Кіріспе

Румын әдеби сыншысы және саясаткер Титу Ливиу Майореску (15 ақпан 1840 – 18 маусым 1917) – румын әдеби сыншысы және саясаткері, «Юнимеа» қоғамын құрған адам. Әдеби сыншы ретінде ол 19 ғасырдың екінші жартысында румын мәдениетінің дамуына зор үлес қосты. Консервативтік партия мүшесі болған ол, 1910-1914 жылдары Сыртқы істер министрі, ал 1912-1913 жылдары Румынияның премьер-министрі қызметін атқарды. Ол Екінші Балқан соғысын аяқтаған Бухарест бейбітшілік конференциясында Румынияны өкілдік етті. Саясат пен мәдениетте Германияны Франциядан жоғары қойды. Румынияның Германияға қарсы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсы болды, бірақ Бухарестті басып алғаннан кейін неміс әскерімен ынтымақтастық жасаудан бас тартты.

Өмірбаян

Титу Ливиу Майореску 1840 жылғы 15 ақпанда Крайова қаласында дүниеге келді. Майорескудың анасы, Мария Попазу, Карансебес ғалымы және епископы Иоан Попазудың әпкесі болды. Попазу отбасы Валени де Мунтеден шыққан. Оның әкесі, Иоан Майореску, Бусердеа Гранноасадан шыққан Трансильвания шаруасының ұлы болды, ал оның нағыз аты – Трифу еді, бірақ ол Петру Майормен туыстығын көрсету үшін Майореску деген атты қабылдады. Теолог мамандығы бойынша (Блаж, Будапешт, Венада оқыған), Иоан Майореску еркін ойлаушы екенін дәлелдеді. Ол Чернаути, Крайова, Яссы, Бухарест қалаларында мұғалім болып жұмыс істеді және ол румынның қазіргі білім беру жүйесінің қалыптасу кезеңінің жарқын тұлғасы болды. Иоан Майореску Олтения мектептерінің инспекторы болды, содан кейін Крайованың орталық мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. 1848 жылғы революция кезінде ол Валахия және Трансильвания революционерлері арасындағы байланысты нығайтты және Франкфурттағы неміс диетасының жанында Уақытша үкіметтің агенты ретінде белсенділік танытты. Осы уақытта оның әйелі Мария (туған Попасу) және екі баласы – Эмилия мен Титу Бухарест, Брашов, Сибиу және Блаж қалаларына сапар шекті, ал Брашовта ұзақ уақыт тұрды, сол жерде болашақ сыншыл румын гимназиясының бесінші сыныбына қатысты. Венаға қоныстанғаннан кейін Иоан Майореску румындар және румын туралы мақалалар жазды. Одақтан кейін Румынияға оралғаннан кейін ол Obșteasca Epitropie (Қоғамдық қамқорлық) президенті болды, содан кейін Біріккен Князьдіктердің Орталық комиссиясының директоры болып жұмыс істеді, одан кейін Сент-Сава Ұлттық колледжінде мұғалім, мемлекеттік білім беру басқармасының директоры және Бухаресттегі Жоғары әдебиет мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді.

Балалық шақ

1846 және 1848 жылдар аралығында Титу Майореску Крайова қаласындағы бастауыш мектепке қатысты. Революция кезінде Иоан Майореску Франкфурт-на-Майне қаласына миссиямен жіберілді, ал Мария Майореску балаларымен бірге Бухарест, Брашов және Сибиу қалаларына сапарлады. 1848 жылдың желтоқсанында Аврам Янку басшылығымен Иоан Майореску отбасы Блаж қаласына, содан кейін Брашовқа келді. Титу Майореску 1848 және 1850 жылдар аралығында Протодиакон Иосиф Барак мектебінде бастауыш білімін жалғастырды. 1850 және 1851 жылдар аралығында, бастауыш мектепті бітіргеннен кейін, Титу Майореску Шие Брашовтағы румын гимназиясына оқуға қабылданды. Бұл гимназия оның еңбектес інісі Иоан Попазудың күш-жігерімен 1850 жылы құрылған болатын. Ол Брашовтағы румын гимназиясында бесінші сыныпқа оқыды және Антон Паннмен танысты, ол оған есімде қаларлық әсер қалдырды.

