Әлеуметтік мемлекет: тарихы мен қағидалары

Кіріспе

Үкімет нысаны

Әл-ауқат мемлекеті – мемлекеттің (немесе жақсы орналасқан әлеуметтік институттар желісінің) азаматтарының экономикалық және әлеуметтік әл-ауқатын, тең мүмкіндіктер, байлықты әділ бөлу және жақсы өмір сүрудің минималды жағдайларын пайдалана алмайтын азаматтар үшін қоғамдық жауапкершілік принциптеріне негізделген қорғауға және ілгерілетуге бағытталған үкімет нысаны. Әл-ауқат мемлекетінің нысаны мен даму жолы елдер мен аймақтар бойынша айтарлықтай өзгереді. Барлық әл-ауқат мемлекеттері жекеменшік-мемлекеттік серіктестікті қамтиды, онда кем дегенде кейбір әл-ауқат бағдарламаларын басқару және ұсыну жеке тұлғалар арқылы жүзеге асырылады. Әл-ауқат мемлекетінің қызметтері де үкіметтің әртүрлі аумақтық деңгейлерінде ұсынылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс, Ұлы депрессия және Екінші дүниежүзілік соғыс әл-ауқат мемлекетінің кеңеюіне ықпал еткен маңызды оқиғалар ретінде сипатталады. Әл-ауқат мемлекетінің толыққанды нысандары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасты. Бүгінде бұл термин негізінен 19 ғасырда индустрияландыру, ұлттық мемлекеттердің құрылуы және демократиялану процесінде туындаған «заманауи» әл-ауқат мемлекетін білдіреді. «Welfare state» деген ағылшын тіліндегі термин бейтарап сипаттамалық мәніне ие болса, неміс тіліндегі «Wohlfahrtsstaat» термині көбінесе қарсы тұру термині ретінде, жағымсыз коннотациямен қолданылады. «Әлеуметтік мемлекет» деген сөздің тікелей ағылшын тіліндегі эквиваленті ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде кеңінен таралған жоқ. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Христиандық және әлеуметтік тәртіп» (1942) кітабының авторы, англикандық архиепископ Уильям Темпл «әл-ауқат мемлекеті» деген фразаны қолданып, бұл ұғымды танымал етті. Епископ Темплдің «әл-ауқат мемлекеті» терминін қолдануы Бенджамин Дизраэлидің 1845 жылғы «Сибил: немесе екі ұлт» романымен байланысты (яғни, байлар мен кедейлер), онда ол «биліктің жалғыз міндеті – ХАЛЫҚТЫҢ әлеуметтік әл-ауқатын қамтамасыз ету» деп жазады. Дизраэли (кейін премьер-министр) «Сибилді» жазған кезде «Жас Англия» тобына жатты, ол Уигтердің өнеркәсіптік кедейлердің жағдайына қатысты саясатына наразы болған консервативті торилер тобы еді. «Жас Англия» мүшелері бақытсыз жағдайдағы адамдарға көмектесу және феодалдық орта ғасырларда Англияны сипаттаған еңбектің қадірін мойындау үшін артықшылықты топтар арасында қолдау табуға тырысты.

A welfare state is a form of government in which the state (or a well established network of social institutions) protects and promotes the economic and social well being of its citizens, based upon the principles of equal opportunity, equitable distribution of wealth, and public responsibility for citizens unable to avail themselves of the minimal provisions for a good life. There is substantial variability in the form and trajectory of the welfare state across countries and regions. All welfare states entail some degree of private–public partnerships wherein the administration and delivery of at least some welfare programs occur through private entities. Welfare state services are also provided at varying territorial levels of government. World War I, the Great Depression, and World War II have been characterized as important events that ushered in the expansion of the welfare state. The fullest forms of the welfare state were developed after World War II. Today the term is used almost entirely for the "modern" welfare state, which emerged in the 19th century in the course of the socio economic upheavals caused by industrialization, the formation of nation states and democratization. While the corresponding English term welfare state is descriptively neutral, the term “Wohlfahrtsstaat” is often used in German as a fighting term with a pejorative connotation. The literal English equivalent "social state" did not catch on in Anglophone countries. However, during the Second World War, Anglican Archbishop William Temple, author of the book Christianity and the Social Order (1942), popularized the concept using the phrase "welfare state". Bishop Temple's use of "welfare state" has been connected to Benjamin Disraeli's 1845 novel Sybil: or the Two Nations (in other words, the rich and the poor), where he writes "power has only one duty – to secure the social welfare of the PEOPLE". At the time he wrote Sybil, Disraeli (later a prime minister) belonged to Young England, a conservative group of youthful Tories who disagreed with how the Whigs dealt with the conditions of the industrial poor. Members of Young England attempted to garner support among the privileged classes to assist the less fortunate and to recognize the dignity of labor that they imagined had characterized England during the Feudal Middle Ages.

