Кіріспе

Азаматтар өнеркәсіптің мемлекеттік меншігі арқылы табыс алатын жүйе – әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі. Кепілдендірілген ең төменгі табыс (GMI), сондай-ақ ең төменгі табыс (немесе қысқаша – минимум) деп аталады, – бұл барлық азаматтарға немесе отбасыларға өмір сүруге жеткілікті табыспен қамтамасыз ететін әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі. Мұндай көмек алу үшін, әдетте, азаматтық және адамның өмір сүруге қажетті ең төменгі табысы болмауы сияқты талаптар орындалуы керек. Кепілдендірілген ең төменгі табыстың басты мақсаты – кедейлікті азайту. Егер талаптар шартсыз болса және азаматтық – жалғыз біліктілік критериі болса, онда бұл бағдарлама жалпыға бірдей негізгі табыс (UBI) жүйесіне айналады. Кепілдендірілген ең төменгі табыстан айырмашылығы, UBI жүйесінде алушының UBI алғанға дейін тапқан табысы ескерілмейді.

Қазіргі заманға дейінгі ата-бабалар

Парсы монархы Ұлы Кир (б.з.д. 590 – 529 жылдары) үкіметінде ең төменгі жалақы белгілі бір деңгейде реттеліп, сонымен қатар бала туған кезде отбасыларға арнайы азық-түлік көмегі көрсетілді. Рим Республикасы мен Империясы кедей тұрғындарға тегін немесе субсидияланған астық немесе нан тұрақты түрде таратылатын Cura Annonae жүйесін ұсынды. Астыққа субсидияны алғаш рет б.з.д. 123 жылы Гай Гракх енгізді, кейін Юлий Цезарь мен Август Цезарь оны институционалдық деңгейге жеткізді. 632 жылы билікке келген алғашқы суннит халифасы Әбу Бакр әрбір еркек, әйел және балаға жылына он дирхамнан беріп, ең төменгі кіріс деңгейін кепілдік етуді енгізді. Бұл сома кейін жиырма дирхамға дейін арттырылды.

Қазіргі заманғы ұсыныстар

1795 жылы американдық революционер Томас Пэйн "жер иелігінен айырылудың" орнына барлық АҚШ азаматтарына "азаматтық дивиденд" төлеуді ұсынды ("Аграрлық әділдік", 1795). Француз императоры Наполеон Бонапарт Пэйннің ойын қолдап, "әрбір адам туғаннан бастап өмір сүру қажеттіліктерін қамтамасыз ететін Жер өнімдерінің үлесіне құқылы" деді (Герольд, 1955). Америкалық экономист Генри Джордж жер құнынан алынатын салықтан түсетін қаражаттан барлық азаматтарға дивиденд төлеуді жақтады. Америкалық экономист Мильтон Фридман 1940 жылдардың басында "теріс табыс салығы" түріндегі ең төменгі кірісті қолдады. Ол бұл ұсынысты 1962 жылғы "Капитализм және бостандық" және 1980 жылғы "Таңдауға бостандық" кітаптарында талқылады. 1963 жылы Роберт Теобальд "Еркін адамдар және еркін нарықтар" кітабын жариялады, онда ол кепілдік берілген ең төменгі кіріс (бұл фразаның қазіргі нұсқасының бастауы) жақтады. 1966 жылы Кловард-Пивен стратегиясы АҚШ-тың әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесін "жою" мақсатымен "аса жүктеуге" тырысты, оның орнына "кепілдік берілген жылдық кіріс пен кедейліктің соңы" деп үміттенді. Соңғы кітабында, "Біз бұдан кейін қайда барамыз: Хаос ма, әлде бірлестік пе?" (1967) деп аталатынында Мартин Лютер Кинг кіріс туралы жазды.

