Кіріспе

Ұлыбританиядағы әл-ауқат бағдарламалары

Ұлыбританиядағы әл-ауқат мемлекеті 1900 жылдардың басында және 1910 жылдардың алғашқы жылдарында дамуын бастады. Ол Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Үкіметінің денсаулық сақтау, білім беру, жұмыспен қамту және әлеуметтік қамсыздандыруды жақсарту мақсатындағы шығыстарын қамтиды. Британдық жүйе либералды әл-ауқат мемлекеті жүйесі деп жіктеледі.

Тарих

Қазіргі заманғы әл-ауқат мемлекетінің ресми құрылуына дейін, британдық қоғамдағы кедейлер мен осал топтарға көмектесу үшін әлеуметтік көмектің нақты мысалдары болды. Әл-ауқат мемлекеті тарихындағы маңызды дата – 1563 жыл. Осы жылы Елизавета I патшайымының үкіметі қоғамның бай топтарын кедейлерге көмек көрсетуге шақырды және 1562 жылғы Кедейлер туралы заңды қабылдады. Қазіргі заманғы әл-ауқат мемлекетінің пайда болуын 1832 жылғы Кедейлер заңдары жөніндегі Корольдік комиссия болжады. Комиссия 1601 жылғы Кедейлерге көмек көрсету туралы заңның (ағылшын Кедейлер заңдарының бір бөлігі) кеңінен теріс пайдаланылғанын, оның иеленушілерінде жеке қайырымдылық алғандарға қарағанда жалқаулық пен қылмыстылықты қоздырғанын анықтады. Осыған байланысты, көмек алу шарттары қатаңдатылды, көптеген иеленушілер жеке қайырымдылық іздеуге немесе жұмысқа орналасуға мәжбүр болды. Ғасыр соңында Сибом Роунтри және Чарльз Бут сияқты ғалымдардың Ұлыбританиядағы кедейлік деңгейі жөніндегі баяндамалары пікірлерді өзгертуге ықпал етті. Бұл есептерде ірі өнеркәсіптік қалаларда халықтың төрттен бірінен үштен біріне дейін кедейлік шегінен төмен өмір сүргендігі көрсетілді. 2022 жылғы зерттеуде бірінші жаһандану кезеңінде (1870–1914 жж.) болған саудалық соққылар әл-ауқат мемлекетін қолдаудың күшеюімен және Консервативтік партияға қолдаудың азаюымен байланыстырылды.

