Кіріспе

Жосонның үшінші патшасы (1400-1418), Тэджон (хангул=태종; 16 мамыр 1367 – 10 мамыр 1422), жеке аты Ли Бангвон (хангул=이방원), Корея Жосон әулетінің үшінші билеушісі және Ұлы Седжонның әкесі. Ол әулеттің негізін қалаушы Тэджон патшаның бесінші ұлы. Таққа отыру алдында ол Чонган ханзадасы (хангул=정안군) деп белгілі болған.

Жосеонның алғашқы жылдары және құрылуы

1367 жылы И Сонг Ге мен оның бірінші әйелі Хан ханшайымның бесінші ұлы ретінде дүниеге келген И Банг 1382 жылы мемлекеттік қызметкер болып танылды. Ол Вон Чон Сёк сияқты конфуциандық ғалымдардан оқыды. Жастық шағында ол әкесіне қарапайым халықтың және үкіметтегі көптеген ықпалды тұлғалардың қолдауын жинауға көмектесті. И Банг Вон, сонымен қатар, Гореоға адал қалған қуатты шенеуніктерді өлтіру арқылы Чосон мемлекетінің құрылуына көмектесті, олардың ең танымал өкілі – Чон Мон Чжу.

Князьдер арасындағы қақтығыстар

Ол Жосеон династиясын құлатуға және Жосеонды құруға зор үлес қосып, таққа мұрагер ретінде тағайындалатынын күтті. Бірақ, оның әкесі және бас мемлекеттік кеңесші Чонг До Чон, Тайехоның сегізінші ұлын және И Банг Вонның кіші ағасы (патшайым Синдёктың екінші ұлы) И Банг Сёкты жақтады. Бұл қақтығыс негізінен Чонг До Чонның, жаңа династияның идеологиялық, институционалдық және құқықтық негізін қалаушы ретінде, Жосеонды патшаның тағайындауы арқылы министрлер басқаратын мемлекет деп есептегендіктен туды. Ал И Банг Вон абсолюттік монархия арқылы тікелей билікке ұмтылды. Осы айырмашылықтар терең саяси шиеленіс тудырды. 1398 жылы патшайым Синдёк күрт қайтыс болғаннан кейін, И Банг Вон король Тэдзё екінші әйеліне аза тұрғанда төңкеріс жасады. Бұл оқиға Чонг До Чон мен оның жақтастарының, сондай-ақ марқұм патшайым Синдёктың екі ұлының, оның ішінде тақ мұрагерінің өліміне әкелді. Бұл оқиға «Принцтердің бірінші күресі» (hangul=제1차 왕자의 난) деп танылды. Ұлдарының тақ үшін бір-бірін өлтіруге дайын екендігіне қатты қайғырып, екінші әйелінің өлімінен психологиялық шаршаған Тэдзё тақтан бас тартты. Оның аман қалған үлкен ұлы И Банггва (кейін король Чонджонг) дереу жаңа билеуші болды. И Банг Вон тез арада тақтың нағыз күшіне айналып, көп ұзамай билікке ұмтылған ағасы И Банг Ганмен қақтығысқа түсті. 1400 жылы, Принцтердің бірінші күресіндегі еңбегі үшін лайықты сыйлық алмаған генерал Пак Бо, И Банг Ганмен бірігіп, «Принцтердің екінші күресі» (hangul=제2차 왕자의 난) деп аталған бүлік көтерді. И Банг Вон ағасының әскерін жеңіп, Пак Боны өлімге кесті, ал И Банг Ганды жер аударып жіберді. Енді кіші інісі И Банг Вонның күшінен қорқынышпен, король Чонджонг сол жылы тақтан бас тарды. Соңғы кезде, И Банг Вон (кейін король Тэджоң) Жосеон тағына отырып, әулеттің үшінші монархы болды.