1968 жылы Джеймс Тобин, Пол Самуэльсон, Джон Кеннет Галбрейт және тағы 1200-ге жуық экономист АҚШ Конгресінен сол жылы кіріс кепілдігі мен толықтырулар жүйесін енгізуді талап ететін құжатқа қол қойды. 1969 жылы президент Ричард Никсонның "Отбасылық көмек жоспары" кедей отбасыларға ең төменгі кіріс төлеуді көздеді. Никсонның ұсынысы Палатада қабылданды, бірақ Сенат комитетінен шыға алмады. 1973 жылы Дэниел Патрик Мойнихен "Кепілдік берілген кірістің саясаты" атты еңбегін жазды, онда ол кепілдік берілген ең төменгі кіріс жақтады және Ричард Никсонның кепілдік берілген жылдық кіріс (GAI) ұсынысын талқылады. 1987 жылы Жаңа Зеландияның Еңбек және қаржы министрі Роджер Дуглас жаңа бірыңғай салық жүйесімен бірге кепілдік берілген ең төменгі отбасылық кіріс схемасын жариялады. Алайда, сол кездегі премьер-министр Дэвид Лэнг Дугласты қызметтен босатып, бұл екеуін де тоқтатты. 1994 жылы классикалық либерал Фридрих Хайек өзінің "автобиографиялық диалогында": "Мен әрқашан елдегі әрбір адамға ең төменгі кіріс болуын жақтадым" деді. 2013 жылы Equal Life Foundation ең төменгі кепілдік берілген кірісті іске асыру және қаржыландырудың практикалық жолын көрсететін "Тұрақты кіріс кепілдігі" ұсынысын жариялады. 2017 жылы Гарри А. Шамир (АҚШ) "Тұтынушылық немесе дағдарыссыз капитализм" кітабын жариялады, онда бұл тұжырым басқаша атаумен, автоматтандыру және компьютерлендіру дәуірінде, сондай-ақ кең ауқымды жұмыссыздық кезінде өркениетіміздің өмір сүруіне мүмкіндік беру үшін жақталды. Кітапта сонымен қатар жасырын экономика мен еріктілік есебінен бұл процесті қаржыландырудың жаңа әдісі де ұсынылған. Қазіргі заманғы басқа да жақтаушыларының арасында Айше Бугра (Түркия), Жасыл экономика институты (GEI) және Эндрю Койн (Канада) бар.

Қаржыландыру

Салықтық түсімдер GMI ұсыныстарының басым бөлігін қаржыландырады. Көптеген жалпы әлеуметтік кіріс ұсыныстары барлық азаматтар үшін кедейлік шегіне жақын немесе одан жоғары табыс деңгейін қамтамасыз етуге бағытталғандықтан, салық жүктемесіне табыс салығы немесе ҚҚС сияқты сондай-ақ кең салық базасы қажет болады. Әр түрлі деңгейде, GMI жұмыссыздыққа байланысты төлемдер сияқты басқа әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламаларын қысқарту немесе тоқтату арқылы қаржыландырылуы мүмкін. Тағы бір қаржыландыру жолы – барлық қазіргі заманғы экономикалар фиаттық ақша қолданатынын ескеру, демек қаржыландыру үшін салық салу міндетті емес. Дегенмен, қаржылық шектеулердің болмауы нақты ресурстарға қатысты шектеулердің жоқ екенін білдірмейді. Қазіргі заманғы ақша теориясы деп аталатын экономикалық теорияға сүйенсек, ықтимал нәтиже – қосымша кіріс сұраныс инфляциясын тудырмауы үшін салық салуды орташа деңгейде арттыру. Бұл гипотетикалық Chartalist тәсілін АҚШ-та үш триллион доллардан астам ақша шығарылған, бірақ салық қажет етілмеген сандық жеңілдету бағдарламаларының іске асырылуынан көруге болады.

Австрия

Әлеуметтік көмек – мемлекет тарапынан ұсынылатын соңғы әлеуметтік сақтандыру жүйесі (субсидиарлық қағидасы). Әлеуметтік көмек тек қана адамдар өз күштерімен немесе отбасы мүшелерінің көмегімен (алуға құқығы бар ақшалай жәрдемақы) немесе әлеуметтік сақтандыру немесе басқа да жәрдемақылар арқылы өмірлік құралын қамтамасыз ете алмаған жағдайда ғана тағайындалады. Австрияда қолданыстағы басқа да жәрдемақылардың болуына байланысты, көптеген адамдар әлеуметтік көмекке мұқтаж емес.