Беверидж есебі мен еңбек

Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары әлеуметтік реформаларға деген талапты күшейтті және британдық қоғамда мемлекеттің рөлін тұрақты түрде арттырды. Соғыс аяқталғаннан кейін жұмыссыздық пен кедейлік кезеңі басталды, әсіресе солтүстік өнеркәсіптік қалаларда, бұл 1930 жылдары Ұлы депрессияға дейін тереңдеді. Көптеген адамдар үкіметтің бұл араласуына ризашылық білдіріп, оны одан әрі жалғастыруды қалады, өйткені олар өздерінің денсаулық сақтау саласына ерікті түрде қатысса, қажеттілік туғанда көбірек адам медициналық көмекке қол жеткізеді деп сенді. Бірақ Бевериджтің атап көрсетуіне сәйкес, Ұлыбританиядағы әрбір адам медициналық көмекке қол жеткізуге құқылы және ерікті ауруханаларда емделу үшін өз мүмкіндігіне қарай үлес қосуы керек. Беверидж өзі жұмыссыздық жәрдемақысының ең төменгі деңгейде сақталуын және алты айдан кейін жұмыс істеу немесе оқумен байланыстырылуын қадағалап, жүйенің теріс пайдаланылуына жол бермеуге тырысты. Бұл "жұмыспен қамтуды сақтау" қағидасына негізделген, яғни "қалыпты жағдайда әрбір адамның 26 аптадан астам уақытқа жұмыссыз қалуы сирек болуы керек" делінген. Дегенмен, шындығында Беверидж ұсынған стратегияларды толыққанды іске асырмау лейбористік үкіметтің әлеуметтік реформалар арқылы кедейлікті "жоюға" жетпегеніне әкелді, бұл қамтамасыз ету деңгейінің төмендеуіне соқты. 1951 жылы дәуірлер мен көзілдіріктерге ақы төлеуді сол лейбористік үкімет енгізді, ол үш жыл бұрын ҰСЖ құрған болатын, ал келесі консервативтік үкімет 1952 жылы рецепттерге ақы төлеуді енгізді. 1988 жылы барлық азаматтар үшін тегін көз тексерулері жойылды, бірақ қазір 60 жастан асқандар үшін тегін. 1979 жылдан кейін Маргарет Тэтчер соғыстан кейінгі кейнсиандық консенсусты тоқтатып, экономикаға бағытталған жекешелік және монетаристтік әлеуметтік саясатты қолдады. Бұл Тэтчерлік консенсус жекешелендіру сияқты, оның жекелеген адамға және бәсекеге сенімімен сипатталған саясаттармен ерекшеленді. Сондықтан оның басты мақсаты мемлекеттік шығыстарды бақылауға алу, жекешелендіру, нақты мақсаттарды анықтау және теңсіздіктің өсуі болды, сондықтан 1980 жылдардың көп бөлігі Ұлыбританиядағы мемлекеттік шығыстарды қысқартуға бағытталды. Саясаттар Ұлыбританияның әр аймағында әртүрлі, бірақ әлеуметтік мемлекеттің болуы бүгінгі күні Ұлыбритания үкіметі саясатының негізгі қағидасы болып табылады. "Қолдану кезінде тегін" денсаулық сақтау қағидасы әлеуметтік мемлекеттің орталық идеясына айналды, кейіннен консервативтік үкіметтер, әлеуметтік мемлекеттің кейбір аспектілерін сынға алғанымен, оны кері қайтарған жоқ. Біріккен Корольдіктің үнемдеу бағдарламасы аясында кедей адамдарға арналған әлеуметтік жұмсалымдар 25%-ға төмендеді, мүгедектерге берілетін жәрдемақылар едәуір қысқартылды, Жеке тәуелсіздік төлемдері мен Жұмыспен қамту және қолдау жәрдемақысы 10%-ға төмендеді. Төмендегі жағдайға түскен отбасылардың жартысынан астамының кем дегенде бір мүшесі мүгедек. Қысқартуларға салық жеңілдіктері (4,6 млрд фунт стерлинг), жалпыға бірдей несие (3,6 млрд фунт стерлинг), балаға берілетін жәрдемақы (3,4 млрд фунт стерлинг), мүгедектік жәрдемақысы (2,8 млрд фунт стерлинг), Жұмыспен қамту және қолдау жәрдемақысы мен мүгедектік жәрдемақысы (2 млрд фунт стерлинг) және тұрғын үй жәрдемақысы (2,3 млрд фунт стерлинг) кіреді. Фрэнк Филд: "Біздің көптеген азаматтарымыздың өмір сүру деңгейіне 37 млрд фунт шабуыл жасалды, нәтижесінде миллиондаған адам үй жалдауын төлеуге, шоттарды төлеуге және жеткілікті азық-түлік сатып алуға күресіп жатыр. Сонымен қатар, белгісіз сандағы адамдар балаларын мектепке жібермес бұрын дұрыс киіндіруге мүмкіндік таппайды, ал олардың көпшілігі тамақтанудың негізгі бөлігі ретінде тегін мектеп кешкі асы мен таңғы ас клубтарына сүйенеді".