Патшалық билікті нығайту

Тайжунның патшалық құрған алғашқы әрекеттерінің бірі – аристократия мен үкіметтің жоғарғы эшелондарының пайдаланатын жеке әскерлерді ұстау құқығын жою болды. Оның тәуелсіз күштерді ұстау құқығын жоюы жоғары таптың ірі көлемдегі көтерілістер ұйымдастыру мүмкіндігін тиімді түрде қысқартты және ұлттық армиядағы сарбаздардың санын күрт арттырды. Тайжунның келесі әрекеті – жер салығына қатысты қолданыстағы заңнаманы қайта қарау болды. Бұрын жасырын жерлер табылуымен ұлттық байлық екі есеге өсті. Сонымен қатар, Тайжун күшті орталық үкімет құрды. 1400 жылы, таққа отырудан бұрын, ол Гореоның соңғы жылдары атқарушы билікті монополиялаған ескі әкімшіліктің бір бөлімі – 도평의사사-ны жоюда маңызды рөл атқарды, оның орнына Сыртқы Кеңес келді. Тайжунның билігінде Сыртқы Кеңес Мемлекеттік Кеңеспен алмастырылды. Тайжун сондай-ақ Мемлекеттік Кеңес қабылдаған барлық шешімдер патшаның бекітуімен ғана күшіне енуі керек деген жарлық шығарды. Бұл патша сарайы министрлерінің пікір-таластар мен келіссөздер арқылы шешім қабылдау әдетін жойды, осылайша патша билігін жаңа деңгейге көтерді. Одан кейін Тайжун Синмун кеңсесі деп аталатын жаңа бөлім құрды, ол чиновниктер немесе аристократтардың зұлымдық жасаған немесе әділетсіздікке ұшыратқан деп санайтын шағымдарды қарады. 1403 жылы Тайжун 100 000 металл қаріп және екі толық жиынға тапсырыс берді. Гутенберг пен Лоранс Янсзооннан ондаған жыл бұрын, ол металл жылжымалы қаріптерді ойлап тапты. Ол баспа ісін, сауданы және білім беруді қолдады, сондай-ақ Уигембуға (шамамен Жоғарғы Сотқа тең) толық тәуелсіздік берді.

Кейінгі өмір және өлім

1418 жылы Тхэцзонг үшінші заңды ұлы И До (кейіннен Ұлы Седжонг) пайдасына тақтан бас тарды, бірақ темір қауырсынмен билік етуді және маңызды мәселелерді шешуді жалғастырды. Жылдар бойы патшалық билікті нығайту және жемқорлықты басу мақсатымен, ол таққа көтерілуіне көмектескен жақтастарының кейбірін өлім жазасына кесті немесе жер аударды; сондай-ақ, әйелі Вонгёңнің төрт бауырларын, Седжонгтың қайын атасы Шим Онын және кіші інісі Шим Чжонның ықпалын шектеу үшін оларды да өлім жазасына кесті. Патша Тхэцзонг тақтан бас тарғаннан кейін төрт жыл өткен соң, 1422 жылдың 10 мамырында Суган сарайында қайтыс болды. Ол Вонгёң патшайымымен бірге Оңтүстік Кореяның Сеул қаласындағы, қазіргі Сеучо ауданында орналасқан Хеоннеунг кешенінде (хангул=헌릉) жерленген.

Мұра

Тхэчжун корей тарихындағы даулы тұлға болып қала береді, ол көптеген қарсыластарын (мысалы, Чон Мончжу мен Чон Дочонды) жойды, бірақ халықтың өмірін жақсарту, ұлттық қорғанысты күшейту және оның ізбасарының билігіне берік негіз салу үшін тиімді басқарды.

Танымал мәдениетте

Им Хёк Джу 1983 жылғы KBS1 телесериалы «Мемлекеттің негізі» басты рөлдерінде. Ли Чжун Гиль 1983 жылғы MBC телесериалы «Чудун сарайының патшасы» басты рөлдерінде. Ю Донг Гюн 1996–1998 жылдардағы KBS1 телесериалы «Аждаһаның жасы» басты рөлдерінде. Ким Ён Чхоль 2008 жылғы KBS телесериалы «Ұлы патша, Седжон» және 2016 жылғы KBS1 телесериалы «Джанг Ён Силь» басты рөлдерінде. Бэк Юн Сик 2011 жылғы SBS телесериалы «Терең тамырлар» басты рөлдерінде. Чхве Тэ Чжун 2012–2013 жылдардағы SBS телесериалы «Ұлы болжамшы» басты рөлдерінде. Пак Ён Гю 2012 жылғы «Мен патшамын» фильмінде. Ан Чжэ Мо 2014 жылғы KBS1 телесериалы «Чон До Чон» басты рөлдерінде. Ан Нэ Сан 2015 жылғы JTBC телесериалы «Қызға қарағанда» басты рөлдерінде. Чан Хёк 2015 жылғы «Жұмбақтың империясы» фильмінде және 2019 жылғы JTBC телесериалы «Менің елім: Жаңа дәуір» басты рөлдерінде. Нам Да Рюм және Ю А Ин 2015–2016 жылдардағы SBS телесериалы «Алты ұшқан аждаһа» басты рөлдерінде. Кам У Сон 2021 жылғы SBS телесериалы «Жосон экзорцисі» басты рөлдерінде. Чу Сан Ук 2021–2022 жылдардағы KBS1 телесериалы «Көз жасының патшасы, Ли Бан Вон» басты рөлдерінде.