфессиялар арасындағы бәсекелестік пен діни конфессиялардың дін таратуға берген басымдықтарының салдарынан сәтсіздікке ұшырағанын айтады.

Католик шіркеуі 19 ғасырдың аяғында

АҚШ-тағы католиктердің негізгі көзі – 19 және 20 ғасырларда Еуропадан, әсіресе Германия, Ирландия, Италия және Польшадан келген иммигранттардың көп саны болды. Соңғы кезде католик иммигранттарының көп бөлігі Латын Америкасынан, әсіресе Мексикадан келіп отыр. Ирландиялықтар шіркеуде үстемдікке ие болды, көптеген епископтарды, колледж президенттерін және мирян жетекшілерін осы елден тағайындады. Олар папаның билігін жақтаған «ультрамонтандық» көзқарасты ынтамен қолдады. 19 ғасырдың екінші жартысында шіркеудегі тәртіпті біркелкілендіруге жасалған алғашқы әрекет Балтимор Пленарлық Кеңестерін шақыру болды. Бұл кеңестер Балтимор катехизисінің қабылдануына және Америка католик университетінің құрылуына әкелді. 1960 жылдары шіркеуде, әсіресе діни рәсімдерде (литургияда) және латын тілінің орнына халық тілінің қолданылуында маңызды өзгерістер болды. Діни қызметкерлер мен қарындастардың саны күрт азайды, себебі жаңадан келгендердің саны аз болды, ал көптегендер өздерінің шақыруларын (мамандықтарын) тастап кетті. 1990 жылдан бері епископтардың діни қызметкерлердің жас жігіттерге жасаған сексуалдық зорлық-зомбылықты жасыруы бүкіл елде, Еуропада және әлемде үлкен қаржылық шығындарға алып келді.

1880-1920 жылдардағы қайырымдылық және миссионерлік қоғамдар

1890 жылға қарай американдық протестант шіркеулері 1000-ға жуық шетелдік миссионерлер мен олардың әйелдерін қолдады. Жергілікті шіркеулердегі әйелдер ұйымдары еріктілерді ынталандыру және қаржы жинау ісінде ерекше белсенділік танытты. Әлеуметтік Жақсы Жаңалықтар қозғалысының ықпалымен жастардың белсенділігі артып, колледж кампустары мен YMCA сияқты қалалық орталықтардағы жастардың саны 1900 жылға қарай 5000-ға жетті. 1886-1926 жылдар аралығында ең белсенді жұмылдыру агенттігі – Шетелдік миссиялар үшін студенттік еріктілер қозғалысы (SVM) болды. Олар кампустағы YMCA базасын пайдаланып, 8000-нан астам жас протестанттарды миссионерлік қызметке шақырып, жұмылдырды. Бұл идея жаңадан құрылған Дүниежүзілік студенттік христиандық федерациясы (WSCF) тарапынан тез қабылданып, Ұлыбритания мен Еуропа, сондай-ақ Австралия, Үндістан, Қытай және Жапонияға дейін тарады. Алғашқы оқыту Киелі кітапты терең түсінуге бағытталған еді, бірақ кейін тиімді миссионерлер тіл мен мәдениетті түсінуі қажеттігі анықталды. Маңызды лидерлердің қатарында Джон Мотт (1865–1955; YMCA төрағасы), Роберт Э. Спир (1867–1947; бас пресвитерлік ұйымдастырушы) және Шервуд Эдди (1871–1963) болды. Эдди, Йель колледжі мен Юнион теологиялық семинариясының бай түлегі, Үндістанға ерекше назар аударды. Оның базасы – YMCA ұйымдастырған Үндістан студенттік еріктілер қозғалысы, ол кедейлер мен шеттетілгендерге көмек көрсетуге бағытталған. 1911–1931 жылдары ол Халықаралық комитеттің Азия жөніндегі хатшысы болып жұмыс істеді, Азиядағы жақсы жаңалықтарды тарату кампаниялары мен Солтүстік Америкада қаржы жинау ісіне күшін жұмсады. Мотт АҚШ және бүкіл әлемде YMCA-ны насихаттады. Оның білім беру және спорттық бағдарламалары барлық жерде өте тартымды болды, бірақ діни насихаттауға жауап әлсіз болды. Мотт 1910 жылы Қытай туралы былай деді:
«Қытайлықтар батыс білімін қалайды және оны алады. Егер шіркеу оған христиан дінін қоса берсе, олар оны қабылдайды, әйтпесе олар оны христиан дінінен тыс жерден алады, және бұл тез болады. Егер шіркеу Қытайдағы тікелей жақсы жаңалықтарды тарату және қайырымдылық жұмыстарымен қатар, келесі он жылдықта бірнеше мың христиан ұстаздарын даярлай алса, онда ол осы беспрецеденттік мүмкіндікті пайдалана алады». Батыс боксерлер көтерілісіне (1899–1901) назар аударғандықтан, американдық протестанттар Қытайға миссионерлік сапарды басымдыққа қойды. Олар 1890 жылы 500 миссионерді, 1914 жылы 2000-нан астам және 1920 жылы 8300 миссионерді қолдады. 1927 жылға қарай Қытайда 16 университет, 6 медицина мектебі, 4 теология мектебі, 265 орта мектеп және көптеген бастауыш мектептер ашылды. Дінгерлердің саны көп болмаса да, білім берудің әсері айқын және ұзаққа созылды.

1932 жылғы "Лейкмендердің есебі"

Бірінші дүниежүзілік соғыс миссионерлік қызметке деген ынтаны азайтты. Миссия жетекшілері соғысты жақтап сөйлегенімен, жас ұрпақ шетелдік халықтармен мәдени империализмнің дұрыстығына күмән келтіріп, көңілі тоңды. 1930–1932 жылдары Гарвард профессоры Уильям Эрнест Хокинг бағалау комиссиясын басқарды, ол христиан миссионерлік қызметін жаңаруға бағытталған лайықты сараптама жасап, оның евангелизациядан білім беру және әлеуметтік көмекке қарай ұмтылуын ұсынды.