Үндістан

Үндістан императоры Ашока б.з.д. III ғасырында әлеуметтік мемлекет идеясын ұсынды. Ол дхарманы (дін немесе жолды) тек қана әсем сөздердің жиынтығы ретінде қарастырмады. Ол оны мемлекеттік саясаттың бір бөлігі ретінде қабылдауға тырысты; «барлық адамдар – менің балам» және «мен қандай күш жұмсасам да, барлық тірі жандарға тиісті борышымды өтеу үшін күш саламын» деп жариялады. Бұл – патшалықтың жаңа идеалы еді. Ашока соғыстан бас тарды, зорлықпен жаулап алуға және көптеген жануарларды өлтіруге тыйым салды. Ол сүйіспеншілік пен иман арқылы әлемді жаулап алғысы келгендіктен, Дхарманы тарату үшін көптеген миссияларды жіберді. Мұндай миссиялар Мысыр, Грекия және Шри-Ланка сияқты жерлерге аттанды. Дхарманы тарату халықтың әл-ауқамын жақсартуға бағытталған көптеген шараларды қамтыды. Империяның ішінде және сыртында адамдар мен жануарларды емдеу орталықтары құрылды. Көлеңкелі бақтар, құдықтар, жеміс бақтары мен қонақ үйлер салынды. Ашока сондай-ақ пайдасыз құрбандықтарға және ысырапшылыққа, тәртіпсіздікке және шарлатандыққа әкелетін жиналыстардың кейбір түрлеріне тыйым салды. Дегенмен, Ашоканың мінез-құлқы туралы тарихи мәліметтер келіспейді. Ашоканың өзінің жазбаларында оның бір қырыптыру соғысынан кейін буддизмге келгені айтылады. Алайда, Шри-Ланка дәстүрі бойынша ол өзінің билігінің төртінші жылы, Калинганы жаулап алудан бұрын буддизмге көшкен. Осы соғыс кезінде, Ашоканың 13-ші Үлкен Тас Жарлығына сәйкес, оның әскерлері 100 000 адам мен жануарды өлтіріп, тағы 150 000 адамды құлға айналдырды. Кейбір дереккөздер (әсіресе буддалық ауызша әңгімелер) оның дінге келуі керемет болған және ол қалған өмірін бейбітшілік пен жалпы игілікке арнаған деседі. Алайда, бұл дереккөздер көбінесе бір-біріне қайшы келеді, ал Жарлықтарға жақын уақытта жасалған (мысалы, Ашокавадана, б.з.д. 200 жылға дейін) мәтіндер Ашоканың өмірі бойы діни ағымдардың өкілдерін жаппай қырғанын көрсетеді және кейінгі әңгімелерде айтылған қайырымдылық шаралары туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ашоканың дінге келгеннен кейінгі дхармасының түсіндірілуі даулы мәселе, әсіресе, оның буддалық еретиктер мен джайндарды өлтіруге жеке бұйрық бергенін сипаттайтын мәтіндер кейбір буддалық ғалымдар тарапынан сыналып келеді. Олар бұл шабуылдардың тарихи, археологиялық және тілдік дәлелдері жоқ болса да, үгіт-насихат екенін алға тартады. Олар Ашокавадананың барлығын ежелгі өтірік деп санай ма, әлде тек Ашоканың дінге келгеннен кейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты бөлімдерін ғана ма, белгісіз.

