Румынияның біріккен княждықтарының тұңғыш билеушісі Александру Иоан Куза

Кіріспе

Молдавия мен Валахияның біріккен княздіктерінің бірінші билеушісі Александру Иоан Куза (немесе Александру Иоан I, сондай-ақ Александр Иоан Куза; 20 наурыз 1820 – 15 мамыр 1873) – 1859 жылғы 5 қаңтарда Молдавия князі, ал 1859 жылғы 24 қаңтарда Валахия князі болып екі рет сайлану арқылы Румыния княздіктерінің алғашқы доминиторы (билеушісі) атанды. Бұл екі мемлекеттің бірігуіне әкеп соқты. Ол Молдавиядағы 1848 жылғы революцияның көрнекті тұлғасы болды. Екі рет сайланғаннан кейін румын қоғамын және мемлекеттік құрылымдарды жаңғыртуға үлкен үлес қосқан бірқатар реформаларды бастады. Румын княздіктерінің билеушісі ретінде ол Молдавия мен Валахияның бірігуін Осман империясы мойындауы үшін саяси және дипломатиялық жұмыстар жүргізді. 1862 жылы Молдавия мен Валахия арасында конституциялық және әкімшілік бірлік орнатылды, соның нәтижесінде Румын княздіктері ресми түрде Бухарестті астана етіп, бір ұлттық жиналыс пен бір үкіметі бар Румын Біріккен княздіктері деген атау алды. Александрудың реформалық саясаты консерваторлар мен радикалды либералдардың, көбінесе жер иелері мен кәсіп иелерінің наразылығын тудырды. 1866 жылғы 22 ақпанда ол тақтан бас тартып, елден кетуге мәжбүр болды. Бүгінде ол қазіргі Румыния мемлекетінің негізін қалаушылардың бірі және Румынияның ұлттық батыры саналады.