Әлеуметтік ізгі хабар

Солтүстік протестанттық конфессиялардың негізгі ағымына, әсіресе 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында, күшті ықпал еткен әлеуметтік Евангелие, оның іздері 21 ғасырға дейін сақталған. Оның мақсаты – христиандық этиканы әлеуметтік проблемаларға қолдану болды, әсіресе әлеуметтік әділдік және экономикалық теңсіздік, кедейлік, алкоголизм, қылмыс, нәсілдік шиеленістер, шалаптар, лас қоршаған орта, бала еңбегі, кәсіподақтардың жетіспеуі, нашар мектептер және соғыс қаупі сияқты әлеуметтік жамандықтарға қатысты. Теологиялық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік Евангелие жақтастары «Патшалығың келсін, еркің орындалсын, жерде де, көкте де» деген Тәңірдің дұғасын іске асыруға тырысты. Олар көбінесе мыңжылдықтан кейінгілер болды; яғни, адамзат әлеуметтік жамандықтардан өзінің күш-жігерімен арылмайынша, Екінші Келу іске аспайды деп сенді. Әлеуметтік Евангелие теологтары Мәсіхтің Екінші Келуінің жақын уақытта болатынын айтқан мыңжылдыққа дейінгі теологияны қабылдамады және христиандардың энергиясын оған дайындыққа жұмсау керек екенін емес, әлеуметтік мәселелерге жұмсау керектігін жақтады. Бұл көзқарас фундаменталистер мен Оңтүстікте ең күшті болды. Әлеуметтік Евангелие дін қызметкерлерінің арасында, қарапайым жамағаттан гөрі көбірек танымал болды. Оның жетекшілері прогрессивті қозғалыстың либералды қанатымен тығыз байланысты болды және көпшілігі теологиялық либералдар еді. Маңызды жетекшілерге Ричард Т. Элли, Джозия Стронг, Вашингтон Глэдден және Уолтер Раушенбуш кірді. Көптеген саясаткерлер оның ықпалына түсті, оның ішінде Уильям Дженнингс Брайан және Вудро Вильсон есімдерін атауға болады. Әлеуметтік Евангелиедегі ең даулы реформа – спирттік ішімдіктің тыйым салуы болды, ол ауылдық жерлерде, соның ішінде Оңтүстікте өте танымал болды, ал ірі қалаларда, негізгі протестантизм сайлаушылар арасында әлсіз болған жерлерде, танымал болған жоқ.

Фундаментализмнің қайта өрлеуі мен құлдырауы

1920 жылдары бұл "күшті фундаменталистер" елдің мектептері мен колледждерінде эволюция іліміне қарсы күреске белсенді түрде кірісті, әсіресе мемлекеттік мектептерге әсер ететін мемлекеттік заңдар қабылдау арқылы. Уильям Белл Райли 1925 жылғы Скопс процесінде бастама көтеріп, танымал саясаткер Уильям Дженнингс Брайанды жергілікті прокурорға көмекші ретінде шақырды, осылайша сотқа ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Скопс процесінен кейінгі жарты ғасыр бойы фундаменталистер үкіметтік саясатты қалыптастыруда көп табысқа жете алмады және эволюцияға қарсы фундаменталистік шабуылдарға қосылудан бас тартқан дәстүрлі діни ұйымдарды өзгерту әрекеттерінде жеңіліске ұшырады. Әсіресе Скопс ісінен кейін либералдар эволюция ілімін қолдайтын христиандар мен оған қарсы тұратын христиандар арасында айырмашылықты көріп, бірін жақсы, екіншісін жаман деп бағалады. Вебб (1991) қатаң креационистер мен дарвинистер арасындағы Аризона және Калифорния мектептерінде эволюция ғылым ретінде оқытылу деңгейіне әсер ету үшін болған саяси және құқықтық күресті зерттейді. Скопс сотталғаннан кейін, Америка Құрама Штаттарының барлық аймақтарындағы креационистер өз штаттарында ұқсас антиэволюциялық заңдар қабылдауға тырысты. Олар эволюция теориясын оқытуға тыйым салуға немесе, ең болмағанда, оны дәлелденбеген теория деңгейіне төмендетуге тырысты, осылайша оны жаратылыстың библиялық түсіндірмесімен бірге оқытуға мүмкіндік беруді көздеді. Білім берушілер, ғалымдар және басқа да беделді азаматтар эволюция теориясына сенеді. Кейіннен бұл күрес АҚШ-тың басқа аймақтарына қарағанда Оңтүстік-Батыста жиірек болды және ол Спутник дәуіріне дейін жалғасты.

