1945 жылдан бергі Тайвань тарихы

Кіріспе

Тайвань тарихы 1945 жылдан бері

Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Жапонияның капитуляциясы және оккупациясы нәтижесінде Тайвань және Пэнху аралдары Қытай Республикасының (ҚР) басқаруына көшті. 1949 жылы құрылған Қытай Халық Республикасынан (ҚХР) ерекшеленетін, Гоминьдан (КМТ) партиясы басқаратын ҚР 1945 жылдың 25 қазанында жарияланды. 1947 жылғы 28 ақпан оқиғасынан кейін, 1949 жылы Тайвань губернаторы Чэнь Чэн және ҚР Ұлттық қорғаныс министрлігі әскери жағдай режимін енгізді. 1949 жылы Қытайдағы азамат соғысы аяқталғаннан кейін, Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) Қытай Халық Республикасын құрғанын жариялаған соң, ҚР үкіметі материктен шегінді. КМТ Тайваньға қайта оралды және Тайбэйді ҚР-ның уақытша астанасы деп жариялады. Көп жылдар бойы ҚР және ҚХР екеуі де дипломатиялық аренада "Қытайдың" жалғыз заңды үкіметі екенін мәлімдеп келді. 1971 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы ҚР-ны ұйымнан шығарып, оның орнына ҚХР-ны қабылдады. 1987 жылы әскери жағдай жойылды және Тайвань демократиялану процесін бастады, ол Уақытша ережелерді жоюдан басталып, 1996 жылы алғашқы тікелей президент сайлауымен аяқталды. 2000 жылы Демократиялық прогрессивті партия (ДПП) билікке келіп, Тайваньның тәуелсіздігі мен ұлттық ерекшелігін ілгерілетуді бастады. Тайваньның белгісіз саяси мәртебесіне байланысты, ҚР "Қытай Тайбэйі" деген атпен бірқатар халықаралық ұйымдарға қатысып келеді. ҚХР-ның "Бір Қытай" саясаты бойынша, ҚР жойылды және Тайвань, ешқашан аралды бақыламағанмен, ҚХР-ның ажырамас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, ҚХР ҚР-ны мойындаған елдермен дипломатиялық қатынастарды орнатудан бас тартады. Дегенмен, ҚР Тайвань, Пэнху, Квемой, Льенцзян және басқа да кіші аралдарды бақылауда ұстап тұр.

Соғыстан кейінгі қоғам

Екінші дүниежүзілік соғыс 1945 жылғы 2 қыркүйекте Жапон империясы мен нацистік Германияның жеңілісімен аяқталды. 1895 жылы Шимоносеки шарты бойынша Жапонияға өткен Тайвань, №1 Жалпы бұйрық және сол күні капитуляция құжатына қол қою арқылы Гоминьдан басқаратын Қытай Республикасының (ҚР) бақылауына берілді. Жапондықтардың капитуляциясы кезінде ҚР өкілі Хэ Инцзин Тайвань провинциясының Бас атқарушы кеңсесін [zh] құрды, ол материктік Қытайдың провинциялық деңгейдегі атқарушы жүйесінен бөлек болды. Провинциялық атқарушы кеңсе құрылғаннан кейін Чэнь И бас атқарушы болып тағайындалды. Чэнь 25 қазанды «Қайтарылу күні» деп жариялады. Алайда, Жапония сол кезде Тайваньның егемендігінен ресми түрде бас тартпағандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыстың одақтастары Қытай Республикасының Тайваньды бір жақты аннексиялауын мойындамады. Чэнь И әкімшілігі сыбайлас жемқорлықпен, сондай-ақ оккупациялық міндеттерге тағайындалған әскери полицияның тәртіпсіздігімен нөмірімен, бұл командалық тізбектің нашарлауына әкелді. Чэнь И өзінің басқаруындағы кең таралған сыбайлас жемқорлықтың салдарынан билікті монополиялауға көшті. Бұған қоса, соғыстан кейінгі арал экономикасы құлдырап, дағдарысқа ұшырады, бұл арал тұрғындарының экономикалық қиындықтарға тап болуына себеп болды. Үкіметтің «Жапониядан арылу» бағдарламасы мәдени жатсынуды тудырды, сонымен қатар материктен келген көші-қоншылардың өсіп келе жатқан саны мен соғысқа дейінгі арал тұрғындары арасындағы шиеленістерге әкелді. 1947 жылы үкімет агенттері темекі сатушыны ұстаған кезде жаңадан туған шиеленіс күшейді, нәтижесінде жанында тұрған адам қаза тапты. Полиция мен тұрғындар арасындағы қақтығыс аралға тез тарады және Чэнь И мен Бас атқарушы кеңсесіне қарсы жалпы көтеріліске айналды, бұл «28 ақпан оқиғасы» деп танылды. Бірнеше аптадан кейін, үкіметтік әскерлер дағдарысты шешу және үкіметке қарсылықты басу үшін материктен Тайваньға жіберілді. Тайвань қоғамының көптеген көрнекті өкілдері, сондай-ақ оқиғаға қатысы жоқ арал тұрғындары өлтірілді, сотталмай тұтқындалды немесе жай ғана жоғалып кетті. «28 ақпан оқиғасы» 1950 жылдардағы «Ақ террорға» бастау болды, нәтижесінде соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі тұрғындар арасындағы этникалық шиеленістер күшейді, сонымен қатар Тайвань тәуелсіздік қозғалысының пайда болуына себеп болды. «28 ақпан оқиғасынан» кейін Гоминьдан басқаратын ҚР үкіметі жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырды, Бас атқарушы кеңсесін таратып, жаңа провинциялық үкімет құрды. Әкесі мен анасы ғалым болған Вэй Даомин Тайвань провинциясының бірінші губернаторы болды және өзінің басқару кезеңінде Чэнь И кезінде едәуір өскен мемлекеттік кәсіпорындардың ауқымын қысқартты. 1949 жылы Вэйдің орнына Чэнь Чэн келді. Вэй валюта жүйесін реформалады, құнсызданған Ескі Тайвань долларын 40,000:1 есімді жаңа Тайвань долларымен алмастырды және инфляциялық ахуалды жеңілдету үшін 375 Жалға алуды азайту туралы заңды қабылдады [zh]. КМТ Тайвань халқын жапондық ықпалға ұшыраған, толыққанды қытайлық емес және толыққанды сенімді емес деп қарады. Осы қабылдау КМТ-ны Тайвань халқының артта қалғандығына және қайта тәрбиелеуді қажет екеніне сендірді. КМТ Тайвань халқынан жапондық ықпалдың барлық іздерін жоюға және оларға жаңа қытайлық ұлттық сананы таңуға тырысты. Жапонияның капитуляциясынан кейін Тайваньдағы шамамен 300 000 жапондық тұрғынның көп бөлігі қуылды. КМТ жапондық отаршылдардың мүліктерін де иеленді, оларды сату үшін немесе өздері пайдалану үшін. Қазіргі Тайваньда осы иеленген мүліктер заңсыз алынған активтер деп есептеледі. КМТ жапондық отаршыл билігіне тиесілі мүлікті де иеленді. 2017 жылы сот КМТ-ны осылайша иеленген 458 мүлік үшін өтемақы төлеуге міндеттеді.