Ерте өмір

Барладта туған Куза Молдавиядағы дәстүрлі боярлар класына жатқан, Исправник Иоан Кузаның (Фальчиу округінде де жер иесі болған) және оның әйелі Султананың (немесе Солтана), грек фанариоттары мен итальяндық генуэздік текті Козадини әулетінің мүшесі болды. Александр Яссы, Павия, Болонья және Афинада білім алып, еуропалық тәрбие алды. Әскери қызметтен кейін 1837 жылдан 1840 жылға дейін Парижде оқуын жалғастырды. Молдавия армиясында офицер болып, полковник шеніне дейін көтерілді. 1844 жылы Елена Розеттиге үйленді. 1848 жылғы Еуропа төңкерістері кезінде Молдавия мен Валахия көтеріліске шықты. Молдавиядағы наразылық тез басылды, бірақ Валахияда революционерлер билікті алып, жаз бойы үкім жүргізді. Жасы Куза либералды көзқарастарын көрсетуге мүмкіндік алды. Тұтқын ретінде Венаға жіберілді, бірақ британдықтардың көмегімен қашып құтылды. Князь Григор Александру Гика билікке келгеннен кейін 1858 жылы Молдавияның соғыс министрі болды, сондай-ақ Яссыдағы арнайы Диванда Галацты өкілдік етті. Куза Крым соғысы алдындағы Еуропа державаларының кепілдіктерімен Молдавия князін мойындау үшін еркін әрекет етті. Ол пікірсайыстарда белсенділік танытып, Молдавия мен Валахияның бірігуін қатысты түрде қолдады. Шетелдік князь табылмайтын жағдайда, ол екі княздықта да бірігуші Partida Națională партиясынан кандидат ретінде ұсынылды (Париж шарты мәтініндегі түсініксіздікті пайдаланып). Куза 1859 жылдың 17 қаңтарында (Юлиан күнтізбесі бойынша 5 қаңтарда) Молдавия князі болып сайланды, ал Бухаресттегі "көше қысымы" дауыс беру нәтижесін өзгерткеннен кейін 1859 жылдың 5 ақпанында (Юлиан күнтізбесі бойынша 24 қаңтарда) Валахия князі де сайланды, тиімді түрде екі княздықты біріктірді. Кузаның Молдавия мен Валахиядағы екі мәрте сайлануы]]1848 жылғы төңкерістің зияткерлік жетекшісі, оның кеңесшісі Михаил Когальничанудың көмегімен Куза румын қоғамын және мемлекеттік құрылымдарды жаңартуға бағытталған бірқатар реформаларды бастады. Оның алғашқы қадамы 1863 жылы монастырь иеліктерін мемлекеттік меншікке алу арқылы мемлекеттік жер ресурстарын және кірістерін арттыру қажеттілігін шешу болды. Румынияның шамамен төрттен бірінен астам ауыл шаруашылық жерлері салықтан босатылған Шығыс православиелік "арналған монастырлардың" меншігінде болды, олар Афон тауы мен Иерусалим сияқты қасиетті орындарда грек және басқа шетелдік монахтарды қолдады, мемлекеттік кірістерге елеулі зиян келтірді. Куза осы жерлерді иемденуге парламенттің қолдауын алды. Бухаресттегі Антиохиялық Метохионды секуляризациялау кезінде Куза оның проистаменосын – Пальмира митрополиті Иоанникийді жер аударып, гегумені Серафимді, кейін Исауриядағы Иренополис митрополитін тұтқындады. Ол Грек православие шіркеуіне өтемақы ұсынды, бірақ Константинополь патриархы Софроний III келіссөздерге келіспеді; бірнеше жылдан кейін Румыния үкіметі ұсынысын қайтарып алды және ешқандай өтемақы төленбеді. Осылайша мемлекеттік кірістер ішкі салық жүктемесін арттырмай өсті. Жер реформасы (1864), шаруаларды соңғы корвелерден босату, олардың қозғалысын еркіндікке беру және бір бөлігін қайта бөлу, толыққанды сәтті болмады. Ол осылайша елді Париж конвенциясын кеңейтетін Статут бойынша басқарды, ол 1864 жылдың 15 шілдесінде қабылданған органикалық заң болды. Жаңа толық өкілеттіктермен Куза 1863 жылғы Аграрлық заңды жариялады. Шаруалар өңдеген жерге мүліктік құқық алды, ал жер иелері үштен бір бөлігін сақтап қалды. Бұл формула бойынша жұмыс істейтін шаруашылықтарды құру үшін жеткілікті жер болмаған жағдайда, мемлекеттік жерлер (конфискацияланған монастырлардан) жер иелеріне өтемақы төлеу үшін пайдаланылатын болады. Ласкар Катаржиу кабинетінің кейбір корвелерді сақтап қалуға бағытталған күш салуына қарамастан, Кузаның реформасы боярлар класының жеңілдікке ие топ ретінде жоғалуын белгіледі және капитализм мен индустрияландыруға күш-жігерді бағыттады; сонымен бірге, бөлінген жер мөлшері қажеттіліктерден төмен болды, ал мәселе келесі онжылдықтарда күрделенді, өйткені шаруалар мүліктерін сатуға мәжбүр болды немесе олардың отбасыларының өсуіне жеткіліксіз екенін анықтады. Кузаның реформаларына Наполеон кодексіне негізделген Қылмыстық кодекс пен Азаматтық кодекс қабылдануы (1864), Білім туралы заң, бастауыш мектептерде тегін, міндетті мемлекеттік білім беруді орнату (1864; жүйе, алайда, бөлінген қаражаттың жетіспеушілігінен зардап шекті, сауатсыздық коммунистік режим кезінде шамамен 100 жылдан кейін жойылды) кірді. Ол Яссы университетін (1860) және Бухарест университетін (1864) құрды, сондай-ақ Франциямен ынтымақтастық арқасында қазіргі еуропалық үлгідегі румын армиясын дамытуға көмектесті. Ол румын Әскери-теңіз күштерінің негізін қалаушы.