Ұлы депрессиядан бұрын және оның кезінде дінге деген құлшыныстың төмендеуі

Роберт Т. Хенди 1925 жылы АҚШ-та басталған және 1929 жылы басталган экономикалық дағдарыс кезінде одан әрі нашарлаған діни депрессияны анықтайды. Протестантизмнің американдық мәдениетпен байланысы діни үгіттерді әлсіретті. Фундаменталистік шіркеулер тым кеңінен тарап, қаржылық қиындықтарға тап болды. Басты ағымдағы шіркеулер 1920-ші жылдардың соңында жеткілікті қаржыландырылды, бірақ гүлденген дәуірде әлеуметтік жақсартулардың қажеттігіне күмәндана бастады, әсіресе тыйым салу реформасының сәтсіз аяқталуынан кейін. Халықаралық миссиялар желісі бойынша басты ағымдағы шіркеулер миссиялардың заманауи мектептер мен ауруханалар ашу тұрғысынан сәтті болғанын, бірақ дінге өту тұрғысынан сәтсіздікке ұшырағанын түсінді. Алдыңғы қатарлы теоретик Дэниел Флеминг христиандық таралу мен жаулап алу үшін Африка мен Азия емес, материализм, нәсілдік теңсіздік, соғыс және кедейлік континенттер екенін жариялады. Басты ағымдағы шіркеулерден шыққан миссионерлердің саны күрт азайды. Керісінше, евангелистік және фундаменталистік шіркеулер – әлеуметтік жақсартуларға ешқашан мойын бұрмаған – дінге өтуге баса назар аудара отырып, әлемдік күш-жігерін күшейтті. Ішкі салада басты ағымдағы шіркеулер 1929-31 жылдары қайырымдылық көмегін кеңейтуге мәжбүр болды, бірақ қарапайым американдықтар үшін экономикалық апаттың ауқымдылығынан қаржылық тұрғыдан құлдырап кетті. 1932-33 жылдары басты ағымдағы шіркеулер кедейлерге қайырымдылық таратудағы тарихи функцияларының бірін жоғалтты, ал ұлттық үкімет бұл рөлді діни ешқандай аспектісіз өз мойнына алды. Хендидің пікірінше, экономикалық дағдарыс кезіндегі діни жаңғыруға тән терең күмән 1930 жылдары болған жоқ. Ол Ұлы депрессия американдық өмірде протестантизмнің үстемдігінің аяқталуын білдірді деген қорытындыға келді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1930 жылдары пацифизм көптеген протестант шіркеулерінде өте күшті идеология болды. Рейнхольд Нибур сияқты дін қызметкерлерінің аз ғана тобы ғана нацистік Германия, фашистік Италия немесе милитаристтік Жапонияның бейбітшілікке қауіп төндіріп жатқанын жете түсінді. 1941 жылғы желтоқсанда Перл-Харборға шабуылдан кейін, діни ұйымдардың барлығы дерлік соғысқа қолдау көрсетті, мысалы, әскери қасындарды қамтамасыз етті. Квакерлер мен меннониттер сияқты пацифист шіркеулер шағын болғанымен, әскери қызметке қарсы тұруын жалғастырды. Ричард Никсон сияқты көптеген жас мүшелер өз еріктерімен әскерге қосылды. 1917–1918 жылдармен салыстырғанда, үкімет бұл ұстанымдарды құрметтеді және ар-ожданнан бас тартушылар үшін жауынгерлік емес азаматтық лауазымдар құрды. Әдетте, шіркеу мүшелері ұлдарын қарсылықсыз әскерге жіберіп, соғыс қажеттілігі ретінде азық-түлік тапшылығы мен нормалауды қабылдады, соғыс облигацияларын сатып алып, қару-жарақ өндірісімен айналысты және қауіпсіз оралу мен жеңіс үшін жанынан табылмай дұға етті. Шіркеу басшылары, алайда, бейбітшілік, әділдік және гуманизм идеалдарына берік тұрып, жау қалаларын бомбалау сияқты әскери саясатты сынап, сақтық танытты. Олар 10 мың әскери пасторларды бағып, әскери базалар мен олардың маңында солдаттарға ғана емес, сондай-ақ оларды жиі еріп жүретін жас әйелдеріне де көмек көрсететін арнайы қызметтер ұйымдастырды. Басты протестант шіркеулері қара шіркеулердің шетелдегі жауларға қарсы жеңіске жету және ішкі майданда расизмге қарсы жеңіске жету мақсатын көздеген "Қос V" науқанын қолдады. Алайда, Батыс жағалаудағы жапондықтардың тұтқындалуына немесе әскери қызметтегі қара нәсілділердің бөлінуіне қарсы діни наразылық аз болды. Холокостқа қатысты зор моральдық наразылық соғыс аяқталғаннан кейін, әсіресе 1960 жылдан кейін пайда болды. Көптеген шіркеу басшылары соғыстан кейінгі бейбітшілік ұсыныстарын зерттеуді қолдады, оны жетекші протестант дін қызметкері емес, Джон Фостер Даллес, сондай-ақ жоғары деңгейдегі республикашылдардың жетекші кеңесшісі бейнеледі. Шіркеулер, әсіресе Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы, еуропалық көмек бағдарламаларын белсенді түрде қолдады. Ірі ақ протестант конфессияларының бірінде, Оңтүстік баптистерде, халықаралық істерге жаңа назар аударылып, өктемдік диктатураларға өте теріс реакция болды, сондай-ақ американдық қоғамдағы католик шіркеуінің күшіне қатысты үлкен алаңдаушылық туды. Әскери қызметке шақырылған адамдар бірігіп, ортақ американдық ұлттық сезімге ие болды, нәтижесінде ардагерлер арасында католицизмге қарсы көзқарас күрт төмендеді. Халық арасында жүргізілген сауалнамалар 1945 жылдан кейін діни және этникалық прежудистің азайғанын көрсетті, бірақ католиктерге, антисемитизмге және басқа да кемсітушілікке қарсы белгілі бір көзқарас сақталды.

