Кіріспе
Өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтындарға арналған мекеме, Сент-Луис қаласындағы "Жұмыс үйі" деп белгілі түрме.
the prison in St. Louis known as "The Workhouse"
Ұлыбритания мен Ирландияда жұмыс үйі (tloty lit. "кедейлер үйі") – қаржылық тұрғыдан өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтындарға баспана мен жұмыс ұсынылатын мекеме еді. Шотландияда олар көбінесе кедейлер үйі деп аталды. "Жұмыс үйі" терминінің ең ерте белгілі қолданылуы 1631 жылға дейін барады, онда Абингдон қаласының мэрі "біз өзіміздің қаламызда кедей адамдарды жұмыспен қамтамасыз ету үшін жұмыс үйін салдық" деп хабарлаған. Жұмыс үйінің тамыры 1388 жылғы Кембридж статутына дейін жетеді, ол Англиядағы Қара өлімнен кейін жұмысшылардың қозғалысын шектеу арқылы еңбек тапшылығын шешуге тырысты және нәтижесінде мемлекеттің кедейлерді қолдауға жауапкершілігі туды. Алайда, 1815 жылы Наполеон соғыстарының аяқталуынан кейін жаппай жұмыссыздық, әсіресе ауыл шаруашылығы жұмысшыларын алмастыру үшін жаңа технологиялардың енгізілуі және бірқатар нашар егістер, 1830 жылдардың басында кедейлерге көмек көрсетудің қалыптасқан жүйесінің тұрақсыз екенін көрсетті. 1834 жылғы "Жаңа кедейлер заңы" жұмыс үйіне кіруден бас тартқандарға көмек көрсетуді тоқтату арқылы экономикалық тенденцияны өзгертуге тырысты. Кейбір кедейлер заңы органдары тұтқындардың тегін еңбегін пайдаланып, жұмыс үйлерін пайда табуға үміттенді. Көбінесе олар тас сындыру, тыңайтқыш өндіру үшін сүйектерді ұсақтау немесе үлкен металл тікпақпен (spike) мақта жинау сияқты жұмыстармен айналысты. 19 ғасырдың соңына қарай жұмыс үйлері еңбекке қабілетті кедейлерге емес, көбінесе қарттарға, денсаулығы нашар адамдарға және науқастарға пана беріп, бейімделді. 1929 жылы жергілікті билік органдарына жұмыс үйлерінің емханаларын қалалық ауруханалар ретінде қабылдауға рұқсат беретін заң қабылданды. 1930 жылы жұмыс үйлері ресми түрде таратылғанымен, олардың көптегені жергілікті биліктің бақылауындағы "Мемлекеттік көмек мекемелері" деген жаңа атаумен жұмысын жалғастырды. 1948 жылғы "Ұлттық көмек заңы" қабылданғанға дейін ғана кедейлер заңының соңғы іздері және олармен бірге жұмыс үйлері толығымен жойылды.
Орта ғасырдан бастап қазіргі заманның басына дейін
1388 жылғы Кембридж статуты – Англия халқының үштен бірін қырған қатерлі індет, "Қара өлім" салдарынан туындаған еңбек тапшылығын шешуге жасалған әрекет болды. Жаңа заң жалақыны бекітіп, жұмысшылардың қозғалысын шектеді, себебі оларға басқа жерде жоғары жалақымен жұмыс істеуге рұқсат берілсе, жалақының күрт өсуіне әкеледі деп күтілді. Тарихшы Дерек Фрейзердің айтуынша, індеттен кейін әлеуметтік тәртіпсіздіктерге ұшырау қаупінен қорқу нәтижесінде кедейлерді қолдау міндеті "жеке христиан қайырымдылығынан" емес, мемлекетке жүктелді. Босқындыққа қарсы қабылданған заңдар кедейлерге мемлекеттік қаржымен көмектесудің бастауы болды. 16 ғасырдан бастап жұмыс істеуге ниетті, бірақ мүмкіндігі жоқ, және жұмыс істей алатын, бірақ істемейтіндер арасында заң жүзінде айырмашылық жасалды: "шынайы жұмыссыз және жалқау". Король Генрих VIII-нің 1536 жылы бастаған монастырларды таратуы кедейлерді қолдау мәселесін ушықтырды. Монастырлар қайырымдылық көмектің маңызды көзі болған және тікелей де, жанама түрде жұмыспен қамтуды қамтамасыз еткен. 1575 жылғы Кедейлер туралы заңда егер еңбекке қабілетті кедейлерге қолдау қажет болса, олар оны жұмыс істеу арқылы табуға тиіс деген принцип орнатылды. 1601 жылғы Кедейлерге көмек көрсету туралы заң бойынша, жасы немесе денсаулығының нашарлығынан жұмыс істей алмайтындарға қамқорлық жасау жауапкершілігі заң жүзінде аудандық әкімшіліктерге жүктелді. Заң кедейлерді үш топқа жіктеді. Ол еңбекке қабілеттілерге түзету үйінде (жұмыс үйінің алғашқы үлгісі) жұмыс ұсынуды ұсынды, онда "тұрақты босқындар" жазаланатын болды. Сондай-ақ, мүгедектерге, қарттар мен ауруларға арналған тұрғын үйлер салу ұсынылды, бірақ көмектің көп бөлігі аудандық салық есебінен берілетін сыртқы көмек түрінде ұсынылды – ақша, азық-түлік немесе басқа да қажетті заттар үйлерінде тұратын адамдарға берілді. Жұмыс үйлерінің санының өсуіне 1723 жылғы