Бразилия

Бразилия үкіметі ең төменгі кіріс деңгейін күшейтіп қабылдап келеді. 2004 жылы президент Лула да Силва барлық азаматтарға арналған негізгі кіріс орнату туралы заңға қол қойды. Бұл заң негізінен Bolsa Família бағдарламасы арқылы іске асырылады. Осы бағдарлама бойынша ең төменгі кірісі бар отбасыларға үкімет шығарған дебеттік карта арқылы тікелей ақшалай төлем түседі. Bolsa Família – шартты ақшалай трансфер бағдарламасы, яғни, бенефициарлар белгілі бір шарттарды орындаса ғана көмек алады. Көмек алатын отбасылар балаларын мектепке жіберуге және вакцинация бағдарламаларына қатысуға міндетті. Егер олар бұл талаптарды орындамаса, көмек тоқтатылады. Бағдарлама дауыс сатып алу, еңбекке қабілетті азаматтардың табысын әлеуметтік жәрдем алушылардың дауысына сату ретінде сынға ұшырады. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 50 миллион адам, яғни Бразилия халқының төрттен бірі Bolsa Família бағдарламасына қатысты.

Канада

Канада ең төменгі кіріс деңгейін сынақтан өткізді. 1970 жылдардағы Манитобадағы «Mincome» эксперименті барысында, «Mincome» төмен кірісті отбасыларға кедейліктен сақтау үшін ақшалай төлемдер жасады. Бастапқыда сынақ тоқтатылды, бірақ бұл бюджет тапшылығы мен үкіметтің ауысуына байланысты болды. Онтарио провинциясы 2017 жылы ең төменгі кіріс деңгейін сынақтан өткізуді бастады. Шамамен 4000 азамат өз отбасылық жағдайы мен кірісіне қарай жәрдемақы ала бастады. Осы бағдарламаның алушылары жылына 10 000 доллардан астам сома алатын болды. Үкіметтік зерттеушілер бұл пилоттық жобаны ең төменгі кіріс деңгейі адамдардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектесе алатынын тексеру үшін пайдаланды. 2018 жылдың 31 тамызында, үкімет ауысқаннан кейін, жаңа премьер-министр Дуг Форд пилоттық бағдарламаның ағымдағы қаржы жылының соңында тоқтатылатынын хабарлады.

Қытай

Қытайдың ең төменгі күнкөріс деңгейін кепілдендіру жүйесі, сондай-ақ дибао деп аталады, 1993 жылы енгізіліп, 1999 жылы Қытайдың барлық қалаларында қолданысқа қосылған мұқтаждарға арналған әлеуметтік көмек бағдарламасы.

Кипр

2013 жылдың шілдесінде Кипр үкіметі Кипрдегі әлеуметтік көмек жүйесін реформалау және барлық азаматтарға кепілдік берілген ең төменгі кіріс енгізу жоспарын жариялады.

Дания

Контантақылы (бұрынғы атауы bistandshjælp) – Данияда өздері мен отбасыларын күтінуге шамасы келмейтін азаматтарға мемлекет тарапынан берілетін әлеуметтік жәрдемақы. Принцип бойынша, ақшалай жәрдемақылар белгілі бір заңдық талаптарға сай келетін барлық азаматтардың конституциялық құқығы болып табылады.

Эстония

Мұқтаж адамға немесе отбасына күнделікті өмірді қамтамасыз етуге (азық-түлік, дәрі-дәрмек, тұрғын үй шығындары және т.б.) арналған қаржылай көмек.

Финляндия

Кела төлейтін негізгі әлеуметтік жәрдемақы күнкөріс шығындарын қамтамасыз етуге жеткіліксіз табысы мен мүлігі бар адамға немесе отбасына тағайындалуы мүмкін.

Франция

1988 жылы Франция ең төменгі кіріс деңгейін енгізген алғашқы елдердің бірі болды, ол Revenu minimum d'insertion деп аталды. 2009 жылы ол Revenu de solidarité active (RSA) жүйесіне өзгертілді, бұл жаңа жүйе кедейлік тұзағын шешуге бағытталған, төмен жалақы алатын жұмыскерлерге белсенді еңбек етуге ынталандыру үшін қосымша кіріс беруді көздеді.

Грекия

Кепілденген ең төменгі кіріс – барлық азаматтардың ең төменгі тұрмыс деңгейін қамтамасыз ету және олардың негізгі қажеттіліктерін өтеу мақсатындағы таңдамалы қаржылық көмек. Ол Еуропалық Одақ елдері және басқа да мемлекеттерде сынақтан өтіп, қолданысқа енгізілді. 2019 жылы Грекия Конституциясына талап ретінде қосылды.

Исландия

Қаржылай көмек (fjárhagsaðstoð) – өз күштерімен және шаруашылықтарымен асығуға шамасы келмейтін жеке тұлғалар мен отбасыларға арналған, адамдарға өздерін-өздері қолдауға және болашақта өздерін асырауға көмектесу мақсатын көздейтін көмек.