Мектепте оқылатын дұға және 1947 жылдан бері Жоғарғы Сот

"Дін мен мемлекеттің бөлінуі" деген ұғым Эверсон мен білім беру жөніндегі кеңеске қатысты 330 U. S. 1 (1947) ісінде, мемлекеттік қаржыны діни мектептерге тасымалдауға рұқсат беретін штаттық заңды қарастырғанда, Конституциялық ережелерді түсіндіруде маңызды рөл атқарды. Сот шешімі штат заңын, салық төлеушілердің діни мектептерге көлік шығындарын қаржыландыруын конституциялық деп мойындады. Бірақ, Эверсон ісі Конституцияның он төртінші түзетуінің процестік ережелеріне сүйене отырып, мемлекеттік заң шығарушы органдар мен Конгресске де қатысты Құрылтай туралы ережелерді қолданудың алғашқы мысалы болды. 1949 жылы кемінде отыз жеті штаттың мектептерінде Киелі кітапты оқу әдеттегі оқу бағдарламасына енгізілді. Осы штаттардың он екісінде Киелі кітапты оқу штат заңдарымен міндетті болды, ал 1913 жылдан кейін 11 штат мұндай заңдарды қабылдады. 1960 жылы ел бойынша мектептердің 42 пайызында Киелі кітапты оқу қабылданды немесе талап етілді, ал 50 пайызында оқушылар күнделікті сабақтарында дұға оқыды. 1962 жылдан бастап Жоғарғы Сот мемлекеттік мектеп қызметкерлері ұйымдастырған дұғалардың конституцияға қайшы екенін бірнеше рет растады. Бірақ оқушыларға жеке дұға оқуға және сабақтан кейін діни клубтарға қатысуға рұқсат етіледі. Колледждер, университеттер және жеке мектептерге Жоғарғы Соттың шешімдері әсер етпейді. Энгель және Абингтон істеріне реакция көбінесе теріс болды, саясатты өзгерту үшін 150-ден астам конституциялық түзетулер ұсынылды. Бірақ Конгресс ешқайсысын қабылдамады. Жоғарғы Сот сондай-ақ, "ерікті" мектеп дұғаларының да конституцияға қайшы екенін шешті, себебі олар кейбір оқушыларды топтан шеттетуге және пікір білдірушілерге құрбыларынан қысым көрсетуге мүмкіндік береді. Ли Уайсманға қарсы істе (1992) Жоғарғы Сот былай мәлімдеді: Мемлекет студентті қатысу немесе наразылық білдіруге мәжбүр етуге құқығы жоқ. Жасөспірімдер, әсіресе әлеуметтік конвенцияларға қатысты мәселелерде, құрбыларының қысымына бейім, сондықтан мемлекет православиені күштеу үшін әлеуметтік қысымды тікелей әдістерден гөрі қолдануға болмайды. Дінге қатысты рәсімнің ұяттылығы мен бұзушылығы, дұғалардың маңыздылығы жоқ деген үмітпен жоққа шығарыла алмайды, өйткені бұл дұғаларға мән беретін адамдарды қорлайды және кез келген бұзушылық қарсылық білдірушілердің құқықтарын бұзу болып табылады. 1962 жылы Жоғарғы Сот осы талдауды мемлекеттік мектептердегі дұға мәселесіне де қатысты қолданды. Engel v. Vitale ісінде (370 U.S. 421, 1962) Сот мемлекеттік қызметкерлердің ресми мектеп дұғасын құрастыруы және оны мемлекеттік мектептерде оқуды талап етуінің конституцияға қайшы екенін анықтады, тіпті ол конфессиялық емес болса да және оқушылар қатысудан бас тартуға мүмкіндік берілсе де. Осылайша, кез келген мұғалім, оқытушы немесе оқушы өз дініне сәйкес мектепте дұға оқи алады. Бірақ олар мұндай дұғаларды сабақта немесе басқа "ресми" мектеп ортасында, мысалы, жиналыстарда немесе іс-шараларда оқуға құқығы жоқ. Қазіргі уақытта Жоғарғы Сот заңның Конституциялық ережелерге сәйкестігін анықтау үшін "Лимондық тест" деп аталатын үш өлшемді сынақты қолданады. Біріншіден, заң шығарушы орган заңды бейтарап немесе діни мақсатпен қабылдауы керек. Екіншіден, заңның басты немесе негізгі әсері дінді қолдамауы немесе оған кедеріс жасамауы керек. Үшіншіден, заң үкімет пен діннің тым көп араласуына әкеп соқпауы керек. 1892 жылы "Киелі Үштік шіркеуі АҚШ-қа қарсы" ісінде Жоғарғы Сот судьясы Дэвид Джозиа Брюэр Американың "христиан ұлты" екенін жазды. Кейін ол бұл тақырыпта көптеп лекция оқыды және жазды, "христиан ұлты" заңдық стандарт емес, бейресми атау екенін атап өтті: "Америкалық өмірде, оның заңдарында, бизнесінде, әдет-ғұрыптарында және қоғамында біз осы шындықты анық көреміз – бұл діни ұлт".

Реставрационизм

Реставрационизм – ерте шіркеуді үлгі етіп алып, христиандықтың таза түрін қайта жаңғырту қажеттігіне сенім. Көп жағдайда, реставрационист топтар қазіргі заманғы христиандықтың барлық түрлері нағыз, бастапқы христиандықтан бұрмаланған деп санады және оны "қайта құруға" тырысты, көбінесе Елшілердің істері кітабын бір түпкілікті "нұсқаулық" ретінде пайдаланды. Реставрационистер өздерін Иса заманынан бері үздіксіз келе жатқан христиан шіркеуін "жаңартушы" деп емес, бір кезде жоғалған деп санайтын шіркеуді қайта жаңғыртушы деп сипаттайды. "Реставрационизм" термині көбінесе Стоун-Кэмпбелл қозғалысын сипаттау үшін қолданылады. "Реставрационист" атауы кейінгі күн қасиеттілері мен Ехоба куәгерлері қозғалысына да қатысты қолданылады.