The Second World War's hostilities came to a close on 2 September 1945, with the defeat of the Empire of Japan and Nazi Germany. Taiwan, which had been ceded to Japan by the Treaty of Shimonoseki in 1895, was placed under the control of the Kuomintang led Republic of China (ROC) by the promulgation of General Order No. 1 and the signing of the Instrument of Surrender on that day. He Yingqin, the ROC representative at the Japanese surrender ceremonies, established the Office of the Chief Executive of Taiwan Province [zh] separate from the provincial level executive system on mainland China. After the establishment of the provincial executive office, Chen Yi was appointed Chief Executive. Chen proclaimed 25 October to be Retrocession Day. However, because Japan had not formally relinquished the sovereignty of Taiwan at that time, Allies of World War II did not recognize the unilateral annexation of Taiwan by the Republic of China. Chen Yi's administration was marred by corruption, as well as a lack of discipline in the military police assigned to occupation duties, resulting in a severe undermining of the chain of command. With the rampant corruption in his administration, Chen Yi began to monopolize power. In addition to this, the island's post war economy was failing and headed into a recession, causing people on the island to endure economic hardship. The government's program of "De Japanization" also created cultural estrangement, along with tensions between the growing population of migrants from the mainland and the pre war residents of the island. The building tensions erupted in 1947, when the arrest of a cigarette vendor by government agents led to the death of a bystander. The clashes between police and residents that followed quickly spread across the island, and grew into a general rebellion against Chen Yi and the Chief Executive's Office in what came to be known as the February 28 incident. Several weeks later, government troops were sent to Taiwan from the mainland to handle the crisis and to suppress any opposition or resistance to the government. Many prominent individuals in Taiwanese society, as well as other residents of the island, many of whom had nothing to do with the incident, were either killed, imprisoned without trial, or simply disappeared. The February 28 Incident was a prelude to the White Terror of the 1950s, resulting in ethnic tensions between pre and post war residents, as well as the genesis of the Taiwanese independence movement. After the February 28 Incident, the Kuomintang led ROC government reorganized the local government, abolishing the Chief Executive's Office, while establishing a new provincial government. Wey Daw ming, whose parents were scholars, became the first Governor of Taiwan Province and, during his administration, reduced the scope of the public enterprises, which had grown significantly under Chen Yi. Wey was succeeded as governor by Chen Cheng in 1949. Wey reformed the currency system, replacing the devalued Old Taiwan dollar with the New Taiwan dollar, at a 40,000:1 exchange rate, and implemented the 375 Rent Reduction Act [zh], easing the inflationary situation. The KMT viewed the population of Taiwan as corrupted by Japanese influence and neither fully Chinese or fully trustworthy. This perceived influence led the KMT to believe that the population of Taiwan was backwards and required re education. The KMT sought to remove any trace of Japanese influence and to force a new Chinese identity on the people of Taiwan. After Japan's surrender, most of Taiwan's approximately 300,000 Japanese residents were expelled. The KMT also seized properties from Japanese colonists either for sale or for their own use. In modern Taiwan these appropriated properties are considered ill gotten assets. The KMT also took assets which had belonged to the Japanese colonial authorities. In 2017 a court ordered the KMT to pay compensation for 458 properties which had been expropriated in this way.

Авторитаризм, әскери тәртіп және суық соғыс

1946 жылғы 20 шілдеде Чан Кайше 113 бригадамен (барлығы 1,6 миллион сарбаз) Хуабэйдегі Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) аумағына ірі масштабты шабуыл жасап, Қытай Азамат соғысының жаңа кезеңін бастады. Тайвань провинциялық үкіметінің төрағасы және Тайвань гарнизондық командасының қолбасшысы Чэнь Чэн 1949 жылғы 19 мамырда аралда әскери жағдай режимін жариялады. 1949 жылғы желтоқсанда Қытай Республикасының Қарулы күштері мен Гоминьдан Қытай Азамат соғысында жеңіліске ұшырады, бұл Қытай Республикасы үкіметін Тайваньға көшіруге мәжбүр етті. Бұл ҚКП-ге жаңа қытай мемлекетін құруды жариялауға мүмкіндік берді: Қытай Халық Республикасы. Тайваньға шегініс жасағаннан кейін Гоминьдан шегінісін уақытша деп қарады, Чан Кайше: «Бір жыл дайындалыңыз, екі жылда қарсы шабуыл жасаңыз, үш жылда жауды талқандаңыз және бес жыл ішінде жеңіске жетіңіз» деді. Осыдан олар экономикалық дамудан гөрі әскери қарулану мен дайындыққа басымдық берді. 28 ақпан оқиғасынан кейін ұлтшыл үкімет саяси наразылықтарға қарсы репрессиялық науқанды бастады. Гоминьдан көбінесе Тайваньның зиялы және әлеуметтік элитасын тұтқынға алды, олардың билікке қарсы тұруы немесе коммунизмге симпатия танытуы мүмкін деген қорқынышпен. 1958 жылға дейін Қытай Республикасының күштері мен Халық Азаттық Армиясы (ХАА) арасындағы ұсақ әскери операциялар бұғаз арқылы жүргізілді. 1949 жылғы қазанда ҚКП үкіметі Квемой аралын басып алуға тырысқанда, бұл әрекет сәтсіз аяқталып, ХАА-ның Тайваньға қарай жылжуы тоқтатылды. 1950 жылғы сәуірде амфибиялық операциялар Хайнань аралын жаулауда сәтті аяқталды, бұл Гуандун жағалауындағы Ваншан аралдарын (1950 жылғы мамыр-тамыз аралығында) және Чжэцзянның жанындағы Чжоушан аралын (1950 жылғы мамыр айында) басып алуға әкелді. Бұл шиеленіс Екінші бұғаз дағдарысына дейін жалғасты, онда АҚШ аралды материктен қорғауға уәде берді. Осыдан кейін екі жақ та бір-біріне қарсы ірі әскери қимылдарды тоқтатты, Қытай Республикасының Әскери-теңіз күштері жеке ұрыс және сүйемелдеу міндеттерін қайта бастады, ал АҚШ Әскери-теңіз күштері Тайвань бұғазынан қосымша кемелерін жасырын түрде шығарып алды.

On 20 July 1946, Chiang Kai shek launched a large scale assault on CCP territory in Huabei with 113 brigades (a total of 1.6 million troops), starting a new phase of the Chinese Civil War. Chen Cheng, who served as the chairman of Taiwan Provincial Government and commander of Taiwan Garrison Command, declared martial law on the island on 19 May 1949. In December 1949, the Republic of China Armed Forces and the Kuomintang were defeated in the Chinese Civil War, forcing the Government of the Republic of China to relocate to Taiwan. This allowed the CCP to declare the establishment of a new Chinese state: the People's Republic of China. Following their retreat to Taiwan the KMT viewed their retreat as a temporary one with Chiang Kai shek saying “prepare for one year, counterattack in two years, sweep out the enemy in three years and succeed within five years.” This led them to prioritize military armament and preparation over economic development. After the February 28 Incident, the Nationalist government launched a campaign of suppression against political dissents. The KMT mostly imprisoned Taiwan's intellectual and social elite out of fear that they might resist their rule or sympathize with communism. Up and until 1958, small scale military campaigns between the ROC forces and the People's Liberation Army (PLA) were carried out across the strait. An attempt by the CCP government to take the ROC controlled island of Quemoy was thwarted in October 1949, halting the PLA advance towards Taiwan. In April 1950, amphibious operations were successful in conquering Hainan Island in April 1950, leading to the capture of Wanshan Islands off the Guangdong coast (May–August 1950) and Zhoushan Island off Zhejiang (May 1950). This period of tension lasted until the Second Strait Crisis, in which the United States pledged to protect the island from the mainland. From that point on, both sides of the strait have ceased all major hostilities against each other, with the ROC Navy having resumed unilateral combat and escort duties while the US Navy secretly and quietly removed their extra warships from the Taiwan Strait.