Шығыстар

2014/15 қаржы жылында мемлекеттік зейнетақылар ең ірі мемлекеттік әлеуметтік шығын болды, құны 86 500 000 000 фунт стерлингті құрады, одан кейін тұрғын үй жәрдемақысы, ол 20 000 000 000 фунт стерлингтен асты. 2015–16 жылдары жәрдемақыға жұмсалған шығындар: жұмыссыз адамдарға төленген 2 300 000 000 фунт стерлинг, кірісі аз адамдарға – 27 100 000 000 фунт стерлинг және жеке салық жеңілдіктеріне – 27 600 000 000 фунт стерлинг. 2023/24 жылы мемлекеттік денсаулық сақтауға жұмсалатын шығын, мемлекеттік шығындардың ең үлкен бөлігін құрайды, 176 200 000 000 фунтқа жетеді деп күтілуде. Басқа да әлеуметтік шығындарға білім беру кіреді, оның көлемі 81 400 000 000 фунт стерлингке жетеді деп болжанып отыр, сондай-ақ мемлекеттік зейнетақыға жұмсалатын шығын 124 300 000 000 фунт стерлингті құрайды. Сондай-ақ, әлеуметтік мемлекет кейде жеке жағдайлардың туындауына себеп болатын мәселелерді жоя алмайтынын көрсетеді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік мемлекеттен зиян шегетіндер оның құндылықтары мен қоғамдағы рөліне көбінесе қарсы болады. 2010 жылы Дэвид Кэмерон басқаратын консерватор-либерал демократ коалициялық үкіметі Ұлыбританиядағы әлеуметтік шығындарды азайтуды, үнемдеу бағдарламасының бір бөлігі ретінде талап етті. Үкімет министрлері әлеуметтік тәуелділіктің өсуі әлеуметтік шығындарды ұзартуда дейді және әлеуметтік шығындарды азайту үшін мәдени өзгерістер қажет деп мәлімдейді. Ұлыбританиядағы қоғамдық пікір әлеуметтік шығындарды қысқартуды қолдайды, бірақ сарапшылар халықтың жағымсыз пікірі жұмыссыздық жәрдемақысына жұмсалатын шығындардың үлесі және жәрдемақы алаяқтығының деңгейі туралы шамадан тыс болжамдарға негізделгенін болжайды. Еңбек және зейнетақы министрлігінің мәліметтері бойынша, 2012–2013 жылдары жәрдемақы алаяқтығы салық төлеушілерге 1,2 миллиард фунт стерлингке дейін шығын келтірді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 9%-ға жоғары. Бұл қателік салдарынан төленбеген 1,5 миллиард фунт стерлингтен төмен. Кейбір жағдайларда, ата-анасы баланы тәрбиелей алмай қалғанда, баланы тәрбиелеп отырған туыстары санкциялар мен қаржылық айыппұлдарға ұшырайды, олар кедей және үйсіз қалуы мүмкін. Сондай-ақ, шіркеулер мен басқа да ұйымдар Ұлыбританияның әлеуметтік мемлекетінің кедейлік, жоқшылық және тіпті аштықты болдырмау үшін жеткіліксіз жұмыс жасауына шағымданады. 2018 жылы Ұлыбританиядағы азық-түлік банктерін пайдалану рекордтық деңгейге жетті, Ұлыбританияның ұлттық азық-түлік банктерін ұйымдастырушы Trussel Trust әлеуметтік жәрдемақылар негізгі өмір сүру шығындарын қамтымайды деп мәлімдеді. Trussel Trust деректері бойынша, 2017 жылдың наурыз айынан 2018 жылдың наурыз айына дейін 1 332 952 адамға үш күндік шұғыл азық-түлік жеткізілді. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 13%-ға жоғары. 2018 жылы денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік жәрдемақыларды қаржыландыру үшін салықтарды көтеруді қолдау 2002 жылдан бері ең жоғары болды, деп хабарлайды NatCen Social Research. Еңбекшілердің үштен екісі салықтың көтерілуін жақтады, ал консерваторлардың 53%-ы да соған келісті. 2018 жылы Палата кітапханасы 2021 жылға қарай жұмыс істейтін жастағы әлеуметтік қамсыздандыруға 2010 жылға қарағанда 37 миллиард фунт стерлингке аз жұмсалатын болады деп есептеді. Мүгедектік жәрдемақыны, жеке тәуелсіздік төлемін (PIP) және жұмыспен қамту және қолдау жәрдемақысын (ESA) қысқарту назарға лайық, олар 2010 жылдан бері 10%-ға төмендеді. Ең төменгі табысы бар отбасылардың жартысынан көбі кем дегенде бір мүгедекпен тұрады. Сонымен қатар, салықтық жеңілдіктер бойынша қысқартулар бар. Бала кедейлігімен күресу тобының мүшесі Элисон Гарнхам: "Қысқартулар мен тоңазытулар отбасылық бюджетті шегіне дейін жеткізді, өйткені құн өсуде, ал салықтық жеңілдіктер мен жалпыға бірдей несиелер үшін екі балаға шектеу, төсекке салынатын салық, жәрдемақы шегі және жалпыға бірдей несиелерді енгізу отбасыларды кедейлікке итермелейді". Ұлыбританияның әлеуметтік мемлекетін басқаратын Ұлыбританияның Еңбек және зейнетақы министрлігі (DWP) енгізген жәрдемақы санкцияларына көптеген жағымсыз салдарлар тигізілді. Бұл қарыздар мен үйді жалға берудің артта қалуы, азық-түлік тапшылығы, қылмыс және дене мен психикалық денсаулықтың нашарлауына әкелді. Статистика 2011–2015 жылдар аралығында психикалық ауруы бар адамдарға берілетін жәрдемақылар 668%-ға өскенін көрсетеді. 