Соңғы күннің қасиеттілері қозғалысы

Тағы бір ерекше діни топтың, соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының – сондай-ақ соңғы күндердің қасиеттілері немесе мормондар ретінде кеңінен танымал болғандығының бастауы 19 ғасырдың басында пайда болды. Ол Батыс Нью-Йорктегі тым діни аймақта пайда болды, ол "күйіп кеткен" деп аталды, себебі ол көптеген жаңғырулармен "күйіп" кеткен еді. Смит өзінің пайғамбар, көруші, аян беруші және ертедегі христиан дінінің бастапқы және негізгі ілімдерін қалпына келтіруші ретінде тұрақты нұсқаулар алған Құдайдың аяндары мен періштелердің келулері туралы айтты. Ол Мормон кітабын жариялағаннан кейін, ол оның ежелгі американдық пайғамбарлардың жазбаларынан алтын табақтарға жазылған құдайлық күшпен аударғанын мәлімдеді. Смит 1830 жылы Мәсіх шіркеуін ұйымдастырды. Ол Иллинойс штатындағы Науву қаласында теократиялық үкімет құрды және 1844 жылы АҚШ президенті лауазымына кандидат болды. Оның сенімді көмекшісі Бригам Янг Смит үшін үгіт жүргізіп, "Ол – осы ұлтты құрылыстан сақтап, Конституцияны сақтау үшін Құдайдың жіберген адамы" деді. Соңғы күндердің қасиеттілерінің теократияға және көп әйел алуға сенуі көптеген адамдарды наразылыққа түсірді. Мормонға қарсы насихат та, зорлық шабуылдары да жиі болды. Соңғы күндердің қасиеттілері штаттан штатқа қуылды. Смит 1844 жылы өлтірілді, ал Бригам Янг 1847 жылы АҚШ-тан Мексиканың Юта аймағына мормондардың көші-қонын басқарды. Олар Мормондық дәлізін мекендеді. АҚШ 1848 жылы осы аймақтың толық бақылауын алды және Соңғы күндердің қасиеттілерінің 1849 жылғы Десерет штатын өзін-өзі басқару туралы ұсынысын қабылдамады, оның орнына 1850 жылы Юта аймағын құрды. Соңғы күндердің қасиеттілері мен аумақтық федералдық тағайындалғандар арасындағы қақтығыстар күшейді, соның ішінде 1851 жылғы қашқан лауазымды тұлғалардың ісі болды; бұл ақырында 1857-1858 жылдардағы шағын Юта соғысына әкелді, одан кейін Юта 1861 жылға дейін федералды әскерлердің бақылауында болды. Конгресс 1862 жылы Морриллдің көп әйелділікке қарсы заңын қабылдады, ол аймақтағы мормондық көп әйелділік практикасын шектеуге бағытталған, бірақ президент Авраам Линкольн бұл заңды күшіне енгірмеді; оның орнына Линкольн Бригам Янгқа Американдық Азамат соғысына араласпау үшін заңды елемеуге жасырын рұқсат берді. Соғыстан кейін көп әйелділікті тыйым салуға бағытталған күш-жігер 1882 жылғы Эдмундс заңына дейін шектелді, ол заңсыз бірге тұруды айыптауға мүмкіндік берді, бұл соттауға әлдеқайда оңай болды. Бұл заң сондай-ақ көп әйелділікпен айналысатындардың сайлау құқығынан айырды, оларды сот төрешісі болып тағайындалуға жарамсыз деп жариялады және оларға саяси лауазымдарды иеленуге тыйым салды. Келесі 1887 жылғы Эдмундс-Такер заңы LDS шіркеуін таратып, шіркеу мүлкін тәркіледі. Ол сонымен қатар: болашақ сайлаушылар, қазылар алқасы және мемлекеттік қызметкерлерден көп әйелділікке қарсы ант қабуды талап етті; азаматтық некеге тұру туралы куәліктерді міндетті етті; көп әйелділік істерінде куәлік беруден бас тартуға ерлі-зайыптылардың құқығын жойды; әйелдерді сайлау құқығынан айырды; жергілікті судьяларды федералдық тағайындалған судьялармен алмастырды; және мектептердің жергілікті басқаруын жойды. 1890 жылы Жоғарғы Соттың шешімімен Эдмундс-Такер заңы конституциялық деп танылды, және шіркеу басшыларының көпшілігі жасырынған немесе түрмеге қамалғаннан кейін, шіркеу 1890 жылғы манифестін жариялады, онда шіркеу мүшелеріне заңмен тыйым салынған некелерге түсуден аулақ болуға кеңес берілді. Оған қарсылар Канадаға немесе Мексикадағы мормондық колонияларға көшіп кетті немесе шалғай аймақтарда жасырынды. Көп әйелділік мәселесі шешілгеннен кейін шіркеу басшылары кешірілді немесе олардың жазалары жеңілдетілді, шіркеу мүлкі қайтарылды және Юта 1896 жылы штат мәртебесіне ие болды. 1904 жылы Рид Смут тыңдаулары басталғаннан кейін, Екінші манифест жарияланды, онда көп әйелділік некелерін бастаған немесе оларды өткізген кез келген адам қауымнан шығарылатыны және көп әйелділік шектеулері тек АҚШ-та ғана емес, барлық жерде қолданылатыны нақтыланды. Дүниежүзілік миссионерлік жұмыстың арқасында шіркеу 1989 жылы 7,7 миллион мүшеден 2010 жылы 14 миллионға дейін өсті.