Демократиялық реформалар

Қытай Республикасы 1947 жылы Қытай Республикасы Конституциясының қабылдануымен конституциялық демократияны дамыту кезеңіне енді. Кейіннен Ұлттық революциялық армия Қытай Республикасының Қарулы Күштері болып қайта аталды және мемлекеттік меншікке алынды. Алайда, Қытай азаматтық соғысының салдарынан, Коммунистердің көтеріліс кезеңінде қолданылатын Уақытша ережелер Қытай Республикасы Конституциясына түзету ретінде қабылданды. Бұл Тайваньда әскери жағдай режимін орнатып, азаматтық бостандықтарды және демократияны шектеді. Аталған ережелердің ресми себебі – Қытайдағы азаматтық соғыстың жалғасуы болды, және ҚХР жұмылдыру кезеңінде КМТ-ның әскери билігінде болды. Тайваньда, тиісінше, әскери жағдай сақталды. Бірақ, 1980-ші жылдарда КМТ-ның бірпартиялық жүйесінің күші жойылғаннан және демократиялық қозғалыс күшейгеннен кейін, 1987 жылы әскери жағдай тоқтатылды (ал оның ережелері 1991 жылы күшін жойды). 1987 жылдан кейін Қытай Республикасында конституциялық демократия қайта орнатылды. 1949 жылы Қытай Республикасы Тайваньға көшкен кезде, Қытай Жастар партиясы, Қытай Демократиялық Социалистік партиясы және КМТ Тайваньдағы жалғыз заңды саяси партиялар болды. Қалған партиялар «Тангвай» қозғалысы аясында қызмет етті. 1970-ші жылдардың басына дейін Біріккен Ұлттар Ұйымы және көптеген Батыс елдері Қытай Республикасын Қытайдың жалғыз заңды үкіметі деп мойындады, ал Қытай Халық Республикасын (ҚХР) Суық соғыс кезеңінде мойындаудан бас тартты. Тайваньда 1980-ші жылдардың соңына дейін сақталған КМТ-ның әскери билігінің мақсаты – коммунистік инфильтрацияға қарсы күресу және Қытайды қайтаруға дайындалу болды. Сондықтан саяси наразылықтарға жол берілмеді. 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында Тайваньда туғандар үшін қиын кезең болды, себебі экономикалық өзгерістерден кейін қалған және бұрын қысымға ұшыраған адамдардың көпшілігі Тайваньның жаңа орта таптарының мүшелеріне айналды. Еркін кәсіпкерлік Тайваньдықтарға өздерінің негізгі адам құқықтарын қорғау талаптарында күшті ұстанымға ие болуға мүмкіндік берді. Каосиунг оқиғасы Тайвань демократиясының дамуындағы маңызды кезең болды. Тайвань халықаралық аренада да қиындықтарға тап болды. 1971 жылы Қытай Республикасы үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымынан шығып кетті, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы Бейжіңдегі ҚХР үкіметін Қытайдың заңды өкілі деп мойындады. ҚХР-ға екі жақты өкілдік ұсынылғанмен, Чжан Кайшы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі орынды сақтап қалуды талап етті, бұл ҚХР үшін қабылдауға келмейтін нәрсе болды. Чжан бұл шешімін «аспанда екі күн сыймайды» деген сөздерімен жеткізді. 1971 жылдың қазан айында БҰҰ Бас Ассамблеясы 2758 қарарын қабылдады, және «Чжан Кайшынің өкілдері» (демек, Қытай Республикасы) БҰҰ-дан шығарылып, олардың орнына ҚХР «Қытай» деп аталды. 1979 жылы АҚШ Тайбэйден Бейжіңге мойындауын ауыстырды. Чжан Кайшы 1975 жылдың сәуір айында 87 жасында қайтыс болды, ал президенттік лауазымына Йен Чжа Кан келді, ал оның ұлы Чжан Цзингуо Гоминьдан басшылығына ие болды (ағасы Чжанның «Бас директор» атағынан гөрі «Төраға» атағын таңдады). Бұрынғы қауіпті құпия полицияның басшысы болған Чжан Цзингуо Қытай Республикасының болашақ қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін шетелдік қолдау алу үшін реформалар қажет екенін түсінді. Оның басшылығымен саяси бақылау біртіндеп жеңілдетілді, демократияға көшу және режимді тайваньдықтандыруға бағытталған қадамдар жасалды. Ұлтшылдардың қарсыластарына жиналыстар өткізуге және басылымдар шығаруға тыйым салынбады. Оппозициялық саяси партиялар әлі де заңсыз болғанмен, 1986 жылы Демократиялық прогрессивті партия алғашқы оппозициялық партия ретінде құрылғанда, президент Чжан бұл топты тарату немесе оның басшыларын қуғындау туралы шешім қабылдамады. Оның кандидаттары «Тангвай» қозғалысы аясында тәуелсіз кандидаттар ретінде сайлауға қатысты. Келесі жылы Чжан әскери жағдайды жойды және Қытайға отбасылық сапарларға рұқсат берді. Чжан Ли Тенгхуиді, Тайваньда туған технократты вице-президент етіп таңдады, ол президенттікке мұрагерлікке бірінші болып келді. Бұл қадам жергілікті тұрғындарға көбірек билік беру және көптеген басқа азиялық автократияларға қарсы күрес жүргізілген кезеңде КМТ-ға қарсы сезімдерді басуға бағытталған реформалардан кейін жасалды. 1988 жылы Чжан Цзингуо қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагері, президент Ли Тенгхуи үкіметті демократияландыруды жалғастырды. Ли Тайваньда туған азаматтарға үкіметтік биліктің көбірек бөлігін берді, ал Тайвань жергіліктілендіру процесіне ұшырады. Бұл оқшаулау процесінде жергілікті мәдениет пен тарих жалпы Қытай көзқарасынан жоғары қойылды. Лидің реформаларына Орталық банк есебінен банкноттар басып шығару және әдеттегі Тайвань провинциялық үкіметінің қызметін тоқтатты. 1991 жылы 1947 жылы сайланған Заң шығарушы Мәжіліс және Ұлттық Ассамблея отставкаға жіберілді. Бұл топтар бастапқыда Қытайдың материктік округтерін өкілдік ету үшін құрылған. Сондай-ақ, телерадио және мектептерде тайвань тілдерін қолдануға қойылған шектеулер де алынды. Ли Тенгхуи ауыл шаруашылығы ұлттың тірегі екеніне сенді және оны кеңінен қолдады. Ол фермерлер үшін денсаулық сақтау және кәсіби қауіп-қатерлерге арналған сақтандыру бағдарламаларын енгізді. Сондай-ақ, Тайваньдың ауыл шаруашылығы инфрақұрылымының көп бөлігінің жапондық тамырларын атап өтті. ҚХР-мен жақсы қарым-қатынастарды сақтауға тырысып, Тайвань Тяньаньмэн алаңындағы қырғынды жайлы ешқандай сын айтпады және БАҚ-қа осы оқиға туралы хабарлауға тыйым салынды. Формоза бұғазына демократиялық хабарламаларды тарату үшін жалдаған кемемен өтуге тырысқан студенттер тобының әрекеті үкімет тарапынан түрлі кедергілерге ұшырады, нәтижесінде олар әрекеттен бас тартты. Алайда, Ли үкіметте кең таралған сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреспеді, ал КМТ-ның адал жақтастары Ли реформаларды шамадан тыс алып кеткендігіне сенді, ал оппозициядағылар оның реформалар жеткіліксіз болғанын айтты.