Emperor Ashoka of India put forward his idea of a welfare state in the 3rd century BCE. He envisioned his dharma (religion or path) as not just a collection of high sounding phrases. He consciously tried to adopt it as a matter of state policy; he declared that "all men are my children" and "whatever exertion I make, I strive only to discharge debt that I owe to all living creatures." It was a completely new ideal of kingship. Ashoka renounced war and conquest by violence and forbade the killing of many animals. Since he wanted to conquer the world through love and faith, he sent many missions to propagate Dharma. Such missions were sent to places like Egypt, Greece, and Sri Lanka. The propagation of Dharma included many measures of people's welfare. Centers of the treatment of men and beasts founded inside and outside of the empire. Shady groves, wells, orchards and rest houses were laid out. Ashoka also prohibited useless sacrifices and certain forms of gatherings which led to waste, indiscipline and superstition. However, the historical record of Ashoka's character is conflicted. Ashoka's own inscriptions state that he converted to Buddhism after waging a destructive war. However, the Sri Lankan tradition claims that he had already converted to Buddhism in the 4th year of his reign, prior to the conquest of Kalinga. During this war, according to Ashoka's Major Rock Edict 13, his forces killed 100,000 men and animals and enslaved another 150,000. Some sources (particularly Buddhist oral legends) suggest that his conversion was dramatic and that he dedicated the rest of his life to the pursuit of peace and the common good. However, these sources frequently contradict each other, and sources soundly dated nearer to the Edicts (like Ashokavadana, circa 200 BCE at the earliest) describe Ashoka engaging in sectarian mass murder throughout his reign, and make no mention of the philanthropic efforts claimed by later legends. The interpretation of Ashoka's dharma after conversion is controversial, but in particular, the texts which describe him personally ordering the massacre of Buddhist heretics and Jains have been disputed by some fringe Buddhist scholars. They allege that these claims are propaganda, albeit without historical, archaeological, or linguistic evidence. It is unclear if they believe the entire Ashokavadana to be an ancient fabrication, or just the sections related to Ashoka's post conversion violence.

Қытай

Хан әулетінің императоры Вэнь (б.з.д. 203-157 жж.) қазіргі заманғы әлеуметтік саясатқа ұқсас көптеген шаралар енгізді. Олардың ішінде 80 жастан асқандардың барлығына тағам мен шарап түрінде зейнетақы төленді, сондай-ақ жесірлерге, жетімдерге және күтімге балалары жоқ қарттарға несие беру немесе салықтан жеңілдік жасау сияқты ақшалай көмек көрсетілді. Император Вэнь салық төлеушілердің ақшасын бекер шығындау туралы да алаңдады. Басқа Хан императорларынан өзгеше, ол қарапайым жібек киім киеді. Мемлекеттің қарапайым халыққа тиімдірек қызмет етуі үшін қатыгез қылмыстық жазалар жеңілдетілді және мемлекеттік бюрократия лайықтылық принципіне негізделді. Осының нәтижесінде Қытай тарихында алғаш рет емтихан арқылы лауазымға тағайындалған шенеуніктер пайда болды.

Рим

Рим Республикасы Cura Annonae деп аталатын бағдарлама арқылы халыққа тегін немесе субсидияланған астық тарату үшін мерзімімен араласты. Рим қаласы Рим Республикасы және Империя кезінде тез өсіп, біздің заманымыздың екінші ғасырында бір миллионға жуық халқына жетті. Қала халқының саны қаладағы азық-түлік қажеттілігін қамтамасыз ету үшін жақын маңдағы ауылдық аймақтардың мүмкіндігінен асып түсті. Тұрақты астық тарату 123 ж.б.д. Гай Гракх ұсынған және Рим плебейлік кеңесі (халық жиналысы) бекіткен астық заңымен басталды. Бір кезде тегін немесе жеңілдікпен астық алатын адамдардың саны шамамен 320 000-ға дейін өсті. 3-ші ғасырда астық үлесі нанмен ауыстырылды, бұл Септимий Севердің (193–211 ж.б.д.) тұсында болған болуы мүмкін. Северий сонымен қатар Рим тұрғындарына зәйтүн майын беруді бастады, ал кейіннен император Аурелиан (270–275) шарап пен шошқа етін таратуға бұйрық берді. Нан, зәйтүн майы, шарап және шошқа еті үлесі Батыс Рим империясының 476 ж.д. соңына дейін жалғасты. Алғашқы Рим империясындағы үлестің Римге әкелінген және тұтынылған астықтың 15-33 пайызын құрағаны естімелі. Тамақтан басқа, Рим Республикасы ludi (қоғамдық ойындар) арқылы тегін ойын-сауықпен де қамтамасыз етті. Ludi өткізуге мемлекеттік қаражат бөлінді, бірақ ойын-сауықты ұйымдастырушы лауазымды тұлға өз қаражатынан ойын-сауықтың мәресін арттырып, оны жақсы қарым-қатынас құрудың бір тәсілі ретінде пайдаланды. Осылайша ол Рим халқының құрметіне ие бола алды.