Ехоба куәгерлері

Ехоба куәгерлері – басқа христиан діндерінен өзін ұстап, қарқынды өсіп келе жатқан дін. Ол 1872 жылы Чарльз Тейз Расселлмен басталды, бірақ 1917 жылы Джозеф Франклин Рутерфорд президенттік лауазымға келген кезде ірі жарылыс болды. Рутерфорд бұл қозғалысқа жаңа бағыт берді және 1931 жылы оны "Ехоба куәгерлері" деп атады. 1925 жылдан 1933 жылға дейінгі кезеңде діни ілімдерде көптеген маңызды өзгерістер орын алды. Олардың жыл сайынғы Еске алу кешіне келушілер саны 1925 жылы 90 434-тен 1935 жылы 63 146-ға дейін төмендеді. 1950 жылдан бері өсім өте жылдамдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ехоба куәгерлері Америкада наразылық шабуылдарына ұшырады және соғысқа қолдау көрсетпегендігі үшін Канада мен Австралияда уақытша тыйым салынды. Олар сөз және дін бостандығына қатысты Жоғарғы Сотта маңызды жеңістерге қол жеткізді, бұл басқалар үшін осы құқықтардың заңдық түсіндірілісіне үлкен әсер етті. 1943 жылы АҚШ Жоғарғы Соты "Батыс Вирджиния штатының білім беру басқармасы Барнеттке қарсы" ісінде Ехоба куәгерлерінің оқушыларын туға салют етуге мәжбүрлеуге болмайтынын қабылдады.

Мәсіх шіркеуі, ғалым

Мәсіх ғалымдары шіркеуі 1879 жылы Бостонда Мэри Бейкер Эддимен құрылды, ол оның басты кітабының авторы – «Киелі жазбалардың кілтімен ғылым және денсаулық», ол христиандық сенімге ерекше түсінік береді. Христиан ғылымы Құдайдың нақтылығы күнә, ауру, өлім және материалдық әлемнің нақтылығын жоққа шығарады деп үйретеді. Шіркеуде керемет жазылу туралы оқиғалар жиі кездеседі, ал оның жақтастары көбінесе дәстүрлі медициналық емдеуден бас тартады. Кейде олар балаларына медициналық көмек көрсетуден бас тартқанда заңдық қиындықтар туындайды. Бұл шіркеу американдық конфессиялардың арасында бірнеше жағынан ерекше. Ол жоғары деңгейде орталықтандырылған, барлық жергілікті шіркеулер Бостондағы бас шіркеудің филиалдары ғана. Діни қызметкерлер жоқ, бірақ қозғалыстың маңызды бөлігін құрайтын тәжірибелі мамандар бар. Олар жергілікті бизнестерді жүргізеді, мүшелеріне ой күші арқылы ауруларын емдеуге көмектеседі деп мәлімдейді. Олар клиенттерге шіркеудің бекітуіне сенеді. 19 ғасырдың соңынан бастап шіркеу мүшелерінің саны жылдам азайды, бірақ ол статистика жарияламайды. Оның бас газеті – «Christian Science Monitor» көптеген оқырмандарын жоғалтып, қағаз түрін тоқтатып, онлайн көз ретінде жұмыс істейді.

Шығыс православие

Шығыс православие 1740 жылдары Ресей Америкасының құрылуымен Солтүстік Америка құрлығына келді. 1867 жылы Ресей Алясканы сатқаннан кейін де бірқатар миссионерлер қалып қойды. XXI ғасырда Шығыс православие христиандығы көптеген жақтастарды, діни қауымдастықтарды, мекемелер мен ұйымдарды қамтиды. Көптеген мүшелері – орыс американдықтар, түрік американдықтар, грек американдықтар, араб американдықтар, украин американдықтар, албан американдықтар, македон американдықтар, румын американдықтар, болгар американдықтар және серб американдықтар, сондай-ақ басқа Шығыс Еуропа елдерінен келгендер.

Иудаизм

АҚШ-тағы яһудилердің тарихы теологиялық өлшемді қамтиды, ол православие, консервативті және реформа деп үш бағытқа бөлінеді. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, еврей этникалық қауымдастығы Нью-Йорк және Чарльстон сияқты отарлық портердегі саудагерлердің шағын топтарынан бастау алды. 19 ғасырдың ортасы мен соңында жақсы білімді неміс яһудилері Америка Құрама Штаттарының қалалары мен кенттеріне келіп, көбінесе құрғақ тауарлар саудагерлері ретінде қоныстанды. 1880 жылдан 1924 жылға дейін Шығыс Еуропадан идиш тілінде сөйлейтін көптеген яһудилер Нью-Йорк және басқа да ірі қалаларға келіп қоныстанды. 1926 жылдан кейін Еуропадан босқындар келді, 1980 жылдан кейін көптеген адамдар КСРО-дан келді, сондай-ақ Израильден де келіп қоныстанды. 1900 жылы АҚШ-та тұратын 1,5 миллион яһуди Ресей мен Австро-Мажарстаннан кейін үшінші ең көп халықты құрады. 1900 жылдан бері халықтың үлесі шамамен 2%-дан 3%-ға дейін болды, ал 21 ғасырда яһудилер Нью-Йорк немесе Солтүстік-Шығыс АҚШ-тың маңындағы ірі мегаполистерде, әсіресе Оңтүстік Флорида мен Калифорнияда кеңінен тараған.

Ислам діні

Америкаға мұсылмандардың алғашқы көшіп келуі 1820 жылдан (немесе 1860 жылдан) бастау алған деп есептеледі, және осы мұсылмандар Сирия, Ливан, Албания, Македония, Түркия және басқа да аймақтардан келген. Осы уақыттан бастап Ислам Америкада біртіндеп кеңірек таныла бастады. Сонымен қатар, Америкадағы алғашқы мұсылман адамның болғаны туралы мәлімет 1520 жылы (марокколық мұсылман) жазылған.