Жұмыс үйі сынақ заңы түрткіс болды. Ол кедейлерге көмек іздеушілерді жұмыс үйіне қабылдауға және белгілі бір көлемде жұмыс істеуге міндеттеді (әдетте, жалақысыз – ішкі көмек деп аталатын жүйе), бұл аудандық кедейлер қорына қатысты жауапсыз талаптарды болдырмауға көмектесті. Бұл өсімді Томас Гилберт ұсынған 1782 жылғы Кедейлерге көмек көрсету туралы заң да күшейтті. Гилберт заңы аудандарға қарттар мен мүгедектерді орналастыру үшін одан да ірі жұмыс үйлерін салу және ұстау үшін Гилберт одақтары деп аталатын одақтарды құруға бірігіп, кедейлерге көмек көрсету шығындарын бөлісуге мүмкіндік берді. Еңбекке қабілетті кедейлерге сыртқы көмек көрсетіліп, жергілікті жұмыс орындары табылды. Салыстырмалы түрде аз Гилберт одақтары құрылды, бірақ 18 ғасырдың соңында Спинамленд жүйесіндегі жеткіліксіз жалақыны толықтыру қалыптасты. Кейбір Кедейлер заңының өкілдері шығындарды қысқартуға тырысқандықтан, күйеулер әйелдерін ауданға қаржылық ауыртпалық болдырмау үшін сатуға мәжбүр болған жағдайлар тіркелді. 1814 жылы осындай жағдайдың бірінде Эффингемдегі жұмыс үйінде тұратын Генри Куктың әйелі мен баласы Кройдон базарында бір шиллингке (5 пенске) сатылды. Аудан сапар мен "той" шығындарын төледі. 1830 жылдарға қарай көптеген аудандарда кем дегенде бір жұмыс үйі болды, бірақ олардың көпшілігі нашар басқарылды. 1797 жылы Фредерик Иденнің "Кедейлердің жағдайы" атты еңбегінде былай деп жазылған: Кейбір сирек қоныстанған аудандар үйсіз кедейлерді жалға алынған тұрғын үйлерге орналастырды, ал басқаларына өз үйлерінде көмек көрсетті. Жұмыс үйіне кіргендер бірнеше адамнан жүздерше басқа тұтқындарға қосылуы мүмкін. Мысалы, 1782 және 1794 жылдар аралығында Ливерпульдің жұмыс үйінде 900-ден 1200 кедей ерлер, әйелдер және балалар орналасты. Грессенхолл индустрия үйі сияқты үлкен жұмыс үйлері әдетте бірнеше аудандарға қызмет көрсетті, Грессенхоллдың жағдайында 50 аудан. 1854 жылы Кедейлер заңдарының комиссары Джордж Николз олардың көпшілігін зауыттардан ерекшеленбейтін деп қарастырды.
Instead of a workhouse, some sparsely populated parishes placed homeless paupers into rented accommodation, and provided others with relief in their own homes. Those entering a workhouse might join anywhere from a handful to several hundred other inmates; for instance, between 1782 and 1794 Liverpool's workhouse accommodated 900–1200 indigent men, women and children. The larger workhouses such as the Gressenhall House of Industry generally served a number of communities, in Gressenhall's case 50 parishes. Writing in 1854, Poor Law commissioner George Nicholls viewed many of them as little more than factories:
1834 жылғы заң
1832 жылға қарай, жалпыұлттық деңгейде кедейлерге жәрдемдеуге жұмсалған қаржы жылдық 7 миллион фунт стерлингке жетті, бұл 1784 жылғы 2 миллион фунттан халықтың әрбір адамына 10 шиллингтен (£) асып түсті. Көмекке жүгінушілердің көп саны жүйені «құлау алдына» жеткізді. 19-шы ғасырдың басында Наполеон соғыстарының аяқталуынан кейін туған экономикалық төмендеу жұмыссыздардың санының өсуіне себеп болды. Ауыл шаруашылығындағы дамулар, жерде кем жұмыс күші қажеттігін білдірді. Нәтижесінде, Англия мен Уэльсте Кедейлер туралы заңға түзетулер енгізу туралы 1834 жылғы Заң бойынша Кедейлер жөніндегі орталықтандырылған комиссия құрылды, ол «Жаңа Кедейлер заңы» деп те белгілі, бұл еңбекке қабілеттілерге сыртқы жәрдем көрсетуді шектеді; «барлық жағдайларда «үй ұсынылуы керек», басқа ештеңе жоқ». Жекелеген приходтар Кедейлер одақтарына біріктірілді, олардың әрқайсысының құрамында жұмыс үйі болды. Келесі 50 жылдың ішінде 500-ден астам мұндай ғимарат салынды, олардың үштен екісі 1840 жылға дейін аяқталды. Елдің кейбір аймақтарында осы жаңа құрылыстарға қарсылық болды, кейде зорлық-зомбылыққа дейін жетті, әсіресе өнеркәсіптік солтүстікте. 1837 жылғы үлкен экономикалық дағдарыс кезінде көптеген жұмысшылар жұмысын жоғалтты және жұмыссыздарға жұмыс үйі емес, уақытша жәрдем қажет деген пікір қалыптасты. 1838 жылға қарай Англия мен Уэльсте 573 Кедейлер одағы құрылды, олар 13 427 приходты қамтыды, бірақ одақтар бүкіл елде тек 1868 жылға дейін құрылды: сол жылы Жаңа Кедейлер заңы Гилберт одақтарына қолданылды. 