The Republic of China entered into the development phase of constitutional democracy with the promulgation of the Constitution of the Republic of China in 1947. Subsequently, the National Revolutionary Army was also renamed as Republic of China Armed Forces and was nationalized. However, due to the Chinese Civil War, the Temporary Provisions Effective During the Period of Communist Rebellion were passed as an amendment to the Constitution of the Republic of China. This established martial law in Taiwan and curtailed civil liberties and democracy. The official rationale for the Provisions was the ongoing Chinese Civil War and ROC was effectively under the military rule of the KMT during the period of mobilization. Taiwan was effectively under martial law. However, with the demise of the KMT single party system and democratization movement during the 1980s, martial law was eventually lifted in 1987 (and its provisions were eventually rescinded in 1991). Constitutional democracy was restored in ROC after 1987. When the Republic of China relocated to Taiwan in 1949, the Chinese Youth Party, China Democratic Socialist Party, and KMT were the only legal political parties in Taiwan. The other established parties operated under the Tangwai movement. Until the early 1970s, the Republic of China was recognized as the sole legitimate government of China by the United Nations and most Western nations, which refused to recognize the People's Republic of China (PRC) on account of the Cold War. The KMT rule of Taiwan under martial law until the late 1980s had the stated goals of being vigilant against Communist infiltration and preparing to retake mainland China. Therefore, political dissent was not tolerated. The late 1970s and early 1980s were a turbulent time for the Taiwan born as many of the people who had originally been oppressed and left behind by economic changes became members of Taiwan's new middle class. Free enterprise had allowed native Taiwanese to gain a powerful bargaining chip in their demands for respect for their basic human rights. The Kaohsiung Incident would be a major turning point for democracy in Taiwan. Taiwan also faced setbacks in the international sphere. In 1971, the ROC government walked out of the United Nations shortly before it recognized the PRC government in Beijing as the legitimate holder of China's seat in the United Nations. The ROC had been offered dual representation, but Chiang Kai shek demanded to retain a seat on the UN Security Council, which was not acceptable to the PRC. Chiang expressed his decision in his famous "the sky is not big enough for two suns" speech. In October 1971, Resolution 2758 was passed by the UN General Assembly and "the representatives of Chiang Kai shek" (and thus the ROC) were expelled from the UN and replaced as "China" by the PRC. In 1979, the United States switched recognition from Taipei to Beijing. Chiang Kai shek died in April 1975 at the age of 87, and was succeeded in the presidency by Yen Chia kan while his son Chiang Ching kuo succeeded to the leadership of the Kuomintang (opting to take the title "Chairman" rather than the elder Chiang's title of "Director General"). Formerly the head of the feared secret police, Chiang Ching kuo recognized gaining foreign support to securing the ROC's future security required reform. His administration saw a gradual loosening of political controls, a transition towards democracy, and moves toward Taiwanization of the regime. Opponents of the Nationalists were no longer forbidden to hold meetings or publish papers. Though opposition political parties were still illegal, when the Democratic Progressive Party was established as the first opposition party in 1986, President Chiang decided against dissolving the group or persecuting its leaders. Its candidates officially ran in elections as independents in the Tangwai movement. In the following year, Chiang ended martial law and allowed family visits to mainland China. Chiang selected Lee Teng hui, a Taiwan born technocrat to be his vice president, first in the line of succession to the presidency. The move followed other reforms giving more power to native born citizens and calmed anti KMT sentiments during a period in which many other Asian autocracies were being challenged. After Chiang Ching kuo died in 1988, his successor, President Lee Teng hui, continued to democratize the government. Lee transferred more government authority to Taiwanese born citizens, and Taiwan underwent a process of localization. In this localization process, local culture and history was promoted over a pan China viewpoint. Lee's reforms included printing banknotes from the Central Bank instead of the usual Provincial Bank of Taiwan. He also largely suspended the operation of the Taiwan Provincial Government. In 1991 the Legislative Yuan and National Assembly, elected in 1947, were forced to resign. These groups were originally created to represent mainland China constituencies. Also lifted were the restrictions on the use of Taiwanese languages in the broadcast media and in schools. Lee Teng hui believed that agriculture was the backbone of a nation and promoted it extensively. He implemented health insurance and occupational hazard insurance programs for farmers. He also emphasized the Japanese roots of much of Taiwan's agricultural infrastructure. Attempting to maintain good relations with the PRC, Taiwan avoided any criticism of the Tiananmen Square Massacre and the media was largely barred from reporting on it. A group of students who attempted to sail a chartered ship into the Formosa Strait and beam pro democracy broadcasts into China via amateur radio were foiled by the government by putting various obstacles in their way that caused them to abandon the attempt. However, Lee failed to crack down on the massive corruption that pervaded the government and many KMT loyalists felt that Lee betrayed the ROC by taking reforms too far, while those in the opposition felt he did not take reforms far enough.

Демократиялық кезең

Ли Тайваньның 1996 жылғы алғашқы тікелей президенттік сайлауында ДПП кандидаты және бұрынғы диссидент Пэн Мин Минге қарсы өтінді. Бұл сайлау ҚХР-ды Тайвань бұғазында ракеталық сынақтар жүргізуге итермеледі, мақсаты тайваньдық сайлаушыларды қорқытып, бірігуді жақтаған кандидаттар Чэнь Лиань мен Лин Ян Канға дауыс беруге мәжбүр ету болды. Бұл агрессивті тактика АҚШ президенті Клинтонды Тайвань қатынастары туралы заңды қолдануға және Тайваньның оңтүстік жағалауына жақын аймаққа екі әскери-теңіз күштері тобын жіберіп, жағдайды бақылауға итерді. Нәтижесінде ҚХР-дың ракеталық сынақтары жоспарланған мерзімінен бұрын тоқтатылды. Бұл оқиға 1996 жылғы Тайвань бұғазы дағдарысы деп танылды. Лидің президенттік өкілеттігінің соңғы әрекеттерінің бірі – неміс радиосында Тайвань мен ҚХР-дың мемлекеттер арасындағы ерекше қарым-қатынасы бар екенін жариялау болды. Лидің бұл мәлімдемесіне жауап ретінде ҚХА Фуцзянь провинциясында әскери оқу-жаттығулар өткізді, ал Тайваньда бүкіл ел бойынша қараңғылыққа түсу оқиғасы болды, бұл көптеген адамдарды шабуылдан қорқытты. 2000 жылғы президенттік сайлау Гоминьданның биліктегі партия ретіндегі мәртебесінің аяқталуын білдірді. ДПП кандидаты Чэнь Шуйбянь, Аннет Лу вице-президент болып сайланды. Бұл үштік жарыста, тәуелсіз кандидат Джеймс Сунг (бұрынғы Гоминьдан мүшесі) және Гоминьданнан бақ таласқан Лиен Чан дауыстарды бөліп алды. Чэнь дауыс берушілердің 39 пайызын алды. Сайлаудан кейін Сунг «Халық Бірінші» партиясын құрды. 2002 жылдың тамызында президент Чэнь Тайвань мен материк арасындағы қарым-қатынастың «әр жақта бір ел» екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Тайваньда, Қытайда және АҚШ-та пікірталас тудырды. 2004 жылы, 2004 жылғы президенттік сайлауға бір күн қалғанда, президент Чэнь мен вице-президент Луға қатысты өлтіру әрекеті жасалған деп хабарланды. Олар келесі күні қайта сайланды, бірақ Pan Blue коалициясы сайлаудың тар нәтижесі және оқ ату оқиғасы салдарынан нәтижелердің заңдылығына күмәнді қарады. 2005 жылы құрылған Арнайы Ұлттық жиналыс Конституцияға түзетулер енгізіп, Заң шығарушы Юаньдағы сайлау жүйесін пропорционалды дауыс беруге өзгертуге шешім қабылдады, бұл екі партиялық жүйенің қалыптасуына көмектесетін болды. ДПП үкіметіндегі сыбайлас жемқорлық оқиғаларының нәтижесінде 2006 жылдың 9 қыркүйегінде ДПП-ның бұрынғы төрағасы Ши Минг Те «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы миллион дауыс» атты Чэнь Шуйбяньға қарсы науқанды бастады, бірақ президент Чэннің отставкаға кететін нәтижесіне қол жеткізе алмады. 2008 жылдың қаңтар айында өткен Заң шығарушы Юань сайлауында КМТ заң шығарушы органның басымдығын сақтап қалды. 2008 жылдың мамырында өткен президенттік сайлауда КМТ кандидаты Ма Инцзю, Қытаймен достық қарым-қатынасты және экономикалық реформаларды қолдау платформасымен жарысып, ДПП кандидаты Франк Сиехті 58,48 пайыз дауыспен жеңді. Ма 2012 жылдың қаңтар айында өткен бірлескен сайлауда қайта сайланды және КМТ Заң шығарушы Юаньдағы көпшілігін сақтап қалды. 2016 жылғы сайлауда ДПП билікті қайта алды, ал Цай Ин Вэнь Тайваньның алғашқы әйел президенті болды. 2017 жылдың 24 мамырында Конституциялық сот бір жынысты жұптардың некеге тұруға құқығы бар екенін шешті және Тайвань неке заңдарын тиісті түрде өзгерту үшін Заң шығарушы Юаньға екі жыл берді. Сот шешіміне сәйкес, егер түзетулер екі жыл ішінде қабылданбаса, бір жынысты некелер автоматты түрде заңды болады. Нәтижесінде Тайвань (ТЖК) 2019 жылдың мамырында Азиядағы және БҰҰ-ға мүше емес тәуелсіз мемлекеттер арасында бір жынысты некеге рұқсат берген алғашқы ел атанды. 2018 жылдың 24 қарашасында өткен жергілікті сайлауда ДПП көпшілігі үлкен сәтсіздікке ұшырады, нәтижесінде президент Цай Ин Вэнь партия басшысы лауазымынан кетті. ДПП Заң шығарушы Юаньдағы тоғыз орынды жоғалтты, нәтижесінде 22 орынның басым көпшілігі КМТ-ге тиесілі болды. КМТ кандидаттары Жаңа Тайбэй, Тайчунг және Каосиунг қалаларында жеңіске жетті, соңғысы 20 жыл бойы ДПП-ның саяси бекінісі болған. 2019 жылдың мамырында Тайвань Азияда бір жынысты некелерді заңдастырған алғашқы ел болды. 2020 жылдың қаңтар айында Цай Ин Вэнь президенттік сайлауда қайта сайланды. Парламенттік сайлауда президент Цайдың Демократиялық прогрессивті партиясы (ДПП) 113 орынның 61-ін жеңіп алды. Гоминьдан (КМТ) 38 орынға ие болды. 2022 жылы Нэнси Пелосидің Тайванға сапары Тайвань мен Қытай арасындағы шиеленісті күшейтті, сонымен қатар АҚШ пен Тайвань арасындағы байланысты нығайтты. Сапарға жауап ретінде ҚХА Тайвань айналасында әскери жаттығулар өткізді, соның ішінде Тайвань үстінен ұшып өткен зымырандарды сынады. 2024 жылдың қаңтар айында үкіметтік Демократиялық прогрессивті партиядан (ДПП) Уильям Лай Чин Тэ Тайваньның президенттік сайлауында жеңіске жетті. Алайда, 2004 жылдан бері алғаш рет бірде-бір партия заң шығарушы сайлауда көпшілік орындарды жеңіп алмады. Оның орнына, Демократиялық прогрессивті партия (ДПП) 51 орын, Гоминьдан (КМТ) 52 орын және Тайвань халық партиясы (TPP) 8 орынға ие болды.