Тарихнама

Долан, Джей П. және Джеймс П. Америка діни тарихының жаңа көріністері: Мартин Э. Мартиге арналған мақалалар (Эрдманс, 1993)
Фрей, Сильвия Р. «Көрінетін шіркеу: Работодан кейінгі афроамерикан дінінің тарихнамасы», «Құлдық және оны жою», 2008 жылғы қаңтар, 29-том, 1-шы нөмір, 83–110 беттер
Гофф, Филип, ред. Америкадағы дінге арналған Блэквеллдің серігі (2010) онлайн; 43 ғалымның мақалалары
Гофф, Филип. «Жаңарулар мен революция: Алан Хеймерттің «Дін және американдық санасынан» кейінгі тарихнамалық бұрылыстар». «Шіркеу тарихы» (1998) 67(4): 695–721. онлайн
МакГриви, Джон Т. «Современдық Америка Құрама Штаттарындағы дін мен мораль, 1865 – қазіргі уақыт». «Америка тарихына шолу» 26(1) (1998): 239–254. үзінді онлайн
Орси, Роберт А. және Рэндалл Дж. Стивенс. «Нибурлардың артында: Роберт Орсимен американдық діни тарихындағы соңғы тенденциялар туралы сұхбат», «Тарихи тұрғыдан сөйлеу» (2006) 7(6): 8–11. doi: 10.1353/hsp.2006.0035 онлайн
Шульц, Кевин М.; Харви, Пол. «Әр жерде де, еш жерде де: Америка діни тарихы мен тарихнамасындағы соңғы тенденциялар», «Америка діни академиясының журналы», 2010 жылғы наурыз, 78-том, 1-шы нөмір, 129–162 беттер
Смит, Тимоти Л. «Америкадағы дін және этникалық топтар». «Американдық тарихи шолу» (1978): 1155–1185. JSTOR-да
Стаут, Гарри С. және Д. Г. Харт, ред. Америка діни тарихының жаңа бағыттары (1997) үзінді және мәтіндік іздеу
Свит, Леонард И., ред. Америка діни тарихындағы коммуникация және өзгерістер (1993) 14 зерттеушінің мақалалары; өте кең түсіндірмелі библиография 355–479 беттер
Уилсон, Джон Ф. Дін және американдық ұлт: тарихнама және тарих (2003) 119 бет

1800 жылға дейін

Бономи, Патрисия Ю. Аспанның қамқорлығында: Колониялық Америкадағы дін, қоғам және саясат (1988) онлайн нұсқасы
Бумстед, Дж. М. «Мен құтылу үшін не істеуім керек?»: Колониялық Америкадағы Ұлы ояну (1976)
Батлер, Джон. «Жақындық сезімдері сипатталған және сынға алынған: Ұлы ояну – интерпретациялық ойдан туған шығарма». Америка тарихы журналы 69 (1982): 305–25. JSTOR-дағы ықпалды мақала
Батлер, Джон. Иман теңізінде шайылу: Америка халқын христиан дініне өткізу (1990). Үзінді және мәтіндік іздеу
Карте, Кэтрин. Дін және Америка революциясы: Империя тарихы (Омохундро ерте американдық тарих және мәдениет институты / Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 2021) онлайн кітап шолуы
Гаустад, Эдвин С. «Жаңа Англиядағы Ұлы оянудың діни әсерлері», Миссисипи аймақтық тарихи шолуы, 40#3 (1954), 681–706 бб. JSTOR-да
Хэтч, Натан О. Америка христиандығының демократиялануы (1989). Үзінді және мәтіндік іздеу
Хаймерт, Алан. Дін және американдық сана: Ұлы оянудан революцияға дейін (1966) ACLS электрондық кітаптарында онлайн
Кидд, Томас С. Ұлы ояну: Колониялық Америкадағы евангелистік христиандықтың тамырлары (2007), 412 бет. Үзінді және мәтіндік іздеу
Ламберт, Франк. «Ұлы оянуды» ойлап табу (1999), 308 бет
Маклафлин, Уильям Г. «Мақала шолуы: Америка революциясы діни жаңару ретінде: «Бір елдегі мыңжылдық».» Жаңа Англия тоқсаны (1967) 40#1: 99–110. JSTOR-да
Нолл, Марк А. АҚШ және Канададағы христиан дінінің тарихы (1992)
Сенсбах, Джон Ф. «Дін және Атлант империясы дәуіріндегі ерте Оңтүстік», Оңтүстік тарихы журналы, 2007 жылдың тамызы, 73-том, 3-сан, 631–642 бб.

18001900

Абель, Аарон. Американдық протестантизмге қаланың әсері, 1865–1900 (1943). Birdsall Richard D. "Екінші Ұлы ояну және Жаңа Англияның әлеуметтік тәртібі", Church History 39 (1970): 345–364. JSTOR-да. Брюс, Диксон Д., кіші. Және олардың барлығы "Халлелуя" деп ән салды: қарапайым халықтың лагерь жиынындағы дін, 1800–1845 (1974). Findlay, James F. Dwight L. Moody: Американдық евангелист, 1837–1899 (1969). Higginbotham, Evelyn Brooks. Әділ наразылық: Қара баптистер шіркеуіндегі әйелдер қозғалысы, 1880–1920 (Harvard UP, 1993). Mathews, Donald. Ескі Оңтүстіктегі дін (1979). Mead, Sidney E. "Америкалық протестантизм Азамат соғысынан бері. II. Америкалықтан христиандыққа" Journal of Religion 36#2 (1956), 67–89 беттер, онлайн. Miller, Randall M., Harry S. Stout және Charles Reagan. Дін және Америка Азамат соғысы (1998) үзінді және мәтіндік іздеу; толық нұсқасы онлайн. Shenk, Wilbert R., ред. Солтүстік Американың шетелдік миссиялары, 1810–1914: теология, теория және саясат (2004) 349 бет. Ғалымдардың маңызды эсселері, үзінділер және мәтіндік іздеу. Sizer, Sandra. Евангелие әндері және әлеуметтік дін: 19 ғасырдағы қайта жанданудың риторикасы. Temple University Press, 1978. Raboteau, Albert. Құлдардың діні: Антебеллумдық Оңтүстіктегі "көрінбейтін институт" (1979). Smith, Timothy L. Қайта жандану және әлеуметтік реформа: Азамат соғысы алдындағы американдық протестантизм, 1957. Wigger, John H. және Nathan O. Hatch, ред. Методизм және американдық мәдениеттің қалыптасуы (2001) үзінді және мәтіндік іздеу, ғалымдардың эсселері.