1834 жылғы Заңның мақсаттарына қарамастан, кедейлерге жәрдем көрсету жергілікті салық төлеушілердің жауапкершілігінде қалды, сондықтан отбасы мүшелерінің ауруы сияқты сыртқы жәрдемді жалғастыру үшін заңды бұзуға күшті экономикалық ынталандыру болды; әр адамға апталық шығын жұмыс үйінде ұстау құнынан шамамен екі есе төмен болды. Сыртқы жәрдем 1844 жылғы Сыртқы жәрдемді тыйым салу туралы жарлықтың талаптарымен одан әрі шектелді, оның мақсаты еңбекке қабілетті кедейлерге толығымен тоқтату болды. 1846 жылы 1,33 миллион кедейдің тек 199 000-ы жұмыс үйлерінде ұсталды, олардың 82 000-ы еңбекке қабілетті деп есептелді, ал шамамен 375 000 еңбекке қабілетті адам сыртқы жәрдемде қалды. Өте ауыр экономикалық қиындықтарды ескермегенде, Ұлыбритания халқының шамамен 6,5%-ы кез келген уақытта жұмыс үйлерінде орналасқан болуы мүмкін.
Виктория дәуірінің алғашқы жұмыс үйлері
Жаңа кедейлер заңы комиссарлары қолданыстағы жұмыс үйлерін қатты сынға алды және оларды ауыстыруды талап етті. Олар әсіресе «көп жағдайда бұл үлкен қайырымдылық үйі, онда жастар жалқаулыққа, білімсіздікке және жамандыққа баулынады; еңбекке қабілеттілер – жайсыз сезімге беріліп, жалқаулыққа тонып жатады; қарттар мен құрметті азаматтар – осындай қоғамда өмір сүрудің барлық қиындықтарына ұшырайды» деп шағымданады. 1835 жылдан кейін көптеген жұмыс үйлері салынды, олардың орталық ғимараттары жұмыс істеу және жаттығу алаңдарымен қоршалған, кірпіш қабырғалардың артында, «кедейлердің бастильдері» деп аталатын. Комиссия барлық жаңа жұмыс үйлерінде кедейлерді кем дегенде төрт топка бөліп, әрқайсысын жеке орналастыруды ұсынды: қарттар мен мүгедектер, балалар, еңбекке қабілетті ерлер және еңбекке қабілетті әйелдер. Жалпы жоспары Джереми Бентамның түрме паноптиконына ұқсас, радиалды құрылыс, ортасында төрт үш қабатты ғимарат, тікбұрышты ауланың ішінде орналасқан, периметрі үш қабатты кіреберіс блогымен және бір қабатты шағын ғимараттармен шектелген, барлығы қабырғамен қоршалған. Бұл негізгі жоспар, сәулетші Самсон Кемпторн жасаған екі жобаның бірі (оның екінші жобасы сегменттелген ішкі бөлмесі бар сегізбұрышты, кейде «Кемпторн жұлдызы» деп аталады), әрбір тұтқынға арналған төрт жеке жұмыс істеу және жаттығу алаңдарын қамтамасыз етті. Тұтқындарды бөлек ұстау үш мақсатқа қызмет етуді көздеді: ең көп мұқтаждарға көмек көрсетуді бағыттау; басқаларды кедейлікке барудан сақтандыру; және физикалық және психикалық ауруларға қарсы физикалық тосқауыл құру. Комиссия мүшелері Кемпторнның жоспарларына негізделген ғимараттар кедейлерге көмек көрсетудегі соңғы өзгерістердің символы болатынын айтты; бір көмекші комиссар олардың «кедейлердің қарсы тұруы мүмкін емес деп санайтын» және «Кедейлер заңын қорғаушыларға сенім беретін» нәрсе болады деген пікірін білдірді. Тағы бір көмекші комиссар жаңа жобаның «еңбекке қабілетті халықты қорқытуға» арналғанын мәлімдеді, бірақ сәулетші Джордж Гилберт Скотт оны «мүмкіндігінше төмен деңгейдегі дайын дизайндар жиынтығы» деп сынады. Жаңа кедейлер заңын сынағандар Кемпторнның жоспарлары мен үлгілік түрмелер арасындағы ұқсастықтарды атап өтті және олардың жай ғана кездейсоқтық екеніне күмән келтірді. Ричард Оастлер осы мекемелерді «кедейлер үшін түрмелер» деп атады. Август Пьюгин Кемпторнның сегізбұрышты жоспарын «көне кедейлер үйімен» салыстырды, Феликс Драйвер бұл салыстыруды «ағылшынның моральдық және эстетикалық құндылықтарының төмендеуіне» жасалған «романтикалық, консервативті сын» деп атады. 1840 жылдары Кемпторнның жоспарларына деген ынта-күш азайды. Салынған аумақтардағы орынның шектеулі болуы және ғимараттарды желдету туралы алаңдаушылықтарға байланысты, кейбір округтер паноптикон жобаларынан бас тартты. 1840-1870 жылдар аралығында арнайы функцияларға арналған жеке блоктары бар шамамен 150 жұмыс үйі салынды. Әдетте кіреберіс ғимаратында кеңселер орналасқан, ал негізгі жұмыс үйінде әртүрлі палаталар мен жұмыс бөлмелері болды, олардың барлығы желдету мен жарықтандыруды жақсарту үшін жасалған ұзын дәліздермен байланысты. Мүмкіндігінше, әр ғимараттан арнайы топтағы кедейлерге арналған жаттығу алаңдары жасалды.