Үндістан

Қазіргі тәуелсіз Үндістанда федералды және штаттық деңгейде тікелей пайда беру арқылы көптеген ақшалай аударым бағдарламалары мен тұрмыс көріктің жолдары әзірленді және сынақтан өтті. Федералдық деңгейде бұларға Ұлттық әлеуметтік көмек бағдарламасы сияқты ең төменгі кіріспен әлеуметтік зейнетақы бағдарламалары, 2005 жылғы Ұлттық ауылдық жұмыспен қамтуды кепілдендіру заңы сияқты жұмыспен қамтуды кепілдіру бағдарламасы, немесе Диндейал мүгедектерді оңалту бағдарламасы сияқты мүгедектерге көмек кіреді. Штаттық деңгейде қосымша ең төменгі кіріс бағдарламалары болуы мүмкін, мысалы, Батыс Бенгалия штаты жүргізетін "Лаксмир Бхандар" бағдарламасы штаттың жұмыссыздар отбасыларына ең төменгі көмек көрсетеді.

Ирландия

Ирландияда рұқсат етілген жұмыс күніне 20 евро табыс (бенефициарлар аптасына үш күнге дейін жұмыс істей алады) жұмыс табуға жәрдемақыны есептегенде еңбек табысынан алынып тасталады, ал шегерімдер осы табыс ескерусіз қалған сомадан кемі 60 проценті ретінде есептеледі. Сонымен қатар, жартылай уақытты жұмысқа ынталандыру схемасы және жұмысқа оралу отбасылық дивиденді ұзақ мерзімді жұмыссыздарды жұмысқа көшуге ынталандыру үшін ұсынылатын белгілі бір мерзімге төленетін жәрдемақылар болып табылады. Бастапқы жәрдемақы талаптарынан бас тарту шартымен, екі схема да белгілі бір мерзімге жәрдемақы төлейді, ол үй шаруашылығының GMI құқығынан сәл төмен, бірақ жұмыс табысына байланысты азайтылмайды, белгілі бір талаптар орындалған жағдайда. Ирландияның салыстырмалы түрде жомарт азайту жүйесі табысты арттыру және жұмыс істеуге ынталандыруды тегістеуге көмектеседі, сондай-ақ олардың төмен өлшенген қатысу салық ставкаларына (PTR) және шекті тиімді салық ставкаларына (METR) әсер етеді.

Италия

Азаматтардың табысы – 2019 жылдың қаңтар айында Италияда құрылған әлеуметтік көмек жүйесі. Атауы барлыққа арналған негізгі кіріс еске салса да, бұл көмек шындығында шартты және жеке емес, ең төменгі кепілді кірістің бір түрі еді.

Норвегия

Егер өтініш берушінің күнкөрісіне жеткіліксіз табысы мен мүлігі болса және ол басқа әлеуметтік қамсыздандыру төлемдеріне құқылы болмаса, оған табыс көмектесуі тағайындалады. Табыс көмектесуін Норвегия Еңбек және әлеуметтік істер басқармасы төлейді.

Португалия

Әлеуметтік интеграциялық табыс – бұл кедейлікпен күресуге арналған жәрдемақы, ол жеке тұлғалар мен олардың отбасыларына жағдайларына қарай бейімделген қолдау алуға мүмкіндік береді, олардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі және оларды жұмысқа, қоғамға және жергілікті қауымдастыққа интеграциялауға бағытталған.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясында азаматтардың есеп айыру бағдарламасы бар, ол тіркелген азаматтарға негізгі кіріс көзі болып табылады. 2017 жылдың желтоқсан айында, бағдарлама басталмас бұрын, 3,7 миллионнан астам үй шаруашылығы тіркелді, бұл 13 миллион адамды, яғни халықтың жартысынан астамын құрады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, Сауд Арабиясының халқының бес бөлігінің бірінен үш бөлігіне дейін азамат емес деп есептелген.