Терезиан академиясында

1851 жылдың қыркүйегінде Майореску отбасы Венаға көшіп келді, онда оның әкесі Әділет министрлігінде қызмет етті. Кейін, қазан айында Титу Майореску шетелдіктерге арналған Терезиан академиясының бөлімшесі болған Академиялық гимназияның бірінші сыныбына қабылданды. Бір ай өткен соң, оның Брашов гимназиясынан алған нәтижелерімен теңестіріліп, келесі сыныпқа көшті. Венадағы академияда оқып жүргенде Майореску "Însemnărilor zilnice" (Күнделікті жазбалары) атты күнделігін жазуға кірісті (ол оны 1917 жылдың шілдесіне дейін, қазір Румын академиясы кітапханасының қолжазбалар қорында сақталатын 42 дәптерде жүргізді) және өмірінің соңына дейін осы күнделігін жазуын жалғастырды. Оның жазбалары Майорескудың тұлғасын тануға мол мүмкіндік береді. 1858 жылы Терезиан академиясын үздік бітіргені – оның барлық күш-жігерінің және зор жігерлілігінің жемісі болды.

Университет оқулары

Ол өзінің университетін алуға қатты құштар болды (Берлинде бір жыл оқығаннан кейін ол Гиссенде докторлық диссертациясын қорғады, magna cum laude, содан кейін бір жылдан соң Сорбона филология және философия университетінде лицензия алды, ал бір жылдан кейін Париж университетінде оқығаннан кейін заң бойынша лицензия алды), бірақ оның құлшынысы оқудағы тартымдылығына әсер етпеді; Майорескудың өте мықты мәдениетінің негізі осы кезеңде қаланды. 1857 жылдың 3 қаңтарында ол Жан-Польдің шығармаларынан аудармаларын жариялау үшін «Трансильвания газетіне» Аурелиу деген атпен қол қойылған эссе жіберді. Келесі санында ол Жан-Польдің «Жаңа жылдық кеш» атты әңгімесінің аудармасын жариялауды жоспарлаған. Аударма сол кезде жарияланбаса да, 1934 жылы Аурель А. Мурешиану кейіннен «Кітаптар газетінің» 1-шы санында редакциялаған хат әлі де Т. Майорескудың алғашқы жарияланым әрекеті деп есептеледі және ол сол атаумен қайта басылды. 1858 жылы академиялық қызметінен бөлек, ол жеке пансиондарда психология пәнінің мұғалімі және заң кеңесшісі Георг Кремництің үйінде француз тілінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Кремниц отбасының француз тіліне дайындық ретінде Титу Майореску отбасының төрт баласына сабақ берді: Клара (болашақ әйелі), Хелен, Вильгельм (болашақ доктор В. Кремниц, Мите Кремництің күйеуі, Мари фон Барделебеннің туған қызы) және Герман. Титу Майореску Гиссенде философия ғылымдарының докторын magna cum laude деген атақпен қорғады. Гиссен университеті оған докторлық диссертациясын қорғауға рұқсат беру үшін Терезианумдағы соңғы екі жылды университет оқуы деп есептеді. Румынияға оралғаннан кейін ол «Isis or Nature» журналында «Барометр арқылы биіктікті өлшеу» мақаласын жариялады.

PhD ғылыми дәрежесі

1860 жылы желтоқсанда ол Гиссен университетінен алған докторлық дәрежесі мойындалғандықтан Сорбоннадан филология және философия саласы бойынша лицензия алды. Келесі жылы ол Берлинде «Әркімнің түсінігі үшін философиялық ойлар» (Einiges Philosophische in gemeinfasslicher Form) деген философиялық эссесін жариялады, бұл Гербарт пен Фейербахтың идеяларының ықпалында болғандығы анық. 17 желтоқсанда, эссеге берілген бағадан кейін және «академиялық комиссия алдындағы сөздік қорғаныс, бұл қорғаныс түпнұсқалық пікірлермен керемет түрде жүргізілді» дегеннен кейін, Сорбонна комиссиясы оған «licencé ès lettres» (филология лицензиясы) атағын берді. Майореску содан кейін «Туыстық қатынас. Философияның жаңа негіздері туралы эссе» деген тақырыпта докторлық диссертациясын дайындады, 1861 жылдың соңына дейін, Франциядан кеткенге дейін.