Қабылдау және босату
Әр кедейлер одағы бір немесе бірнеше көмекшілерді жұмысқа алды, олардың міндеті – көмек сұрағандарға барып, оларға қандай көмек қажет екенін анықтау еді. Шұғыл көмекке мұқтаж деп танылған кез келген үміткер тікелей жұмыс үйіне қабылдау туралы қағазға ие болуы мүмкін. Басқа жағдайда, оларға келесі қорғаншылар отырысына дейін қажетті ақша немесе заттар берілуі мүмкін, онда қолдау деңгейі және үміткерлерді жұмыс үйіне жіберу туралы шешім қабылданар еді. Жұмыс үйлері бір ғана кіреберіспен жабдықталған, оны күзетшілер мен келушілер бірдей басып өтуге тиіс болды. Кіреберіске жақын жерде саяхатшылар мен қаңғыбасдарға арналған бөлмелер және кедейлерді медициналық қарап-тексеруге дейін орналастыратын бөлмелер орналасқан. Сараптамадан кейін кедейлер бөлініп, жасына және жағдайына қарай тиісті бөлімге орналастырылды: 14 жасқа дейінгі ұлдар, 14 мен 60 жас аралығындағы еңбекке жарамды ерлер, 60 жастан асқан ерлер, 14 жасқа дейінгі қыздар, 14 мен 60 жас аралығындағы еңбекке жарамды әйелдер және 60 жастан асқан әйелдер. Екі жасқа дейінгі балалар аналарымен бірге қалуға рұқсат етілді, бірақ жұмыс үйіне кірген кезде кедейлер отбасылық жауапкершіліктен бас тартқан болып саналды. Киім-кешектері мен жеке заттары (көздіктерді қоспағанда) әдетте алынып, сақталып, шығарылғанда қайтарылып берілді. Олар жуынғаннан кейін ерекше киіммен қамтамасыз етілді: ерлерге – жолақты мақтадан жасалған жейде, күрмешке және шалбар, сондай-ақ матадан жасалған бас киім, ал әйелдерге – көк және ақ жолақты көйлек, оның үстіне фартук кигізілді. Аяқ киім де берілді. Кейбір мекемелерде тұтқындардың белгілі бір санаттары киімдері арқылы ерекшеленді; мысалы, Бристоль жұмыс үйінде әйелдер сары көйлек, ал жүкті жалғыз әйелдер қызыл көйлек киюге міндетті болды. Мұндай тәжірибелерді кедейлер заң комиссиясы 1839 жылы шығарған «Жұмыс үйлеріндегі ұятты киімдер» деген нұсқаулықта айыптап, бірақ олар кем дегенде 1866 жылға дейін жалғасты. Кейбір жұмыс үйлерінде жеке «ластанған» немесе «қышымалы» бөлімшелер болды, онда тері ауруларынан, мысалы, кекірекпен ауырған тұтқындар жұмыс үйіне кірмес бұрын ұсталып тұрды. Сонымен қатар, психикалық денсаулық мәселелерінен зардап шеккен, мұқтаж адамдарды да естен шығармау керек, олар шіркеу дәрігерінің бұйрығымен жұмыс үйіне жіберілді. 1853 жылғы «Ақылдан адасу туралы» заң психикалық аурудың барлық түрлерімен ауырған науқастар үшін паналауды басымдықпен қарастырды. Алайда, шындығында, психикалық аурудан зардап шеккен кедейлер жергілікті жұмыс үйінде орналастырылды. Қажетті бөлмелердегі жағдай, босқындарды ынталандырмау үшін жасалған, қарапайым бөлмелерге қарағанда нашар болды, олар потенциалды бұзақылар және ауру тасымалдаушылар деп есептелді. Жұмыс үйінің есігіне келген босқындар күзетшінің ықтиярында болды, оның шешімі оларға түнде қарапайым бөлмеде төсек беру немесе бермеу болып табылды. Кіруден бас тартқандар тігізгендері үшін екі аптаға ауыр еңбекке кесілу қаупіне тап болды және 1824 жылғы «Қаңғыбасдық туралы» заң бойынша қылмыстық жауапқа тартылды. Әдеттегі 19 ғасырдың басындағы қарапайым бөлмеде төсек-орын және санитарлық талаптар үшін еденнің ортасында шелек орналасқан бір үлкен бөлме болды. Ұсынылған төсек-орын өте қарапайым болуы мүмкін: 1840 жылдардың ортасында Лондондағы Ричмондтағы кедейлер заңының билігі тек сабан мен киімдерді ғана ұсынды, бірақ аурулар үшін төсек-орын болды. Түндеме үшін босқындардан келесі күні кеткенге дейін белгілі бір жұмыс істеуі күтілуі мүмкін; мысалы, Гисбороудағы ерлер үш сағат бойы тастарды сындыруға, ал әйелдер таңғы астан екі сағат бұрын және бір сағаттан кейін өрік жинауға міндетті болды. 