Испания

Испанияда ең төменгі өмірлік кіріс – Испанияның әлеуметтік қамсыздандыру жүйесімен кепілдендірілген, жарнасыз түрде берілетін экономикалық көмек. IMV – "субъективті құқық" ретінде анықталады және жалғыз тұратын немесе бірге тұратын адамдардың, жеткілікті қаржылық ресурстары болмағандықтан негізгі қажеттіліктерін өтеуге шамасы келмейтін жағдайда, кедейлікке және әлеуметтік оқшалануға ұшырауына жол бермеуге бағытталған. Бұл көмек белгілі бір сомада емес, түрлі факторларға байланысты 462 мен 1015 евро аралығында ай сайын төленеді. Оның 850 000 отбасыны (шамамен 2,5 миллион адамды) қамтуы күтілуде және мемлекеттік бюджеттен жылына 3 миллиард евро жұмсалады.

Швеция

Әлеуметтік көмек ішінара "ұлттық нормативтен" (riksnorm) және ішінара "ұлттық нормативтен тыс нақты шығындардан" тұрады. Ұлттық нормативке азық-түлік, киім және аяқ киім сияқты шығындар кіреді. Нақты, стандарттан тыс шығындарға жалдау ақысы және үй шаруашылығына жұмсалатын электр энергиясы кіреді.

Ұлыбритания

Универсалды несие – Ұлыбританиядағы әлеуметтік көмек бағдарламасы, ол мұқтаждылық бойынша берілетін бірнеше жәрдемақыны бірыңғай төлемге біріктіреді, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін жеңілдету және жұмыс істеуге ынталандыру мақсатында жасалған.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та белгілі бір шарттарға (мысалы, мүлік немесе мүгедектік) сәйкес келетін адамдар үшін кепілдік берілген ең төменгі кіріс көзін қамтамасыз ететін бірнеше әлеуметтік бағдарламалар бар. Мысалы, Қосымша әлеуметтік қамсыздандыру (SSI) – АҚШ үкіметінің 65 жастан асқан, соқыр немесе мүгедек және төмен кіріс көзі бар адамдарға жәрдемақы төлейтін бағдарламасы. SSI 1974 жылы сол мақсатта жұмыс істеген федералдық-штаттық ересектерге көмек бағдарламаларын алмастыру үшін құрылды. Бүгінде бұл бағдарлама шамамен сегіз миллион америкалыққа көмек көрсетеді. Тағы бір осындай бағдарлама – Әлеуметтік қамсыздандыру мүгедектік сақтандыруы (SSD немесе SSDI), ол жалақы салығынан қаржыландырылатын федералдық сақтандыру бағдарламасы. Оны Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы басқарады және мүгедектігіне байланысты жұмыс істеу мүмкіндігі шектеулі адамдарға (көбінесе дене мүгедектігіне) қосымша кіріс беруге арналған. SSD уақытша немесе тұрақты түрде тағайындалуы мүмкін, бұл әдетте адамның мүгедектігінің уақытша немесе тұрақты екендігімен тікелей байланысты. АҚШ-тағы ең төменгі кіріс деңгейін кепілдік берудің алғашқы бағдарламасы – Әлеуметтік қамсыздандыру заңымен құрылған, тәуелді балалары бар отбасыларға көмек (AFDC) бағдарламасы болды. Бұрын мұқтаж балаларға көмек көрсету жауапкершілігі штаттарда болса, AFDC бұл құқықты федералдық үкіметке берді. Уақыт өте келе AFDC жұмыс істеуге ынтаны азайтады деп сынға ұшырады, соның салдарынан көптеген адамдар оны алмастыруды талап етті. 1970 жылдары президент Ричард М. Никсон Отбасылық көмек бағдарламасын (FAP) ұсынды, ол AFDC-нің орнын алмастыруы тиіс болды. FAP AFDC-нің көптеген мәселелерін, әсіресе жұмысқа қатысуға қарсы бағытталған құрылымын түзетуге бағытталған. Президенттікке үміткер Джордж Макговерн де жалпыға бірдей салық жеңілдігі түрінде ең төменгі кіріс деңгейін ұсынды. Бірақ ақырында ешқайсысы іске асырылмады. Осы он жылдық ішінде елдің қалаларында, мысалы, Сиэтл-Денвер кіріс сақтау эксперименттері сияқты, көптеген басқа да тәжірибелік ең төменгі кіріс бағдарламалары жүзеге асырылды. 1996 жылы президент Билл Клинтонның кезінде AFDC Мұқтаж отбасыларға уақытша көмек бағдарламасымен ауыстырылды. Бұл бағдарлама штаттарға қаражатты блок-грант түрінде бөліп, оларға көмекті қалай бөлу керектігін өздері шешуге мүмкіндік берді.