Lee ran as the incumbent in Taiwan's first direct presidential election in 1996 against DPP candidate and former dissident, Peng Min ming. This election prompted the PRC to conduct a series of missile tests in the Taiwan Strait to intimidate the Taiwanese electorate so that electorates would vote for pro unification candidates, Chen Li an and Lin Yang kang. The aggressive tactic prompted U. S. President Clinton to invoke the Taiwan Relations Act and dispatch two aircraft carrier battle groups into the region off Taiwan's southern coast to monitor the situation, and PRC's missile tests were forced to end earlier than planned. This incident is known as the 1996 Taiwan Straits Crisis. One of Lee's final acts as president was to declare on German radio that the ROC and the PRC have a special state to state relationship. Lee's statement was met with the PLA conducting military drills in Fujian and a frightening island wide blackout in Taiwan, causing many to fear an attack. The 2000 presidential election marked the end of the Kuomintang's status as the ruling party. The DPP candidate Chen Shui bian was elected president with Annette Lu as vice president, after a three way race that saw the Pan Blue vote split by independent James Soong (formerly of the Kuomintang) and Kuomintang candidate Lien Chan. Chen garnered 39% of the vote. After the election, Soong formed the People First Party (PFP). In August 2002, President Chen openly indicated that the relationship between Taiwan and the mainland is "One Country on Each Side". This declaration led to disputations throughout Taiwan, in mainland China and in the United States. In 2004, the day before the 2004 presidential election, there was a supposed assassination attempt on President Chen and Vice president Lu. They were re elected the next day, although the Pan Blue Coalition disputed the legality of the result due to the close margin of the election and the shooting incident. In 2005, an ad hoc National Assembly passed constitutional amendments ruling that elections for the Legislative Yuan change to use of parallel voting, aiding the formation of a two party system. As a result of scandals in the DPP administration, on 9 September 2006, former chairperson of the DPP, Shih Ming teh, led an anti Chen Shui bian campaign called the Million Voices Against Corruption, President Chen Must Go but did not achieve the desired result of President Chen's resignation. The KMT also retained control of the legislature in the Legislative Yuan elections in January 2008. In the presidential election in May 2008, KMT candidate Ma Ying jeou ran on a platform supporting friendlier relations with mainland China and economic reforms and defeated DPP candidate Frank Hsieh with 58.48% of the vote. Ma was re elected, and the KMT retained its majority in the Legislative Yuan, in combined elections in January 2012. In the 2016 elections, the DPP regained power with Tsai Ing wen becoming Taiwan's first female president. On 24 May 2017, the Constitutional Court ruled that same sex couples have a right to marry, and gave the Legislature Yuan two years to adequately amend Taiwanese marriage laws. According to the court ruling, if amendments are not passed within two years, same sex marriages will automatically become legal. In effect, Taiwan (ROC) became the first country in Asia and the first non UN sovereign state to allow same sex marriage in May 2019. The local elections held on November 24, 2018, resulted in a major setback for the DPP majority and led to President Tsai Ing wen resignation as leader of the party. The DPP lost a total of nine legislative seats, giving the KMT control of the majority of the 22 seats. KMT mayoral candidates won in New Taipei City, Taichung and Kaohsiung, the latter of which has been a political stronghold for the DPP for 20 years. In May 2019, Taiwan became the first country in Asia to legalize same sex marriage. In January, 2020, Tsai Ing wen was re elected in the presidential election. In the parliamentary election President Tsai's Democratic Progressive Party (DPP) won majority 61 out of 113 seats. The Kuomintang (KMT) won 38 seats. The 2022 visit by Nancy Pelosi to Taiwan resulted in increased tensions between Taiwan and China while reinforcing US Taiwan ties. In response to the trip the PLA conducted military exercises around Taiwan, included missile launches which overflew Taiwan. In January 2024, William Lai Ching te of the ruling Democratic Progressive Party won Taiwan’s presidential elections. However, for the first time since 2004, no party won a majority in the simultaneous legislative election. Instead, 51 seats were secured by the Democratic Progressive Party (DPP), 52 seats by the Kuomintang (KMT), and the Taiwan People's Party (TPP) secured eight seats.