Born in Bârlad, Cuza belonged to the traditional boyar class in Moldavia, being the son of Ispravnic Ioan Cuza (who was also a landowner in Fălciu County) and his wife Sultana (or Soltana), a member of the Cozadini family of Greek Phanariote and Italian Genovese origins. Alexander received an urbane European education, being educated at Jassy, Pavia, Bologna and Athens; and, after a brief period of military service, visiting Paris from 1837 to 1840 for a further course of study. becoming an officer in the Moldavian Army and rising to the rank of colonel. He married Elena Rosetti in 1844. During the Europe wide Revolutions of 1848, Moldavia and Wallachia fell into revolt. The Moldavian unrest was quickly suppressed, but in Wallachia the revolutionaries took power and governed during the summer. Young Cuza played a prominent enough part to establish his liberal credentials. He was shipped to Vienna as a prisoner, where he made his escape with British support. Returning during the reign of Prince Grigore Alexandru Ghica, he became Moldavia's minister of war in 1858; he also represented Galați in the ad hoc Divan at Iași. Cuza was acting freely under the guarantees of the European Powers in the eve of the Crimean War for recognition of a Prince of Moldavia. Cuza was a prominent speaker in the debates and strongly advocated the union of Moldavia and Wallachia. In default of a foreign prince, he was nominated as a candidate in both principalities by the pro unionist Partida Națională (profiting of an ambiguity in the text of the Treaty of Paris). Cuza was finally elected as Prince of Moldavia on 17 January 1859 (5 January Julian) and, after "street pressure" changed the vote in Bucharest, also Prince of Wallachia, on 5 February 1859 (24 January Julian), effectively uniting both principalities. Cuza's double election in Moldavia and Wallachia]]Assisted by his councilor Mihail Kogălniceanu, an intellectual leader of the 1848 revolution, Cuza initiated a series of reforms that contributed to the modernization of Romanian society and of state structures. His first measure addressed a need for increasing the land resources and revenues available to the state, by nationalizing monastic estates in 1863. Probably more than a quarter of Romania's farmland was controlled by untaxed Eastern Orthodox "Dedicated monasteries", which supported Greek and other foreign monks in shrines such as Mount Athos and Jerusalem, presenting a substantial drain on state revenues. Cuza got his parliament's backing to expropriate these lands. During the secularization of the Antiochian Metochion in Bucharest, Cuza exiled its proistamenos the Metropolitan Ioannikios of Palmyra and arrested its hegumen Seraphim, later Metropolitan of Irenopolis in Isauria. He offered compensation to the Greek Orthodox Church, but Sophronius III, the Patriarch of Constantinople, refused to negotiate; after several years, the Romanian government withdrew its offer and no compensation was ever paid. State revenues thereby increased without adding any domestic tax burden. The land reform, liberating peasants from the last corvées, freeing their movements and redistributing some land (1864), was less successful. He consequently governed the country under the provisions of Statutul dezvoltător al Convenției de la Paris ("Statute expanding the Paris Convention"), an organic law adopted on 15 July 1864. With his new plenary powers, Cuza then promulgated the Agrarian Law of 1863. Peasants received title to the land they worked, while landlords retained ownership of one third. Where there was not enough land available to create workable farms under this formula, state lands (from the confiscated monasteries) would be used to give the landowners compensation. Despite the attempts by Lascăr Catargiu's cabinet to force a transition in which some corvées were to be maintained, Cuza's reform marked the disappearance of the boyar class as a privileged group, and led to a channeling of energies into capitalism and industrialization; at the same time, however, land distributed was still below necessities, and the problem became stringent over the following decades – as peasants reduced to destitution sold off their land or found that it was insufficient for the needs of their growing families. Cuza's reforms also included the adoption of the Criminal Code and the Civil Code based on the Napoleonic code (1864), a Law on Education, establishing tuition free, compulsory public education for primary schools (1864; the system, nonetheless, suffered from drastic shortages in allocated funds; illiteracy was eradicated about 100 years later, during the communist regime). He founded the University of Iași (1860) and the University of Bucharest (1864), and helped develop a modern, European style Romanian Army, under a working relationship with France. He is the founder of the Romanian Naval Forces.