2014–2015 жылдары психикалық аурумен ауыратын 19 259 адамға жәрдемақы тоқтатылды, бұл 2011–2012 жылдары 2 507 адамға қарағанда көп. 2020 жылы Ұлыбритания үкіметі жәрдемақы санкцияларының психикалық денсаулыққа тигізетін әсерін бағалағанын мойындамады. Сол кезде үкімет жәрдемақы санкцияларының адамдардың психикалық денсаулығына тигізетін әсерін бағалаудан бас тартты, бұл әлеуметтік мемлекетті пайдаланатын және олардың отбасыларына ұзақ мерзімді зиян келтіруі мүмкін екені туралы қайталап ескертулерден кейін болды. Сондай-ақ, 2020 жылы DWP-нің жәрдемақы талаптарын қарауына байланысты кем дегенде 69 адамның өліміне себеп болғаны хабарланды. Ұлттық аудит кеңсесі (NAO) талаптармен байланысты нақты өлім саны одан да көп болуы мүмкін екенін айтты. DWP-нің мәлімдемелерге қатысты ақпаратты қарастырмағаны және жасалған барлық өлім туралы хабарламаларды тергемегені де хабарланды. Сол жылы DWP жәрдемақыны тоқтатумен байланысты шамамен 50 есепті жойғаны үшін "жасырумен" айыпталды. Шенеуніктер осы әрекеттерді деректерді қорғау заңдарына байланысты деп түсіндірді, бірақ деректерді қорғау органы ешқандай мерзімге дейін құжаттарды жою қажеттігі туралы талап қоймағанын мәлімдеді. 2022 жылдың наурыз айында жәрдемақы санкцияларының денсаулыққа, оның ішінде психикалық денсаулыққа және өлімге байланысты екенін зерттеу DWP және үкімет министрлері санкциялар туралы жазбаларын беруден бас тартқаннан кейін тоқтатылды. Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, практикада Ұлыбританиядағы әлеуметтік көмек халықтың әлеуметтік мемлекет туралы көзқарасынан өте өзгеше. Қамту кең, бірақ жәрдемақы мен қызметтер төмен деңгейде ұсынылады. Қамтамасыз етілген әлеуметтік қорғау шашыраңқы, ал қызметтер қатаң түрде шектеледі. Бұл пікір Ұлыбритания халқының арасында кеңінен таралып бара жатыр. Бұл аргументті кейбір еуропалық елдердің статистикасымен салыстырғанда көруге болады. Ұлыбританияның ЖІӨ-сінің үлесі ретіндегі салық кірісі 12,55% құрайды, бұл Францияның (57%), Германияның (66,66%) және Италияның (75%) көрсеткіштерімен салыстырғанда өте төмен. 2021 жылы The Health Foundation жүргізген зерттеуде Ұлыбритания "дамыған елдердің" арасында денсаулық сақтауға жұмсалатын ақша сомасы бойынша 6-орынды иеленді. Бұл көрсеткіш ЕО орташа деңгейінен төмен және әлеуметтік мемлекеттің жеткіліксіз табысқа ие екенін түсіндіреді. Сондай-ақ, Ұлыбританияның ЖІӨ-сінің шамамен бір бесік бөлігі әлеуметтік шығындарға жұмсалады. Бұл бізді ЕҮ елдерінің арасында 17-орынға қояды (Whiteford, 2022). COVID-19 пандемиясы кезінде халық денсаулығын қолдауға қажетті жабдықтардың жетіспеушілігі анық болды, оның ішінде NHS-та төсек орындарының жетіспеушілігі және жеке қорғаныс құралдарының (PPE) жетіспеушілігі. 2023 жылдың шілде айындағы Британ медициналық қауымдастығының (BMA) қорытынды мәлімдемесінде пандемияға дайындық жетіспеушілігі төрт негізгі салаға әсер еткені айтылды: денсаулық сақтау қызметкерлерін қорғаудың сәтсіздігі, сыйымдылық пен ресурстардың жетіспеушілігі, сынақ жүргізу және ізін суру жүйесінің кемшіліктері, үкіметтік құрылымдар мен процестердегі кемшіліктер. Мәлімдемеде сондай-ақ Ұлыбритания дәрігерлер, медбикелер, төсек орындары, жансақтау бөлімдері, вентиляторлар мен өкпе желдеткіштерінің саны бойынша соңғы орында тұрғаны айтылды. COVID-19 дағдарысы кезінде халықтың 16%-ы азық-түлік қауіпсіздігіне тап болды, және кейбір сыншылар үкіметтік азық-түлік көмегі қарттар мен осал адамдар үшін тым кеш ұйымдастырылғанын айтады. Берілген азық-түлік жиынтықтарына да сын айтылды, себебі есептерде олардың құрамында пайдалы тағамдар жеткіліксіз болса, керісінше, өңделген тағамдар көп болғаны туралы мәлімделді.