Арабия

Мемлекеттердің әлеуметтік қорғау бюджеті үшін салық салу тұжырымы арабтарға 7-ші ғасырдың басында халифа Омар енгізді, бұл жаңадан римдік территориялардан бейімделген болуы мүмкін. Зәкәт – Исламның бес тірегінің бірі және ол жылына бір рет Рамазаннан кейін мұқтаждарды қамтамасыз ету үшін белгілі бір деңгейден жоғары табыс көретін барлық адамдар төлеуге міндетті 2,5% табыс салығының міндетті түрі. Омар (584–644), Рашид халифалығының (империяның) басшысы, Байт әл-мал (қазына) арқылы әлеуметтік мемлекет құрды, мысалы, ол Ислам империясының әр аймағында Арабтар үшін арналған азық-түлік қорын жинау үшін пайдаланылды.

Қазіргі заманғы

Отто фон Бисмарк 1880-жылдардағы Императорлық Германияда әлеуметтік қамсыздандыру заңнамасымен бірге заманауи индустриялық қоғамда алғашқы әлеуметтік мемлекетті құрды. Бисмарк Юнкер әлеуметтік тобының жеңілдіктерін қарапайым немістерге де ұсынды. Германияның осы кезеңдегі заңдары жұмысшыларды жұмыс орындарындағы өндірістік тәуекелдерден қорғады. Швейцарияда 1877 жылғы Швейцария фабрикасы заңы барлық адам үшін жұмыс уақытын шектеді және аналарға жәрдемақы берді. Австро-Венгрия империясында Германиядағы Бисмарктан кейін бірнеше жыл өткен соң граф Эдуард фон Тааффе осы үлгіні енгізді. Австриядағы жұмысшы табына көмек көрсетуге бағытталған заңдар католик консерваторларынан шықты. Фон Тааффе 1885 жылғы Сауда кодексіне түзетулер енгізу үшін Швейцария мен Германияның әлеуметтік реформа үлгілерін, соның ішінде Швейцарияның 1877 жылғы Фабрика заңын және жұмысшыларды жұмыс орындарындағы өндірістік тәуекелдерден қорғайтын неміс заңдарын пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Еуропаның кейбір елдері әлеуметтік қызметтерді ішінара немесе таңдамалы түрде ұсынудан халықты "бесіктен қабірге дейін" толық қамтуға көшті. Батыс Еуропаның басқа мемлекеттері, мысалы Ұлыбритания, Ирландия, Испания және Франция, осылай істемеді. Саяси ғалым Эйлин Макдонаг әлеуметтік мемлекеттердің қайда пайда болғанын анықтайтын маңызды фактор – елдің отбасылық негіздегі тарихи монархиясының болуы (Макс Вебер бұл қасиетті патримониализм деп атады); монархиялық мемлекет халықтың қамқоршысы ретінде қарастырылатын жерлерде, индустриялық мемлекеттің де халықтың қамқоршысы рөлін атқаруына көшу оңайырақ болды. Қазіргі заманғы әлеуметтік мемлекеттердің қызметтері ақшалай жәрдемақы (қарттық зейнетақысы немесе жұмыссыздық жәрдемақысы сияқты) және ақшалай емес әлеуметтік қызметтерді (денсаулық сақтау немесе бала күтімі сияқты) ұсынуға дейін жетеді. Осы шаралар арқылы әлеуметтік мемлекеттер азаматтарының арасындағы әл-ауқат пен жеке тәуелсіздіктің таралуына әсер ете алады, сондай-ақ олардың тұтыну әдеттері мен уақытты қалай өткізетініне де ықпал етеді.