Құлдырау және жер аударылу

Куза өркендеген шаруалар мен күшті либералды князьдердің одағын құруға тырысқанда сәтсіз болды, ол Наполеон III стиліндегі қайырымды авторитаризммен билеуді көздеді. Қолдағы бюрократтардың азаятын тобына сүйенуге мәжбүр болған Куза, жер реформасынан кейін күшейіп келе жатқан оппозицияға тап болды, либералды жер иеленушілер оның мүдделерін қорғау қабілетіне алаңдады. Қаржылық қиындықтармен қатар, оның сүйіктісі Мария Катаргиу Обреновичке қатысты жағымсыз дау болды, ал халықтың наразылығы мемлекеттік төңкеріспен аяқталды. Куза консерваторлар мен либералдардың «корқынышты коалициясы» деп аталатын күшпен тақтан басқаруға мәжбүр болды. 1866 жылғы 11 ақпан күні таңғы сағат төртте әскери заговоршылар тобы сарайға кіріп, князьды тақтан басқаруға мәжбүр етті. Келесі күні олар оны қауіпсіз түрде шекарадан өткізді. Оның мұрагері, Хоэнцоллерн-Зигмарингеннің князі Карл, 20 сәуірде 1866 жылы Румынияның Кароль I-і ретінде Domnitor деп жарияланды. Румынияның тәуелсіздігін заңды түрде бекітетін маңызды князь үйімен байланысты шетелдік князьдің сайлануы (Кароль 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін осыны іске асырды) 1848 жылғы революцияның либералдық мақсаттарының бірі болды. Ион Брэтиану және Либералдық партияның басқа да болашақ лидерлері Кузаны құлатуға қатысқанына қарамастан, ол радикалдық және республикалық қанаттың батыры болып қалды, олар франкофилдер болғандықтан пруссиялық монархқа қарсы тұру үшін қосымша себепке ие болды; Франко-пруссия соғысы кезінде Бухарестте болған Карольға қарсы көтерілістер (Бухарест тарихы) және 1870 жылғы тамыздағы Плоешти Республикасы деп белгілі төңкеріс әрекеті. Конфликт ақырында Брэтиану мен Кароль арасындағы келісіммен шешілді, нәтижесінде ұзақ және ықпалды либералдық кабинет құрылды. Куза өмірінің қалған бөлігін эмиграцияда өткізді, негізінен Париж, Вена және Висбаденде, әйелі мен екі ұлының серігінде. Ол 1873 жылғы 15 мамырда Гейдельбергте қайтыс болды. Оның денесі Ругиноасадағы резиденциясына жерленді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Яссыдағы Үш Иерарх соборында қайта жерленді.

Cuza failed in his effort to create an alliance of prosperous peasants and a strong liberal prince, ruling as a benevolent authoritarian in the style of Napoleon III. Having to rely on a decreasing group of hand picked bureaucrats, Cuza began facing a mounting opposition after his land reform bill, with liberal landowners voicing concerns over his ability to represent their interests. Along with financial distress, there was an awkward scandal that revolved around his mistress, Maria Catargiu Obrenović, and popular discontent culminated in a coup d'état. Cuza was forced to abdicate by the so called "monstrous coalition" of Conservatives and Liberals. At four o'clock on the morning of 11 February 1866, a group of military conspirators broke into the palace, and compelled the prince to sign his abdication. On the following day they conducted him safely across the border. His successor, Prince Karl of Hohenzollern Sigmaringen, was proclaimed Domnitor as Carol I of Romania on 20 April 1866. The election of a foreign prince with ties to an important princely house, legitimizing Romanian independence (which Carol came to do after the Russo Turkish War of 1877–1878), had been one of the liberal aims in the revolution of 1848. Despite the participation of Ion Brătianu and other future leaders of the Liberal Party in the overthrow of Cuza, he remained a hero to the radical and republican wing, who, as Francophiles, had an additional reason to oppose a Prussian monarch; anti Carol riots in Bucharest during the Franco Prussian War (see History of Bucharest) and the coup attempt known as the Republic of Ploiești in August 1870, the conflict was eventually resolved by the compromise between Brătianu and Carol, with the arrival of a prolonged and influential Liberal cabinet. Cuza spent the remainder of his life in exile, chiefly in Paris, Vienna and Wiesbaden, accompanied by his wife and his two sons. He died in Heidelberg on 15 May 1873. His remains were buried in his residence in Ruginoasa, but were moved to the Trei Ierarhi Cathedral in Iași after World War II.