Университет оқытушысы

1862 жылы жазда ол заң сотының орынбасары болып тағайындалды, содан кейін адвокат болды. Өзінің шәкірті Клара Кремницке үйленді. Қараша/желтоқсанда Яссы университетінде оқытушы болып жұмыс істеді және сол қаладағы Орталық гимназияның директоры болды. 1863 жылы оған "Плебей трибундарының енгізілуінен Юлий Цезарь қайтыс болғанға дейінгі Рим Республикасы тарихы, әсіресе экономикалық және саяси дамуы" тақырыбында университет курсын оқыту міндеті жүктелді. Ақпаннан қыркүйекке дейін Яссы университетінің философия факультетінің деканы қызметін атқарды. 18 қыркүйекте 1863 жылы төрт жылға Яссы университетінің ректоры болып сайланды. Қазан айында Яссыдағы "Василе Лупу" мектебінің директоры болып тағайындалды. Мұнда педагогика, румын тілі грамматикасы, психология және шығармашылық пәндерін оқытты. Румынияда алғаш рет шәкірттер үшін педагогикалық тәжірибе енгізді, ал осы шәкірттердің бірі Ион Креанга болды. 1863 жылы Титу Майореску Яссыда "Яссы гимназиясы мен пансионатының 1862–1863 оқу жылына арналған жылнамасы" жариялады; жылнамаға оның диссертациясы кірді: "Неліктен латын тілі гимназияда моральдық тәрбиенің негізгі бөлігі ретінде оқытылуы керек?". Кейін ол Димзаға үйленді, ол 1946 жылы қайтыс болды. 8 қазанда Титу Майореску Яссыдағы Василиан институтын басқаруға сайланды, оны "толыққанды қайта ұйымдастыру" қажет болды. Бұл міндетті орындау үшін сол кездегі мемлекеттік басқару министрі Александру Одобескудің тапсырмасымен Берлинге құжаттарды зерттеу сапарына барды, содан кейін 1864 жылдың 4 қаңтарында Яссыға оралды. 1863 және 1864 жылдар аралығында Титу Майореску Яссы филология университетінде философиядан сабақ берді.

Әлеуметтік өмірге қатысу

1861 жылы 10 наурызда Титу Майореску Берлинде Каменцтен Лессинг ескерткішіне арналған лекция оқыды (Die alte französische Tragödie und die Wagnersche Musik — «Ескі француз трагедиясы және Вагнер музыкасы»), оны 12 сәуірде Парижде «Cercle des sociétés savantes» (Академиялық қоғамдар шеңбері) басқосқанда қайталады, кейіннен 27 сәуірде Берлинде Философиялық қоғамда хабарлама түрінде жаңартып оқыды. 28 қарашада ол Парижде «Du régime dotal» («Доурия туралы заң») тақырыбындағы диссертациясын қорғап, заңгерлік диплом алды. 10 желтоқсанда «Отбасыдағы білім» тақырыбында дәріс оқу циклын бастады. Содан кейін ол Румынияға оралып, желтоқсан айында Бухарестке қоныстанды. 1861 жылдың соңында Румынияға оралған Титу Майореску 1859 жылғы Бірігуден кейін құрылған жаңа мемлекеттің мәдени және саяси өмірін еуропалық деңгейде дамытуға ықыласты болды. Одақ аяқталған, жаңа күш-қуат пен білімді адамдар қажет болған кезде, батыс университеттерінде білім алған Титу Майореску өте ерте жасынан-ақ жоғары жетістіктерге қол жеткізді: 22 жасында Иаси университетінде профессор, 23 жасында деканы және сол жасында ректоры болды, содан кейін 27 жасында академик (Румын академиялық қоғамының мүшесі), 30 жасында депутат, ал 34 жасында министр атанды. Бірақ бұл өрлеу әрқашан оңай болған жоқ, ол бірнеше рет саяси қарсыластары таратып жатқан жалақ сөздері үшін сотқа тартылып, 1864 жылы барлық лауазымынан шеттетілді. Бірақ келесі жылы шығарылған ақтау үкімі оған тағылған барлық айыптаулардың негізсіз екенін көрсетті. Майореску Македо-Румын мәдениет қоғамының мүшесі болды.

Юнимеа қоғамының құрылуы

1860 жылдар Майореску үшін «халыққа арналған лекциялар» (үлкен аудиторияға арналған түрлі мәселелер бойынша дәрістер) кезеңі болды, сонымен қатар «Юнимеа» қоғамының құрылған кезеңі де осы жылдарға келді. Ол оны достары И. Негруцци, Петре П. Карп, В. Погор және Т. Розеттимен бірге құрды. Ол заңгер ретінде жұмысын бастады, содан кейін Яссы қаласындағы «Василе Лупу» мектебінің директоры болып сайланды, ал 1867 жылы «Convorbiri Literare» журналын іске қосты. 1859 жылғы Бірігуден кейінгі кезең 1848 жылғы буынның идеалдарын аяқтау дәуірін білдіргенмен, бірқатар нюанстар өзгерді, жағдайлар Хелиаде Рăдулеску, Алесандри немесе Бълческудың романтикалық жастығынан ерекшеленді. Майореску жаңа буынды, юнист буынды бейнеледі, ол румыниялық қоғам мен мәдени өмірге жаңа көзқарас ұсынды. Саяси идеологиялық тұрғыдан Майореску консерватор, табиғи, органикалық және жақсы дайындалған эволюцияның жақтасы, ал «тамыры жоқ формалардың» қарсыласы болды, оның айыптауын 1868 жылғы «Румыния мәдениетіндегі қазіргі бағытқа қарсы» деген мақаласында жазды, онда ол Батыс үлгісімен еліктелген және румыниялықтардың санасында, шығармашылығында және мәдени мұрасында тиісті тамыры жоқ белгілі бір институттарды сынады.