1882 жылғы «Жетіспейтін кедейлер туралы» заң қабылданғанға дейін босқындар қабылдалған күнінің ертесінде сағат 11-ге дейін шыға алатын, бірақ 1883 жылдан бастап оларды екінші күні сағат 9-ға дейін ұстау қажет болды. Бір ай ішінде жұмыс үйіне қайтадан кіргендер қабылдалған күнінен кейін төртінші күнге дейін ұсталып тұруға міндетті болды. Тұтқындар үш сағаттан кейін деп есептелетін ақылға қонымды ескерту бергеннен кейін қашан қаласа босатылуы мүмкін еді, бірақ егер ата-ана өзін босатса, балалары да тасталып кетпеу үшін босатылды. Комик актер Чарли Чаплин, Ламбет жұмыс үйінде анасымен бірге уақыт өткізген, өзінің автобиографиясында Ханвеллдегі мектепке жіберілгеннен кейін өзінің жарты ағасымен бірге жұмыс үйіне оралғанда, қақпадан анасы Ханнамен кездесетінін жазады, ол өз киімінде киінген. Оларды қайтадан көруге асыққан ол өзін және балаларын босатқан, олар күні бойы Кеннингтон паркінде ойнап, кофехананы аралаған, содан кейін ол оларды қайтадан жұмыс үйіне орналастырған. Жұмыс үйі жүйесіндегі өлім-жітім туралы қолда бар мәліметтер шектеулі; алайда, Wall to Wall құжаттық фильмінде «Жұмыс үйінен құпиялар» 1834 жылғы кедейлер заңын түзету актісінен кейін жұмыс үйіне түскендердің 10% -ы жүйеде қайтыс болды деп есептеледі.
Жұмыс
Күнделікті жұмыс кестесі 5:00 6:00 Ояну 6:30–7:00 Таңғы ас 7:00–12:00 Жұмыс 12:00–13:00 Түскі ас 13:00–18:00 Жұмыс 18:00–19:00 Кешкі ас 20:00 Ұйықтау Жексенбі күні демалыс күні болды. Қыс айларында тұтқындарға бір сағаттан кейін тұруға рұқсат етіліп, жұмысты сағат 8:00-де бастады. Кейбір Кедейлер заңы органдары тұтқындардың атқарған жұмысына ақы төлеу арқылы жұмыс үйлеріне пайда әкелетінін немесе кем дегенде өздерін асырауға мүмкіндік беретініне үміттенеді, бірақ қандай да бір кішкентай табыс жұмыс үйлерінің шығындарына жетпеді. 18 ғасырда тұтқындар нашар басқарылды және еркін нарық индустриясымен бәсекелесуге ниеті де, дағдылары да болмады. Кейбір жұмыс үйлері жұмыс орындары ретінде емес, түзету орындары ретінде жұмыс істеді, бұл Букингемшир әкімі Мэтью Мэриоттпен сынақтан өткізілген рөлге ұқсас. 1714 және 1722 жылдар аралығында ол жұмыс үйін пайда көзі ретінде емес, кедейлікті сынау ретінде пайдаланумен тәжірибе жасады, бұл мақсатта көптеген жұмыс үйлерінің құрылуына әкелді. Дегенмен, жергілікті халық арзан жұмыс күшінің өз бизнесімен бәсекелесуіне алаңдады. Мысалы, 1888 жылы "Отын кесушілерді қорғау қауымдастығы" өз мүшелерінің күнкөрісіне Лондонның шығыс бөлігіндегі жұмыс үйлерінен келетін арзан отын қауіп төндіріп отырғаны туралы шағымданып айтты. Көптеген тұтқындарға ауруларға күтім жасау немесе оқыту сияқты олардың қабілеттерінен асып түсетін жұмыс тапсырылды, бірақ көпшілігі "көбінесе мәнсіз" жұмыстарға, мысалы тастарды сындыруға немесе телеграф сымдарынан қамысты алуға жұмысқа орналастырылды. Басқалары үлкен металл қақпақпен қамысты жинады, бұл жұмыс үйінің лақап атының шығуы мүмкін. Тыңайтқыш жасауға пайдалы сүйектерді ұсақтау көптеген тұтқындардың орындай алатын жұмысы болды, бірақ 1845 жылы Андовердегі жұмыс үйіндегі жағдайды зерттеу кезінде аштықтан өлген кедейлер шіріген сүйектерді сорып алу үшін күресіп жатқаны анықталды. Бұл оқиға сүйек ұсату жұмысын жұмыс үйлерінде тоқтатуға және 1847 жылы Кедейлер заңы комиссиясын Кедейлер заңы кеңесімен алмастыруға әкелді. Содан кейін жағдайлар 1847 жылғы Біріктірілген жалпы ереженің ережелерімен реттелді, онда диета, қызметкерлердің міндеттері, киім, білім, тәртіп және шағымдарды қарау сияқты мәселелер бойынша нұсқаулар қамтылған. Кейбір Кедейлер заңы одақтары мұқтаж балаларды британдық колонияларға, әсіресе Канада мен Австралияға жіберді, онда олардың еңбегі империяны қорғауға және колонияларға британдық экспортты көбірек сатып алуға көмектеседі деп үміттенді. "Үй балалары" деп аталатын Филантропиялық ферма мектебінің өзі 1850 мен 1871 жылдар аралығында колонияларға 1000-нан астам ұлдарды жіберді, олардың көпшілігі жұмыс үйлерінен алынды. 1869 жылы Мария Рай мен Энни Макферсон, "қажырлы екі әйел", жұмыс үйлерінен жетім балалар мен балалар топтарын Канадаға алып бара бастады, олардың көпшілігі Онтариодағы шаруа отбасыларына берілді. Канада үкіметі әйелдерге әрбір бала үшін шағын төлем жасады, бірақ шығындардың көп бөлігі қайырымдылық ұйымдары немесе Кедейлер заңы одақтарымен өтелді. Мүмкіндігінше, қарт тұтқындар жас ерлер мен әйелдер сияқты жұмыс істеуге тиіс болды, бірақ олардың денсаулығына жеңілдіктер жасалды. Олар отын жарып, палаталарды тазалап немесе басқа да үй шаруаларын атқаруы мүмкін. 