Otto von Bismarck established the first welfare state in a modern industrial society, with social welfare legislation, in 1880s Imperial Germany. Bismarck extended the privileges of the Junker social class to ordinary Germans. German laws from this era also insured workers against industrial risks inherent in the workplace. In Switzerland, the Swiss Factory Act of 1877 limited working hours for everyone, and gave maternity benefits. In the Austro Hungarian Empire, a version was set up by Count Eduard von Taaffe a few years after Bismarck in Germany. Legislation to help the working class in Austria emerged from Catholic conservatives. Von Taffe used Swiss and German models of social reform, including the Swiss Factory Act of 1877 German laws that insured workers against industrial risks inherent in the workplace to create the 1885 Trade Code Amendment. In the period following World War II, some countries in Western Europe moved from partial or selective provision of social services to relatively comprehensive "cradle to grave" coverage of the population. Other Western European states did not, such as the United Kingdom, Ireland, Spain and France. Political scientist Eileen McDonagh has argued that a major determinant of where welfare states arose is whether or not a country had a historical monarchy with familial foundations (a trait that Max Weber called patrimonialism); in places where the monarchic state was viewed as a parental steward of the populace, it was easier to shift into a mindset where the industrial state could also serve as a parental steward of the populace. The activities of present day welfare states extend to the provision of both cash welfare benefits (such as old age pensions or unemployment benefits) and in kind welfare services (such as health or childcare services). Through these provisions, welfare states can affect the distribution of wellbeing and personal autonomy among their citizens, as well as influencing how their citizens consume and how they spend their time.

Талдау

XX ғасырдағы фашистік қозғалыстың тарихшысы Роберт Пакстон, әл-ауқат мемлекетінің қағидаларын XIX ғасырда діни консерваторлардың кәсіподақтар мен социализмнің шақыруларына қарсы тұру үшін енгізгенін айтады. Кейін Пакстон: «ХХ ғасырдың барлық қазіргі оңшыл еуропалық диктатуралары, фашистік және авторитарлық режимдер әл-ауқат мемлекеттері болды. Олардың барлығы өнімділікті, ұлттық бірлікті және әлеуметтік бейбітшілікті сақтау мақсатында медициналық қызмет, зейнетақы, қолжетімді тұрғын үй және жаппай көлікпен қамтамасыз етті». Деген тұжырым жасайды. Дегенмен, осындай шектеулерге қарамастан, 1939 жылға қарай 17 миллионнан астам неміс азаматы Ұлттық-социалистік халық әл-ауқаты арқылы көмек алды. Лютерандық мемлекеттер әлеуметтік жәрдемақыны ертерек, ал әлеуметтік көмекті кешірек ұсынды, бірақ бұл біркелкі жүзеге асырылды. Кедейлік жалқаулық пен әдепсіздіктің жеке басына тиетін жағдайы ретінде қарастырылды. Жұмыс – шақыру саналды. Сондықтан, осы қоғамдар тікелей қайыр сұрауға тыйым салып, еңбекке қабілетті адамдарды жұмыс істеуге мәжбүрлеу үшін жұмыс үйлерін құрды. Осы бірыңғай мемлекеттік шаралар жан-жақты әлеуметтік жәрдемақыларға жол ашты, себебі жұмыс істегендер мұқтаж болған кезде көмек алуға лайық деп есептелді. Егер әлеуметтік көмек ешқашан жұмыс істемегендерге берілсе, ол бірыңғай әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінде жүзеге асырылды. Реформацияланған протестант мемлекеттерінде әлеуметтік көмекті түсінудің кілті – алдын ала белгілеу концепциясы болып табылады. Кедей адамдар жазаланған деп есептелді, сондықтан тікелей қайыр сұрау мен мемлекеттік көмек болған жоқ. Осының нәтижесінде шіркеулер мен қайырымдылық қоғамдары осы орынды толтырып, ерте әлеуметтік көмек пен кеш әлеуметтік жәрдемақылардың пайда болуына себеп болды. Калдың сөзіне сәйкес, АҚШ-та әлі күнге дейін әлеуметтік жәрдемақы деңгейі төмен, себебі олардың діни тамырлары тереңде жатыр.