Әдеби сыншы ретінде жұмыс

Майорескудың әдеби сыншылық қызметінің бастауы алдыңғы буыннан ерекшеленеді. 1848 жылғы революцияның алғашқы жылдарынан өзгеше, сол кезде түпнұсқа әдебиетке зор қажеттілік болғандықтан Хелиаде Рăдулеску румын әдебиетіне деген ынталы шақырулар жасаған еді, ал XIX ғасырдың жетінші онжылдығында көптеген ақындар мен жазушылар пайда болды. Олардың көркемдік құралдары шектеулі болғанымен, жоғары идеалдары мен талаптары зор еді. Бұл – нақты құндылықтарды белгілі бір эстетикалық өлшемдер бойынша таңдау қажет болған кезең еді және Майореску осы міндетті атқаруға келісті. Оның идеяларына қарсы шығушылар оның әрекетін «сот сындығы» деп кемсінтіп айтты, себебі оның зерттеулері мен мақалалары талқылаған әдеби шығарманы толыққанды талдамайды және көптеген афоризмдерді қамтиды. Бұл – терең мәдениетке, айқын көркем талғамға және күшті сезімталдыққа негізделген. Юнимея қоғамының жетекшісі осы сын түрін (нақты жағымды немесе жағымсыз) тек құндылықтардың шатасқан дәуірінде қажет деп санады, ал оның іске асыру әдістері кейін әдеби өмірде жақсара түседі, ұлы жазушылар көркемдік деңгейді көтеріп, қоғамның талаптарын арттырады. Осы ұстаздық, құндылықтарды бекітуге бағытталған күрес Майореску өмірі бойына жалғасады және оның саяси қызметімен (ол премьер-министр болады, бірақ жастық шағынан бергі досы П. П. Карпты жоғалтады), университеттегі қызметімен (профессор ретінде ол К. Рăдулеску Мотру, П. П. Негулеску, Помпилиу Элиаде сияқты құнды шәкірттерді тәрбиелейді және қолдайды), заңгерлік және әдеби сыншылық қызметімен өріледі. Майореску әдеби шығармалар жазуға жеткілікті уақыт бөлмегені үшін сирек айыпталады, бірақ оның әдеби сыншы ретіндегі еңбегі румын әдебиеті тарихындағы ең гүлденген кезеңдердің бірін – ұлы классиктер дәуірін тереңдей белгілейді. Юнимея қоғамының және Майорескудың өзінің рөлі Эминеску, Креанга, Карагияле, Славичи, Дюилиу Замфиреску және басқалар сияқты жазушылардың қалыптасуымен және қоғамдық санада бекітілуімен байланысты. Оның мінез-құлқына қатысты, Майорескуды салқындығы, құштарлықтың болмауы, олимпиадалық көзқарасы үшін айыптайды, оның құрғақ жаны бар сияқты көрінеді. Бұл туралы магмалық Н. Иорганың әйгілі бағасы мысал келтіреді: «Оның жанында ешкім жылы немесе суық сезінбеді». Майореску Юнимея шеңберінен шыққан жазушыларға, шәкірттеріне және тіпті қарсыласы Доброгеану Гереяға өмірінің маңызды сәтінде көрсеткен көмегі үлкен және сонымен бірге сырлы жомарттықты көрсетеді. Майорескудің Эминескуге жазған хаттары, ол ауырып, Обер-Дёблингтегі санаториядағы емхана ақысы туралы уайымдағанда, Майорескудің жүрегінің керемет мейірімділігін көрсетеді: «Енді ақыңды төлеуге қаражаттың қайдан келетінін білгің келе ме? Ендеше, мырза Эминеску, біз бір-бірімізге жатпыз ба? Сізге деген сүйіспеншілікті (егер осы сөзді қолдануға рұқсат етсеңіз, бірақ ол басқа сөздерге қарағанда күштірек болса да), мен және барлық әдеби ортамыз сізге, сіздің өлеңдеріңізге, сіздің барлық әдеби және саяси еңбектеріңізге деген құштарлықпен сезінетінімізді білмейсіз бе? Бірақ сіздің жағдайыңызға қажетті бірнеше материалдық қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін біз, барлық достарыңыз (және тек осылар ғана) сүйіспеншіліктің шынайы жарылысын жасадық. Сіз де солай болар едіңіз, сіздің достарыңыздың біреуіне мұқтаж болғанда сіздегі бар ақшаны үлестіретін едіңіз. Сондықтан біз сіздің құнды досыңызды ұмыта алмаймыз».