Кәсіптік табыстың пайыздық үлесі

+ 21 жастан асқан еркек жұмысшылардың өндірістік табысының пайызындағы жәрдемақы мөлшерлері (1948–71)
Жыл (ай) Жалғыз зейнетақы Жалғыз адамға қосымша жәрдемақы Төрт балаға арналған отбасылық жәрдемақы
1948 (қазан) 18.9 17.5 10.9
1961 (сәуір) 19.1 17.8 9.3
1962 (сәуір) 18.4 17.1 8.9
1963 (мамыр) 20.8 19.5 8.6
1964 (сәуір) 19.2 18.1 8.0
1964 (қазан) 18.7 17.6 7.7
1965 (сәуір) 21.2 20.1 7.4
1965 (қазан) 20.4 19.4 7.1
1966 (сәуір) 19.8 18.8 6.9
1966 (қазан) 19.7 20.0 6.9
1967 (сәуір) 19.4 19.7 6.8
1967 (қазан) 21.0 20.1 7.7
1968 (сәуір) 20.2 19.3 11.9
1968 (қазан) 19.6 19.8 12.6
1969 (сәуір) 18.8 19.3 12.1
1969 (қараша) 20.0 19.2 11.7
1970 (сәуір) 19.0 18.3 11.3
1970 (қараша) 17.6 18.3 10.2
1971 (наурыз) (шамамен) 17.3 18.0 10.0

Дереккөз, мәтінде келтірілгендей: "апталық жалақы статистикасы негізінде, Жұмыспен қамту және өнімділік газеті".

Ұлттық көмек/қосымша жәрдемақының өзгеруі

+ Ұлттық көмек/қосымша жәрдемақы шкаласының өзгеруі (1963–1969 жж.) (а) Мемлекеттік ауру/жұмыссыздық жәрдемақысы а, табысқа байланысты қосымша төлемдермен бірге а Зейнетақы c Қосымша жәрдемақы/жұмыс ақы d Отбасылық жәрдемақы/балаға берілетін жәрдемақы e Еңбек (1951) 25.7 25.7 30.4 30.4 8.0 Консервативті (1963) 33.8 33.8 33.0 31.6 5.3 Еңбек (1969) 32.4 52.3 32.4 31.4 3.8 Консервативті (1973) 29.1 46.2 30.5 28.5 3.0 Еңбек (1978) 30.5 44.4 37.4 30.2 3.7 а, б Ер адам және оның асырауындағы әйелі. c. Өзінің сақтандыруы бойынша әйелі бар ер адам. d Некеде тұрған жұбайлар. e Бір балаға.

Қосымша жәрдемақылар мөлшерлемелері табысқа қатысты

+ Қосымша жәрдемақы мөлшерлемелері орташа жалақы бойынша жалпы және таза табысқа қатысты, үйленген жұбайлар: Жыл Жыл соңы (а) Орташа жалақы бойынша жалпы табыстың %-ы ретінде Қалыпты мөлшерлеме Ұзақ мерзімді мөлшерлеме 1973 28.5 31.4 1974 28.1 33.6 1975 29.8 36.2 1976 30.8 37.1 1977 32.3 38.9 1978 30.6 37.8 Орташа жалақы бойынша таза табыстың %-ы ретінде (b) Қалыпты мөлшерлеме Ұзақ мерзімді мөлшерлеме 1973 37.9 41.8 1974 38.8 46.5 1975 42.4 51.5 1976 43.9 52.9 1977 44.1 53.1 1978 41.6 51.4

+ Қосымша жәрдемақы: Ұзақ мерзімді мөлшерлемесі қалыпты мөлшерлемеге қатысты (%) Еңгізілген күні Жеке Үйленген жұбайлар 1973 14.0 10.3 1974 23.8 19.8 1975 (сәуір) 25.0 20.4 1975 (қараша) 25.7 21.4 1976 23.6 20.3 1977 23.4 20.4 1978 28.0 23.5

Әлеуметтік қамсыздандыру жәрдемақыларының нақты мәндегі өзгерісі

Әлеуметтік қамсыздандыру төлемдерінің нақты шамадағы өзгерісі, 1964–79 (1981 жылғы бағалар бойынша, 1951=100): ! ! Зейнетақы ! ! Қосымша төлем!! Балаға берілетін жәрдемақы: бір бала!! Балаға берілетін жәрдемақы: үш бала 1948, шілде 19.64 19.64 17.93 4.87 17.60 1961, сәуір 26.88 26.88 25.31 4.36 16.62 1971, қыркүйек 34.96 34.96 33.39 4.27 15.36 1975, қараша 36.47 42.96 35.10 3.67 13.81