Нысандар

Жалпы алғанда, әл-ауқат мемлекеттері немесе барлығын қамтитын ережелермен, немесе тек ең мұқтаж деп танылғандарды қамтитын ережелермен сипатталады. 1990 жылы жарық көрген «Әл-ауқат капитализмінің үш әлемі» атты кітабында даниялық социолог Гёста Эспинг-Андерсен әл-ауқат мемлекеттерінің үш түрін бөліп көрсетті: либералдық, әлеуметтік-демократиялық және консервативтік. Декомодификация индексінің құрылымы шектеулі және типологиясы пікірталас тудыратындықтан, бұл 18 елді ең таза әлеуметтік-демократиялық (Швеция) ең либералдық (АҚШ) мемлекеттер ретінде бағалауға болады. Ирландия екі түрлі жұмыссыздық жәрдемақы жүйесін ұсынады: жарналы және мұқтаждылық негізінде берілетін. Бірақ төлемдер дереу басталуы мүмкін және теориялық тұрғыдан алғанда, барлық ирланд азаматтарына, тіпті еңбек өтілі болмаған жағдайда да, тұрақты түрде тұрғылықты болса, қол жетімді. Әлеуметтік стигма үш концептуалды әл-ауқат мемлекеті арасында әртүрлі. Атап айтқанда, ол либералдық мемлекеттерде жоғары, ал әлеуметтік-демократиялық мемлекеттерде төмен. Швед саясаттанушысы Бо Ротштейннің сөзіне сәйкес, жалпыға бірдей емес әл-ауқат мемлекеттерінде мемлекет ең алдымен ресурстарды «ең мұқтаж адамдарға» бағыттауға ұмтылады. Бұл үшін кімге көмек көрсетуге болады, ал кімге болмайды екенін анықтау үшін қатаң бюрократиялық бақылау қажет. Ал Швеция сияқты жалпыға бірдей модельдерде мемлекет әлеуметтік көмекті оңай анықталатын критерийлерге сәйкес келетін барлық адамдарға (мысалы, балалары бар, медициналық көмек алатын және т.б.) мүмкіндігінше бюрократиялық араласусыз ұсынады. Дегенмен, бұл көрсетілетін қызметтердің ауқымына байланысты жоғары салық салуды талап етеді. Бұл модельді 1930 жылдары скандинавиялық министрлер Карл Кристиан Штейнке мен Густав Мёллер жасаған және Скандинавияда басымдыққа ие. Социолог Лейн Кенвортидің пікірінше, скандинавиялық тәжірибе қазіргі заманғы әлеуметтік-демократиялық модель «экономикалық қауіпсіздікті арттырады, мүмкіндіктерді кеңейтеді және еркіндік, икемділік пен нарықтың серпінділігін жеңілдете отырып, барлығына өмір сүру деңгейінің өсуін қамтамасыз етеді». Американдық саясаттанушы Бенджамин Рэдклифф сонымен қатар әл-ауқат мемлекетінің жалпыға бірдейлігі мен жомарттығы (яғни декомодификация дәрежесі) адам өмірінің сапасына әсер ететін ең маңызды қоғамдық деңгейдегі құрылымдық фактор екенін дәлелдеді. Ол әл-ауқат мемлекетінің әлеуметтік жағдайына қарамастан, барлығының өмірін жақсартатынын (жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын еңбек нарығының ережелері мен күшті кәсіби одақтар сияқты ұқсас институттар да солай жасайды) айтады.

Broadly speaking, welfare states are either universal, with provisions that cover everybody; or selective, with provisions covering only those deemed most needy. In his 1990 book, The Three Worlds of Welfare Capitalism, Danish sociologist Gøsta Esping Andersen further identified three subtypes of welfare state models; liberal, social democratic, and conservative. Since the building of the decommodification index is limited and the typology is debatable, these 18 countries could be ranked from most purely social democratic (Sweden) to the most liberal (the United States). Ireland represents a near hybrid model whereby two streams of unemployment benefit exist: contributory and means tested. However, payments can begin immediately and are theoretically available to all Irish citizens even if they have never worked, provided they are habitually resident. Social stigma varies across the three conceptual welfare states. Particularly, it is highest in liberal states, and lowest in social democratic states. According to the Swedish political scientist Bo Rothstein, in non universal welfare states, the state is primarily concerned with directing resources to "the people most in need". This requires tight bureaucratic control in order to determine who is eligible for assistance and who is not. Under universal models such as Sweden, on the other hand, the state distributes welfare to all people who fulfill easily established criteria (e. g. having children, receiving medical treatment, etc.) with as little bureaucratic interference as possible. This, however, requires higher taxation due to the scale of services provided. This model was constructed by the Scandinavian ministers Karl Kristian Steincke and Gustav Möller in the 1930s and is dominant in Scandinavia. Sociologist Lane Kenworthy argues that the Nordic experience demonstrates that the modern social democratic model can "promote economic security, expand opportunity, and ensure rising living standards for all while facilitating freedom, flexibility and market dynamism." American political scientist Benjamin Radcliff has also argued that the universality and generosity of the welfare state (i. e. the extent of decommodification) is the single most important societal level structural factor affecting the quality of human life, based on the analysis of time serial data across both the industrial democracies and the American States. He maintains that the welfare state improves life for everyone, regardless of social class (as do similar institutions, such as pro worker labor market regulations and strong labor unions).