Сағалар арасындағы қатынастар және халықаралық жағдай

1943 жылдың соңында Каир декларациясы жарияланды, онда Қытайдың барлық аумақтары, соның ішінде Формоза (Тайвань), Жапония басып алған жерлер Қытай Республикасына қайтарылатыны айтылды. Бұл мәлімдеме 1945 жылы жарияланған Потсдам декларациясында қайталанды. Сол жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, Жапония Потсдам декларациясын қабылдап, толыққанды түрде капитуляциялады. Одақтас әскерлерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы Тайваньдағы жапон әскерлерін Қытай Республикасы үкіметіне, Одақтас әскерлерінің өкілі ретінде тапсыруды бұйырды. 1945 жылдың 25 қазанында Тайбэйдегі Чжуншань залында Тайваньдағы жапон үкіметі Қытай Республикасының өкілі Чэнь Иге капитуляциялады, соның арқасында Қытай Республикасы Тайваньды ресми түрде қабылдады. 1951 жылы Жапония Сан-Франциско келісіміне ресми қол қойды, бірақ Қытайдағы азамат соғысының белгісіздігіне байланысты келісімде Тайваньның егемендігі кімге тиесілі екені нақты көрсетілмеді. 1952 жылғы Тайбэй келісімінің екінші бабында, Сан-Франциско келісімінен кейін Жапония Тайвань, Пескадор, Спратли және Парасель аралдарының егемендігінен бас тартуын қайталады. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) мен Қытай Республикасы (ҚР) 1979 жылға дейін соғыс күйінде болды. 1949 жылдың қазан айында ҚХР-дың ҚР бақылауындағы Кинмэн аралын басып алу әрекеті Кунингтоу шайқасында сәтсіз аяқталды, бұл ҚХА-ның Тайваньға қарайғы жорығын тоқтатты. Қытайдың құрлықтағы теміржол желісі жетілмегендіктен, солтүстік-оңтүстік саудасы теңіз жолдарына көп тәуелді болды. ҚР теңіз күштерінің әрекеті Қытайдың материктік жағалауындағы балықшылар үшін де қиындықтар тудырды. Қытайдың құрлықтағы жерін жоғалтқаннан кейін, шамамен 12 000 КМТ сарбазы Бирмаға қашып, Оңтүстік Қытайға партизандық шабуылдар жасауды жалғастырды. Олардың басшысы генерал Ли Миге ҚР үкіметі жалақы төлеп, Юньнань провинциясының губернаторы лауазымын берді. Бастапқыда АҚШ осы күштерді қолдады және Орталық барлау агенттігі оларға көмек көрсетті. Бирма үкіметі 1953 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына жүгінгеннен кейін, АҚШ ҚР-ны өз адал сарбаздарын кері қайтаруға қысым жасады. 1954 жылдың соңына қарай 6000-ға жуық сарбаз Бирмадан кетіп, Ли Ми әскерін таратып жіберді. Алайда, мыңдаған сарбаз қалды және ҚР оларды жабдықтауды және басқаруды жалғастырды, кейде құпия түрде күшейтуді де қамтамасыз етті. Корея соғысы кезінде тұтқынға алынған коммунистік Қытай сарбаздарының көпшілігі, бұрын КМТ сарбаздары болған, Қытай материгіне емес, Тайваньға қайтарылды. 1950 жылдардың басында КМТ партизандары Қытайдың оңтүстік-батысына шекарадан тыс рейдтер жасады. ҚР үкіметі Қытайдың Шанхай сияқты маңызды жағалау қалаларына әуе шабуылдары жасады. АҚШ үшін әскери жауапкершілік ретінде қарастырылса да, ҚР Фуцзянь провинциясындағы қалған аралдарды ҚХР-ды жеңу және Қытай материгін қайтару үшін болашақтағы науқан үшін маңызды деп санады. 1954 жылдың 3 қыркүйегінде Тайвань бұғазындағы бірінші дағдарыс басталды, ол кезде ҚХА Кэмойды бомбалауды бастады және Дачен аралдарын басып алумен қорқытты. ҚХР ҚХР-ны қолдаған КСРО-ға қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымына шағымданғаннан кейін, 1952 жылдың 1 ақпанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 505 қарарын қабылдап, КСРО-ны айыптады. 1987 жылы Кіші Кинмендегі 7 наурыздағы оқиға (Лейю қырғыны) Қытай мен Тайвань арасындағы қарым-қатынасқа үлкен әсер етті. 4 айдан кейін, 15 шілдеде Тайваньдағы әскери жағдай алынып тасталды, ал 5 айдан кейін, 15 желтоқсанда ҚР үкіметі Қытайға сапарларға рұқсат берді. Бұл көптеген адамдарға, әсіресе ондаған жылдар бойы Қытай материгінде отбасынан бөлініп жүрген КМТ-ның ескі сарбаздарына пайда әкелді. Бұл екі тарап арасындағы қарым-қатынастың тоңазылуына ықпал етті. Байланыс үдеуімен туындаған мәселелер тұрақты келіссөздер жүргізу механизмін қажет етті. Қытаймен операциялық мәселелер бойынша келіссөздер жүргізу үшін, басқа тараптың заңдылығын жоққа шығару туралы үкіметтің ұстанымын сақтай отырып, Чжан Цзинго басқаратын ҚР үкіметі «Бұғаздар алмасу қоры» (SEF) құрды, ол Атқарушы Юань құрамындағы Қытай істері жөніндегі кеңеспен тікелей басқарылатын үкіметтік емес ұйым. ҚХР бұл бастамаға «Тайвань бұғазы арқылы қарым-қатынас жөніндегі қауымдастық» (ARATS) құру арқылы жауап берді, ол Мемлекеттік кеңестің Тайвань істері жөніндегі кеңсесімен тікелей басқарылды. Бұл жүйе «ақ қолғаптар» деп сипатталды, ол екі үкіметке өздерінің егемендік саясатына нұқсан келтірмей, жартылай ресми негізде қарым-қатынас жасауға мүмкіндік берді. Құрметті аға мемлекет қайраткерлері Ку Ченфу мен Ван Даохан басшылығымен екі ұйым 1992 жылғы кездесулерге дейін бірқатар келіссөздер жүргізді, олардың нәтижесінде 1992 жылғы консенсусқа қол жеткізілді, онда екі тарап та егемендік мәселелері бойынша белгісіздікті сақтауға келісті, екі тарапты қызықтыратын операциялық мәселелерді қарастыру үшін. Алайда, сол кезде ҚР президенті Ли Тунхуэйдің сөздері Тайвань тәуелсіздігіне қарай бұрыла бастады. 1990 жылдарға дейін ҚР материктік Қытаймен бірігуге бағытталған авторитарлық бірпартиалық мемлекет болды. Алайда, демократиялық реформалармен Тайвань халқының көзқарасы саясатқа әсер ете бастады. Нәтижесінде, ҚР үкіметі «бір Қытай» саясатына адалдығынан бас тартып, Тайвань үшін жеке саяси үлгіге көшті. Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы Цзян Цземин де келісімге келуге құштар емес еді. Цзян 1996 жылғы ҚР сайлауына Тайвань дауыс берушілерін қорқыту және халықаралық тасымалдарға кедері келтіру мақсатымен ракеталық жаттығулар арқылы әсер етуге талпынды, бұл Тайвань бұғазындағы үшінші дағдарысқа әкелді. 1998 жылға қарай жартылай ресми келіссөздер тоқтатылды. Чэнь Шуйбянь 2000 жылы ҚР президенті болып сайланды. Саяси тұрғыдан алғанда, Чэнь Тайвань тәуелсіздігін жақтады. Чэньнің 1992 жылғы консенсустан бас тартуы және ҚХР-дың келіссөздер үшін «бір Қытай» принципіне келісуді талап етуі екі жақ арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға кедері келтірді. 1970 жылдарға дейін халықаралық қауымдастық Тайваньдағы Гоминьданды Қытайдың заңды өкілі деп сақтады, бірақ Қытай Халық Республикасын мойындау күрт өсті. 1954 жылы Қытай Республикасы мен АҚШ АҚШ пен Қытай Республикасы арасындағы өзара қорғаныс туралы келісімге қол қойды. 1971 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Қытай Халық Республикасын Қытайдың жалғыз заңды өкілі деп мойындады (Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 2758 қаулысы). КМТ үкіметі «хан мен ұры екеуі де тұра алмайды» (漢賊不兩立) ұстанымын күшейтті және Біріккен Ұлттар Ұйымынан шығу туралы жариялады. Осыдан кейін Қытай Республикасының халықаралық беделі көтеріңкі болды. 1979 жылы АҚШ қарым-қатынасты үзіп, ҚР-ның дипломатиялық қиындықтарын одан әрі ушықтырды. Соңғы жылдары ҚР үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарға қайтадан қосылуға бірнеше рет тырысты, бірақ қарсы тараптың күшті кедергісіне байланысты сәттілікке жете алмады. Тайваньның саяси мәртебесі немесе екі тараптың бірігуіне немесе құқықтық тәуелсіздікке ұмтылуы әлі де шешілмеген мәселе болып қала береді. Қытай Халық Республикасының ішкі және халықаралық деңгейдегі тұжырымы «Тарих, үкімет немесе халықаралық құқық тұрғысынан Тайвань Қытайдың ажырамас бөлігі болып табылады. Тайваньның саяси мәртебесі – Қытайдың ішкі ісі және бірігу үміті болмаған жағдайда және басқа да шарттар болған жағдайда (қытай үкіметі) күш қолдану мүмкіндігінен бас тартпайды». Тайвань тәуелсіздігін жақтаушылар, себебі...