1882 жылы Леди Брабазон, кейіннен Мит графесі, денесі жарамсыз тұтқындарға балама кәсіп беру жобасын, Brabazon схемасын құрды. Волонтёрлар тоқу, кестелеу және тігізгіштік сияқты қолөнерді оқытты, бастапқыда барлық шығындар Леди Брабазонның өзіне тиесілі болды. Бұл жүйе баяу дамыды, бірақ жұмыс үйлері өндірілетін тауарлар саудаға жарамды екенін және кәсіпорынды өзін-өзі қаржыландыруға мүмкіндік беретінін анықтағаннан кейін, схема бірте-бірте елге тарады, 1897 жылға қарай 100-ден астам филиалы болды.
Диета
1836 жылы Кедейлер заң комиссиясы жұмыс үйінің тұрғындарына арналған алты диета таратып, әр Кедейлер заң одағы жергілікті жағдайларға қарай олардың біреуін таңдауға құқылы болды. Тамақ көңіл көтермес болғанымен, көбінесе қажетті дәрумендермен қамтамасыз етілген. Диеталар жалпы нұсқауларды, сондай-ақ тұрғындардың әр санатына арналған кестелерді қамтыды. Олар апта сайын алмастырылып, күн сайын азық-түлік тізімінен таңдалған түрлі тағамдар ұсынылды. Мысалы, нан мен ботқадан тұратын таңғы ас, кейіннен пісірілген ет, тұздалған шошқа немесе бекон, көкөністер, картоп, ашытқыдан жасалған бөлшек, сорпа және майлы тағамдар немесе күріш пудингінен тұратын кешкі ас берілді. Кешкілік тамақ әдетте нан, ірімшік және сорпадан тұратын, кейде сары май немесе картоп қосылған. Ірі жұмыс үйлерінде ерлер мен әйелдерге арналған бөлек асханалар болды, ал бөлек асханалары жоқ жұмыс үйлерінде әртүрлі жыныстардың арасында кездейсоқ байланысқа жол бермеу үшін тамақтану уақыттары кезең-кезеңмен ұйымдастырылды.
Білім
Балаларға білім беру ұйымдастырылды, бірақ жұмыс үйлеріндегі мұғалімдер ерекше мәселе тудырды. Аз төленген жалақы, ешқандай формальды дайындықсыз, үлкен сыныптарда тәртіпсіз, сабақтарына қызығушылық танытпайтын балалармен күрескен көптеген мұғалімдер жұмыста бірнеше айдан аспайтын. Жұмыс үйлерін кем дегенде қарапайым білім беру деңгейін ұсынуға мәжбүрлеу үшін 1845 жылы заң қабылданды, ол барлық кедей шәкірттерінің өз келісім-шарттарын оқып, қол қоюға қабілетті болуын талап етті. 1840 жылдары Твикенхемдегі Кнеллер залында жұмыс үйі мұғалімдерін даярлау колледжі ашылды, бірақ ол келесі онжылдықта жабылды. Кейбір балалар аймақ үшін пайдалы дағдылармен оқытылды. Шрусбериде ұлдар жұмыс үйінің шеберханасына орналастырылды, ал қыздарға "олардың жынысына, жасына және қабілеттеріне сәйкес" тоқу, қолғап жасау және басқа да жұмыстар жүктелді. Сент-Мартин-ин-зе-Филдс-те балалар лен илеуге, шашты тартуға және жүнді жіпке тоқуға үйретілді, содан кейін олар шәкірттікке жіберілді. Жұмыс үйлері жергілікті өнеркәсіппен де байланысқа түсті; Ноттингемде мақта фабрикасында жұмыс істейтін балалар жұмыс үйі үшін жылына шамамен 60 фунт стерлинг тапты. Кейбір приходтар шәкірттікке іздеу туралы хабарландырулар берді және оларды ұсынуға дайын кез келген жұмыс берушіге ақы төлеуге дайын болды. Мұндай келісімдер жұмыс үйінде балаларды ұстаудан артық болды: шәкірттерді сот тексермейді, осылайша немқұрайлылық үшін жазалау ықтималдығы төмендейді; және шәкірттік жұмыс істеуге қызығушылық танытпайтын балаларға дағдыларды үйретудің ұзақ мерзімді әдісі ретінде қарастырылды. Шәкірттік балаға қолдау көрсету жұмыс үйіне немесе сыртқы көмекке қарағанда әлдеқайда арзан болды. Балалар көбінесе бұл мәселеде өз пікірін білдіре алмады, және бұл шешім ата-аналарының рұқсатынсыз немесе олардың білмеуімен қабылдануы мүмкін. 1830 жылдарға дейін танымал болған жұмыс үйінен зауытқа жұмыс күшін жіберу кейде түрлі жазалау түрі ретінде қарастырылды. Клеркенвеллден приход шәкірттерін алып жатқанда, Сэмюэл Олдноудың агенті кейбір ата-аналардың "балаларын қайтадан алуды сұрап, жылап келгенін" хабарлады. Тарихшы Артур Редфордтың пікірінше, кедейлер бір кезде фабрикалардан "жасырын жұмыс үйі" деп қашқан болуы мүмкін.