1900 жылдан бастап

Аллитт, Патрик. 1945 жылдан бері Америкадағы дін: тарих (2004), өте жақсы шолу
Карпентер, Джоэл А. Бізді қайта тірілтіңіз: американдық фундаментализмнің қайта оянуы (1999), 1930 жылдан бері фундаментализм туралы жақсы ақпарат
Кёртис, Сьюзан. Ашулы сенім: әлеуметтік Евангелие және қазіргі американдық мәдениет (1991)
Хейн, Дэвид. Нобель Пауэлл және ХХ ғасырдағы епископтық институт (2001, 2007)
Холлингер, Дэвид А. Шетелдегі протестанттар: миссионерлер әлемді өзгертуге тырысты, бірақ Американы өзгертті (2017) үзінді
Лакруа, Патрик. Джон Ф. Кеннеди және сенім саясаты (2021)
Марти, Мартин Э. Қазіргі американдық дін, 1-том: Барлық нәрсенің ирониясы, 1893–1919 (1986); Қазіргі американдық дін, 2-том: Конфликттің шуы, 1919–1941 (1991); Қазіргі американдық дін, 3-том: Құдай астында, бөлінбейтін, 1941–1960 (1999), стандартты ғылыми тарих
Марсден, Джордж М. Фундаментализм және американдық мәдениет: ХХ ғасырлық евангелизмнің қалыптасуы, 1870–1925 (1980). өте маңызды тарих, онлайн нұсқасы
Мейер, Дональд. Протестанттық саяси реализмді іздеу, 1919–1941 (1988), ACLS электрондық кітаптарында
Портерфилд, Аманда, және Даррен Грем, ред. Американың діни тарихындағы бизнеске қатысты өзгеріс (2017)
Ричи, Рассел Э. және басқалар, ред. Біріккен методизм және американдық мәдениет, 1-том: Экклезиология, Миссия және Идентичность (1997); 2-том: Мефодисттер деп аталатын халықтар: олардың өмірінің формалары мен реформалары (1998); 3-том: Доктриналар мен тәртіп (1999); 4-том: ХХІ ғасыр шіркеуіне арналған сұрақтар (1999), ғалымдардың тарихи очерктері; 20 ғасырға назар аудару
Саттон, Мэтью Эйвери. Американдық Апокалипсис: Заманауи евангелизм тарихы (Belknap Press, 2014). 480 бет, онлайн шолу

Африкалық американдық дін

Фитц, Лерой. Қара баптистер тарихы (Броудман Пресс, 1985)
Фрей, Сильвия Р. және Бетти Вуд. Сионға шақыру: Америка Оңтүстігі мен Британдық Кариб айманындағы афроамерикандық протестантизм, 1830 жылға дейін (1998). Хиггинботам, Эвелин Брукс. Ұстамсыз наразылық: Қара баптист шіркеуіндегі әйелдер қозғалысы, 1880–1920 (1993). Джонсон, Пол И., ред. Афроамерикандық христиандық: Тарихтан очерктер (1994). Работо, Альберт. Құлдардың діні: Соғысқа дейінгі Оңтүстіктегі "көрінбейтін институт" (1978)
Работо, Альберт. Афроамерикандық дін (1999) 145 бет онлайн негізгі кіріспе
Работо, Альберт Дж. Канаан жері: Афроамерикандықтардың діни тарихы (2001). Сернет, Милтон С., ред. Афроамерикандық діни тарих: Құжатты куәлік (Дьюк университетінің баспасы, 1985)
Вест, Корнел және Эдди С. Глауд, ред. Афроамерикандық діни ой: Антология (2003).

Негізгі дереккөздер

Эллис, Джон Трейси, ред. Америка католик тарихының құжаттары (2-ші басылым, 1956). Гриффит, Р. Мари, ред. Америка діндері: деректі тарих (2007) – 672 бет, үзінділер және мәтіндік іздеу. Хаймерт, Алан, және Перри Миллер, ред.; Ұлы ояну: дағдарысты және оның салдарларын көрсететін құжаттар (1967). МакКлаймонд, Майкл, ред. Америкадағы діни қайта жандану энциклопедиясы (2007). 1-том, А–З: 515 б.; 2-том, Бастапқы құжаттар: 663 б. Макбет, Х. Леон, ред. Баптист мұрасының дереккөздері (1990). Маклауглин, Уильям Г., ред. Америкалық евангелистер, 1800–1900: Антология (1976). Ричи, Расселл Е., Роу, Кеннет Е. және Шмидт, Жан Миллер (ред.) Америкадағы методистік тәжірибе: дереккөздер жинағы (2000) – 756 б. Свит, У. У., ред. Америка шекарасындағы дін: I том: Баптистер, 1783–1830 (1931); II том: Пресвитериандар, 1783–1840; III том: Конгрегационалистер; IV том: Методистер (1931) – әр томда 800 бетке жуық құжаттарды онлайн қарауға болады. Вудмасон, Чарльз. Революция алдында Каролинаның шет аймағы: Чарльз Вудмасонның күнделігі және басқа жазбалары, Англикандық саяхатшы (1953), Ричард Дж. Хукер, ред. Үзінділер мен мәтіндік іздеу.