At the end of 1943, the Cairo Declaration was issued, including among its clauses that all territories of China, including Formosa (Taiwan), that Japan had occupied would be returned to Republic of China. This declaration was reiterated in the Potsdam Declaration, issued in 1945. Later that year, World War II ended, and Japan accepted the Potsdam Declaration, surrendering unconditionally. The Supreme Commander of the Allied Forces commanded that the Japanese forces in Taiwan surrender to the government of the Republic of China, which acted as the representative of the Allied Forces. On 25 October 1945 in Taipei Zhongshan Hall, the Japanese government in Taiwan surrendered to the representative of the Republic of China, Chen Yi, the Republic of China formally receiving Taiwan. In 1951, Japan formally signed the Treaty of San Francisco, but, due to the unclear situation of the Chinese civil war, the peace treaty did not clearly indicate to whom Taiwan's sovereignty belonged. In the second article of the 1952 Treaty of Taipei, following the Treaty of San Francisco, Japan reiterated its abandonment of sovereignty of Taiwan, the Pescadores, the Spratlys and the Paracels. The People's Republic of China (PRC) and the Republic of China (ROC) continued a state of war until 1979. In October 1949 a PRC attempt to take the ROC controlled island of Kinmen was thwarted in the Battle of Kuningtou halting the PLA advance towards Taiwan. Since mainland China's railroad network was underdeveloped, north–south trade depended heavily on sea lanes. ROC naval activity also caused severe hardship for mainland China fishermen. After losing mainland China, a group of approximately 12,000 KMT soldiers escaped to Burma and continued launching guerrilla attacks into south China. Their leader, General Li Mi, was paid a salary by the ROC government and given the nominal title of Governor of Yunnan. Initially, the United States supported these remnants and the Central Intelligence Agency provided them with aid. After the Burmese government appealed to the United Nations in 1953, the U. S. began pressuring the ROC to withdraw its loyalists. By the end of 1954, nearly 6,000 soldiers had left Burma and Li Mi declared his army disbanded. However, thousands remained, and the ROC continued to supply and command them, even secretly supplying reinforcements at times. During the Korean War, some captured Communist Chinese soldiers, many of whom were originally KMT soldiers, were repatriated to Taiwan rather than mainland China. A KMT guerrilla force continued to operate cross border raids into south western China in the early 1950s. The ROC government launched a number of air bombing raids into key coastal cities of mainland China such as Shanghai. Though viewed as a military liability by the United States, the ROC viewed its remaining islands in Fujian as vital for any future campaign to defeat the PRC and retake mainland China. On 3 September 1954, the First Taiwan Strait Crisis began when the PLA started shelling Quemoy and threatened to take the Dachen Islands. After the ROC complained to the United Nations against the Soviet Union supporting the PRC, the United Nations General Assembly Resolution 505 was adopted on 1 February 1952 to condemn the Soviet Union. In 1987, the March 7 Incident (Lieyu massacre) in Lesser Kinmen cast a profound ripple on the cross strait relation between China and Taiwan—4 months later on July 15, the martial law in Taiwan was lifted; and 5 months later on December 15, the ROC government began to allow visits to mainland China. This benefited many, especially old KMT soldiers, who had been separated from their family in mainland China for decades. This also proved a catalyst for the thawing of relations between the two sides. Problems engendered by increased contact necessitated a mechanism for regular negotiations. In order to effect negotiations with mainland China on operational issues without compromising the government's position on denying the other side's legitimacy, the ROC government under Chiang Ching kuo created the "Straits Exchange Foundation" (SEF), a nominally non governmental institution directly led by the Mainland Affairs Council, an instrument of the Executive Yuan. The PRC responded to this initiative by setting up the Association for Relations Across the Taiwan Straits (ARATS), directly led by the Taiwan Affairs Office of the State Council. This system, described as "white gloves", allowed the two governments to engage with each other on a semi official basis without compromising their respective sovereignty policies. Led by highly respected elder statesmen Koo Chen fu and Wang Daohan, the two organizations began a series of talks that culminated in the 1992 meetings, which, together with subsequent correspondence, established the 1992 Consensus, under which both sides agreed to deliberate ambiguity on questions of sovereignty, in order to engage on operational questions affecting both sides. Also during this time, however, the rhetoric of ROC President Lee Tung hui began to turn further towards Taiwan independence. Prior to the 1990s, the ROC had been a one party authoritarian state committed to eventual reunification with mainland China. However, with democratic reforms the attitudes of the general public began to influence policy in Taiwan. As a result, the ROC government shifted away from its commitment to the One China policy and towards a separate political identity for Taiwan. Jiang Zemin, General Secretary of the Chinese Communist Party, was also unwilling to compromise. Jiang notoriously attempted to influence the 1996 ROC election in Taiwan by conducting a missile exercise designed to intimidate Taiwanese voters and interfere with international shipping, leading to the Third Taiwan Strait Crisis. By 1998, semi official talks had broken down. Chen Shui bian was elected President of the ROC in 2000. Politically, Chen is pro Taiwan independence. Chen's repudiation of the 1992 Consensus combined with the PRC's insistence that the ROC agree to a "One China" principle for negotiations to occur prevented improvement in cross strait relations. Up until the 1970s, the international community generally considered the Kuomintang on Taiwan to be the legal representative of China, but acknowledgment of the nation of the People's Republic of China slowly increased. In 1954, the Republic of China and the United States signed the Mutual Defense Treaty between the United States of America and the Republic of China. In 1971, the United Nations acknowledged the People's Republic of China to be the sole legal representative of China (United Nations General Assembly Resolution 2758). The KMT government strengthened their "Han and the thief cannot both stand" (漢賊不兩立) stance and announced withdrawal from the United Nations. After this, the international position of the Republic of China slid to a large extent. In 1979, when the United States broke relations, it created an even more severe attack on the diplomatic plight of the ROC. In recent years, the ROC government has tried several times to apply anew to enter international organizations such as the United Nations and the World Health Organization, but, under the opposing side's powerful obstruction, there has been no success. The question of the political status of Taiwan or whether the two sides are moving toward unification or seeking de jure independence is still unresolved. The assertion of the People's Republic of China both domestically and internationally is "Whether from the perspective of history, government or international law, Taiwan is an inseparable part of China. The political status of Taiwan is a Chinese domestic affair, and, under the premise of no hope for unification as well as certain other (conditions), (the Chinese government) does not abandon (the possibility of) the use of force to resolve it." Those persons promoting Taiwan independence feel that, because of the Treaty of San Francisco signed by Japan and the United States and the unclear indication of the handover of Taiwan's sovereignty (the status of Taiwan was not decided on), Taiwan's future direction should be decided upon by the people of Taiwan and that the People's Republic of China not be permitted to threaten the use of force. On 14 March 2005, the National People's Congress of the People's Republic of China passed the Anti Secession Law, making clear for the first time in legal form the One China principle. Some people in Taiwan felt dissatisfied about this, and, on March 26, hundreds of thousands of people went to the streets of Taipei, participating in the 326 Protect Taiwan Demonstration, indicating their strong dissatisfaction with and protest of the law. Beginning on 26 April 2005, KMT, and various Pan Blue political parties visited mainland China, creating an upsurge in the political dialogue between the two sides (see 2005 Pan Blue visits to mainland China), but cross straits relations are still full of uncertainty. Mainland China and Taiwan resumed regular weekend cross strait charter direct flights on 4 July 2008, for the first time in six decades, as a "new start" in their tense relations. Liu Shaoyong, the China Southern Airlines chair, piloted the first flight from Guangzhou to the Taipei Songshan Airport. Simultaneously, a Taiwan based China Airlines flew to Shanghai. A total of five mainland Chinese cities will be connected with eight Taiwan airports, with four days a week, 36 round trip flights across the Taiwan Strait, thereby eliminating time consuming Hong Kong stopovers. On 7 November 2015, a meeting was held by ROC president Ma Ying jeou and CCP General Secretary Xi Jinping in Singapore. Recognition of the ROC has dwindled over the years. Recognition was withdrawn by The Gambia in 2013, São Tomé and Príncipe on 21 December 2016, Fiji in May 2017 (with unofficial relations from 1996 onwards), Panama on 13 June 2017, the Dominican Republic on 1 May 2018, Burkina Faso on 24 May 2018, El Salvador on 20 August 2018, Kiribati and the Solomon Islands in September 2019, Nicaragua in December 2021, Honduras in March 2023, and Nauru in January 2024. Only 11 UN member states (Guatemala, Belize, Eswatini, Haiti, Saint Kitts and Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent and the Grenadines, Paraguay, Tuvalu, Marshall Islands and Palau) and the Holy See maintain relations with the ROC.