Дін
Дін жұмыс үйінің өмірінде маңызды рөл атқарды: күн сайын таңғы асқа дейін және кешкі ас кейін кедейлерге дұға оқылды. Әрбір кедейлер бірлестігі жұмыс үйі тұрғындарының рухани қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін дін қызметкерін тағайындауға міндетті болды, және ол міндетті түрде Англия шіркеуінен болуы керек еді. Діни қызметтер көбінесе асханада өткізілді, себебі алғашқы жұмыс үйлерінің көп бөлігінде жеке капелла болған жоқ, бірақ елдің кейбір аймақтарында, әсіресе Корнуолл мен Солтүстік Англияда, ресми шіркеу мүшелерінен гөрі басқа діни көзқарастарды ұстанатындар көп болды. 1834 жылғы кедейлер туралы заңның 19-тармағында "олардың діни нанымына қайшы келетін" тәсілмен тұрғынды шіркеу қызметіне қатысуға мәжбүрлеуге тыйым салынғандықтан, комиссия мүшелері жексембі күндері ағылшын емес тұрғындарға басқа жердегі қызметтерге қатысуға келісім беруге мәжбүр болды, егер олар қайтып келгенде, қызмет өткізген дін қызметкерінің қол қойған қатысқандығы туралы куәлігін ұсынса. Барлық жазалар жазалар кітабына тіркелді, және жұмыс үйінің басқаруына жауапты, қатысушы елді мекендердің сайланған өкілдері – жұмыс үйінің күзетшілері оны үнемі тексеріп отыратын.
Басқару және кадрлар
Комиссия мүшелері кедейлер одағының жұмыс істеген нормативтік-құқықтық базасына жауапты болғанымен, әр одақты жергілікті сайланған қорғаншылар кеңесі басқарды. Қорғаншылар көбінесе фермерлер немесе саудагерлер болды, олардың міндеттерінің бірі – жұмыс үйіне тауар жабдықтауын келісімшартқа беру болғандықтан, бұл лауазым олар мен олардың жақындары үшін тиімді болуы мүмкін еді. Саймон Фаулер: «Бұл [келісімшарттар беру] көптеген ұсақ-көлгі сыбайлас жемқорлыққа байланысты екені анық, және ол кедейлер туралы заң жүйесінде кең таралған құбылыс еді», – деп мәлімдеді. 1834 жылғы заң әйелдерге мүліктік талаптарды орындаған жағдайда жұмыс үйінің қорғаншысы болуға мүмкіндік берсе де, алғашқы әйел 1875 жылға дейін сайланбады. Жұмысшы табының өкілдері 1892 жылға дейін тағайындалмады, онда мүліктік талапты жылдық 5 фунт стерлингтік жалдама ақысы бар тұрғын үйді иелену шартымен алмастырды. Әр жұмыс үйінде толық уақытты қызметкерлер штаттық тізімі болды, олар көбінесе «ішкі штат» деп аталды. Олардың басшысы – қорғаншылар кеңесі тағайындаған басшы немесе меңгеруші. Оның міндеттері кедейлер туралы заң комиссарлары шығарған бірқатар нұсқауларда баяндалған. Жұмыс үйінің жалпы басқаруымен қатар, меңгерушілер қажет болған жағдайда кедейлерді тәртіпке келтіруге және күн сайын екі рет, сағат 11-де және 21:00-де әр бөлімді аралауға міндетті болды. Әйелдер мен жеті жасқа дейінгі балалардың және жалпы үй шаруасының жауапкершілігі басты әйелге жүктелді. Меңгеруші мен басты әйел көбінесе үйленген жұбайлар болып, жұмыс үйін «ең төменгі шығынмен және ең жоғары тиімділікпен – ең төменгі жалақыға» басқаруға міндетті болды. Мыңдаған кедейлерді қабылдайтын ірі жұмыс үйі, мысалы, Уайтчепель, шамамен 200 қызметкерді жұмысқа алды; ал ең кішкентайында меңгеруші мен басты әйелден басқа тек күзетші және, мүмкін, медбике көмекшісі болған. 225 тұтқынға арналған жұмыс үйінде бес адам жұмыс істеді, олардың ішінде жартылай штаттан жұмыс істейтін дін қызметкері мен дәрігер болды. Жалақының төмендігі дәрігерлердің көптегендерінің жас және тәжірибесіз болуына себеп болды. Олардың қиындықтарын арттыратын тағы бір фактор – көптеген одақтарда олар пациенттерді емдеу үшін қажетті дәрі-дәрмектерді, таңу материалдарын немесе басқа да медициналық жабдықтарды өз қаражатынан төлеуге міндетті болды.