Экономикалық өсу

Соғыстан кейінгі кезеңде Тайвань тауарлар мен материалдарға тапшылық көріп, экономикасы күйзеліске ұшырап, инфляция өте жоғары болды. Ұлттық үкімет Тайваньға көшкеннен кейін, ең бірінші ауыл шаруашылығы дамыды, ал 1953 жылы Тайвань экономикасы соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Осыдан кейін үкімет жапондық билік кезінде қаланған негізде "ауыл шаруашылығымен өнеркәсіпті дамыту" саясатын жүргізді. Тайваньдағы капитал, жұмыс күші, білікті кадрлар, американдық көмек және басқа да факторлар Тайвань экономикасын қарқынды өсуге қарай итермеледі. 1950 жылдары үкімет импортты алмастыру саясатын қолданды, ауыл шаруашылығынан түскен табысты өнеркәсіп секторын қолдауға жұмсады, ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттап, одан түскен валютамен өнеркәсіптік машиналарын импорттады, осылайша өнеркәсіпті дамытты. Үкімет отандық өнеркәсіпті қорғау үшін тарифтерді көтерді, валюта бағасын реттеді және импортты шектеді. 1960 жылдары Тайваньның импорттық тауар айналымы ішкі нарықтың толып кетуі мәселесіне тап болды. Сонымен қатар, кейбір дамысқан елдердің фабрикалары жалақының өсуі және басқа да себептерге байланысты, негізгі өнеркәсіп пен төмен еңбек құны бар аймақтарға көшуді бастады. Осының салдарынан Тайваньның экономикалық саясаты экспортты кеңейтуге бағытталды. 1960 жылы үкімет "Инвестицияларды ынталандыру ережелерін" қабылдады, Тайваньда шетелдік бизнес инвестициялары үшін белсенді түрде бәсекелесті. 1966 жылы үкімет Азиядағы алғашқы экспорттық өңдеу аймағы – Каосиуң экспорттық өңдеу аймағын құрды, өндірістік қуатты кеңейту үшін. Өндіріс релейлік станциясы ретінде Тайвань халықаралық еңбек бөлінісі жүйесіндегі маңызды буынға айналды. 1963 жылы Тайвань экономикасындағы өнеркәсіп секторының үлесі ауыл шаруашылығынан басып өтті. 1968 жылдан бастап Тайвань 1973 жылғы мұнай дағдарысына дейін екі таңбалы, тұрақты жылдық экономикалық өсімді сақтап келді. 1971 жылы Тайвань сыртқы сауда бойынша артықшылыққа ие болды және экспорттық мемлекет ретінде, сондай-ақ электрондық тауарлардың ірі өндірушісі ретінде қала берді. Тайваньға қайтып келгеннен кейін, Чжан материктегі қателіктерінен сабақ алып, оларды Сунь Ятсеннің үштік принциптері мен халықтың әл-ауқатын қамтамасыз ету идеалдарын ұстанбағандарымен байланыстырды. Чжанның жер реформасы тайваньдық шаруалардың жер иелігін екі еседен астам арттырды. Бұл олардың жерді жалға алу жүктемесін жеңілдетті, ал бұрынғы жер иелері үкіметтен алған өтемақыны капиталдық тапқа айналдыруға пайдаланды. Ол мемлекеттік және жеке меншіктің аралас экономикасын, экономикалық жоспарлаумен бірге дамытты. Чжан сонымен қатар 9 жылдық міндетті білім беруді және тайваньдық білім беруде ғылымның маңыздылығын насихаттады. Бұл шаралар тұрақты және күшті өсімге, инфляцияның тұрақтандырылуына әкелді.

During the post war period, Taiwan was lacking in goods and materials, the economy was depressed, and inflation was severe. After the national government moved to Taiwan, agriculture was first to grow, and, in 1953, Taiwan's economy returned to its pre war level. After this, the government pursued a policy of "Nurture industry with agriculture"(以農養工) on the foundation established during Japanese rule. With the capital, manpower, and skilled labor that was in Taiwan, American aid, etc., Taiwan's economy progressively moved toward rapid growth. In the 1950s, the government carried out an import substitution policy, taking what was obtained by agriculture to give support to the industrial sector, trading agricultural product exports for foreign currency to import industrial machinery, thus developing the industrial sector. The government raised tariffs, controlled foreign exchange and restricted imports in order to protect domestic industry. By the 1960s, Taiwan's import exchange industry was faced with the problem of saturating the domestic market. At the same time, the factories of some industrialized nations, because of rising wages and other reasons, slowly moved to certain areas that had both basic industry and low labor costs. Consequently, the economic policy of Taiwan changed to pursue export expansion. In 1960, the government enacted the "Regulations for Encouraging Investment," actively competing for foreign business investment in Taiwan. In 1966, the government established the Kaohsiung Export Processing Zone, Asia's first export processing zone, to expand the manufacturing production. In the role of a manufacturing relay station, Taiwan became a link in the international system of division of labor. In 1963, the proportion of Taiwan's economy occupied by industry exceeded that of agriculture. From 1968, Taiwan maintained two digit long term annual average economic growth up until the 1973 oil crisis. In 1971, Taiwan had a foreign trade surplus and continued from then on in an export state and a major producer of electronics goods. After retreating to Taiwan, Chiang learned from his mistakes and failures in the mainland and blamed them for failing to pursue Sun Yat sen's ideals of Tridemism and welfarism. Chiang's land reform more than doubled the land ownership of Taiwanese farmers. It removed the rent burdens on them, with former land owners using the government compensation to become the new capitalist class. He promoted a mixed economy of state and private ownership with economic planning. Chiang also promoted a 9 years compulsory education and the importance of science in Taiwanese education and values. These measures generated great success with consistent and strong growth and the stabilization of inflation.

Спорт

Футбол 1916 жылы Тайваньға Тайнань қаласындағы Чан Цзюнь орта мектебінің директоры Эдвард Банд әкелді. Чан Цзюнь орта мектебінің командасы Тайваньдағы алғашқы футбол командасы деп есептеледі, ал қазіргі барлық командалар оның тікелей немесе жанама ұрпақтары болып саналады. Қытай азамат соғысынан кейін Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) 1954 жылы Қытай Халық Республикасының (ҚХР) және Қытай Республикасының (ҚР) Олимпиада комитеттерін мойындады. 1958 жылы ҚХР «екі Қытай» саясатына қарсылық білдіре отырып, ХОК-тан және басқа да тоғыз халықаралық спорт ұйымынан шықты. ҚХР-дың ХОК-тан шығуынан кейін, ХОК халықаралық олимпиадалық іс-шараларда ҚР-ды ҚХР-дан ажырату үшін бірнеше атауларды пайдаланды. 1960 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында «Формоса» атауы қолданылды, ал 1964 және 1968 жылдары «Тайвань» атауы қолданылды. 1975 жылы ҚХР бүкіл Қытайды білдіретін жалғыз спорт ұйымы ретінде ХОК-қа қайта қабылдануға өтініш берді. 1979 жылдың сәуір айында ХОК ҚХР Олимпиада комитетін мойындады, сонымен бірге Тайбэйде орналасқан Олимпиада комитетін де мойындауын сақтап қалды. 1981 жылы ҚР үкіметі ресми түрде «Қытай Тайбэйі» атауын қабылдады.