Қазіргі заманғы көзқарас
Кедейлер туралы заң кедейлік мәселесін шешу үшін жасалмаған еді, өйткені кедейлік көпшілік үшін қажетсіз жағдай деп есептелді. 1806 жылы Патрик Колкхун былай деп жазды: Тарихшы Саймон Фаулер жұмыс үйлерінің «көбінесе еңбекке қабілетті бос жүргіштер мен жұмыстан жаңылғандар үшін арналған» екенін айтты. Дегенмен, бұл топ саяси экономистер буынының қиялынан тыс жерде дерлік болған жоқ. Жұмыс үйіндегі өмір қатал болуы тиіс еді, еңбекке қабілетті кедейлерді үркіту үшін және тек шын мұқтаждар ғана жүгінетінін қамтамасыз ету үшін, бұл принцип «кем жарамдылық» деп белгіленді. Алайда, Фридрих Энгельс 1834 жылғы «Жаңа кедейлер туралы заң» авторларының ниетін «кедейлерді өздерінің алдын ала қалыптасқан көзқарастарының Прокруст төсегіне салу» деп сипаттады. Осы үшін олар кедейлерді зор қатыгездікпен ұстады. Тарихшы М. А. Кроутердің сөзіне сәйкес, жұмыс үйіндегі еңбектің мақсаты ешқашан нақты болған емес. Жұмыс үйлерінің алғашқы күндері бұл жаза немесе приходқа кіріс көзі болды, бірақ 19-ғасырда жаза ретіндегі еңбек идеясы азайып, сәннен шықты. Еңбек жұмысшыларды болашақтағы тәуелсіздікке қарай оңалтуы керек деген ой қалыптасты, сондықтан оларға жұмысшының күнкөрісіне тең жалдама төленуі керек, әйтпесе олар басқа жерде жұмыс іздеуге қызығушылық танытпайды. 1997 жылғы мәліметтер бойынша, британдық халықтың шамамен 10%-ы жұмыс үйі жүйесімен генеалогиялық байланысқа ие болды.
Historian Simon Fowler has argued that workhouses were "largely designed for a pool of able bodied idlers and shirkers However this group hardly existed outside the imagination of a generation of political economists". Workhouse life was intended to be harsh, to deter the able bodied poor and to ensure that only the truly destitute would apply, a principle known as less eligibility. Friedrich Engels, however, described what he imagined the motives of the authors of the 1834 New Poor Law to be, "to force the poor into the Procrustean bed of their preconceived notions. To do this they treated the poor with incredible savagery." The purpose of workhouse labour was never clear according to historian M. A. Crowther. In the early days of workhouses it was either a punishment or a source of income for the parish, but during the 19th century the idea of work as punishment became increasingly unfashionable. The idea took hold that work should rehabilitate the workhouse inmates for their eventual independence, and that it should therefore be rewarded with no more than the workers' maintenance, otherwise there would be no incentive for them to seek work elsewhere. As of 1997, around 10% of the British population had a genealogical connection to the workhouse system.
Өнер мен әдебиетте
Жұмыс үйінің "драматикалық мүмкіндіктері" бірнеше суретшілерге шабыт берді, оның ішінде Чарльз Уэст Коупқа, ол Стейнс қорғаншылар кеңесінің отырысына қатысқаннан кейін, төрт баласына нан сұрап тұрған жас толғаулы әйелді бейнелейтін "Борд Дэй Аппликация за Брэд" (1841) суретін салған. Чарльз Диккенстің "Оливер Твист" (1838) романы – "жұмыс үйі туралы ең көрнекті әңгіме", онда Оливер жұмыс үйінің бастығына айтқан мәшһүр сөзі бар: "Ақылға қосыңыз, мырза, мен тағы біраз тамақ алғым келеді". Джордж Роберт Симстің "In the Workhouse – Christmas Day" (1877) драмалық монологы да жұмыс үйі әдебиетінің танымал үлгісі болды, оның бірінші жолы: "Жұмыс үйінде Рождество күні". Джордж Оруэлл өзінің "Париж бен Лондонда қаңғыбас" (Down and Out in Paris and London, 1933) атты тұңғыш кітабының XXVII тарауында, көшеде қаңғыбас болып саяхаттап жүрген кезде Лондон жұмыс үйінде болған уақытын қысқа, бірақ айқын етіп баяндады. Бұл оқиғаның алғашқы нұсқасы 1931 жылы "The Spike" атты эссе түрінде "The New Adelphi" журналында жарияланған болатын.