Гендерлік қатынас және әл-ауқат

Эспинг Андерсеннің әл-ауқат типтастығын феминисттер гендерлік тұрғыдан қарамайтындықтан жиі сынға алады. Керти Накрайдың пікірінше, Эспинг Андерсеннің үш өлшемдік моделі (мемлекет пен нарық арақатынастары, әлеуметтік жіктелу және әлеуметтік азаматтық құқықтары) отбасылық экономикада әйелдер атқаратын ақысыз күтім жұмысын ескермейді. Бұл ақысыз еңбекті мойындамаудың себебі әлеуметтік мемлекеттердің ер адам – отбасының жалғыз асыраушысы тұжырымына баса назар аударуында. Декоммодификация индексін гендерлік көзқараспен қайта қарастыру, күтім жұмысын атқаратын әйелдердің әл-ауқат мемлекетінде қалып қоймауын қамтамасыз етеді.

БЖЗ әлеуметтік мемлекеттің орнына

Жалпыға бірдей негізгі табыс (ЖБТ) дәстүрлі әл-ауқат мемлекетінің орнын басатын құрал ретінде ұсынылған, онда әлеуметтік қорғау схемалары нақты мақсаттары бар әлеуметтік саясат ретінде қарастырылады, оларды әлеуметтік инженерия деп санауға болады. ЖБТ-ның мақсаты – адамдарға өмірлік таңдауларын еркін анықтауға мүмкіндік беру, кез келген мансапты немесе өмір жолын таңдағандарына қарамастан, өмір бойына қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету. Американдық Enterprise Institute ұйымымен байланысты либертариандық/консервативті ғалым Чарльз Мюррейдің мәлімдемелеріне сәйкес, Джордж Мейсон университетінің Mercatus орталығындағы саяси экономика кафедрасының профессоры және аға ғылыми қызметкері, сондай-ақ ұлттық синдикатталған жазушы Вероника де Ругинің айтуынша, 2014 жылы АҚШ-тағы ЖБТ-ның жылдық құны сол кездегі АҚШ жүйесінен 200 миллиард долларға арзан болған еді. 2020 жылға қарай ол шамамен 1 триллион долларға арзан болған болар еді.

Австралия

1900 жылға дейін Австралияда өздерін асырай алмайтын адамдарға көмек көрсетудің негізгі құралы қайырымдылық қоғамдары болды, кейде билік тарапынан қаржылық үлестермен бірге. 1900 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс және Виктория штаттары 65 жастан асқандарға жарнасыз зейнетақы тағайындау туралы заңдар қабылдады. Квинсленд штаты 1907 жылы осыған ұқсас жүйені заңдастырды, ал 1908 жылғы Мүгедектер мен қарттар зейнетақысы туралы заңға сәйкес Дэйкин үкіметі ұлттық қарттар зейнетақысын енгізді. 1910 жылы мүгедектік бойынша ұлттық зейнетақы тағайындалды, ал 1912 жылы Фишер үкіметі ұлттық аналық жәрдемақыны енгізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде федералды үкімет 1941 жылы балаларға жәрдемақы, 1942 жылы жесірлер зейнетақысы, 1943 жылы әйелдерге жәрдемақы, 1943 жылы зейнеткерлер балаларына қосымша жәрдемақы, 1945 жылы жұмыссыздық, ауру және арнайы жәрдемақылар бойынша ұлттық схемаларды құрып, әлеуметтік мемлекет құрды. Medicare – Австралияның мемлекеттік қаржыландырылатын, барлық азаматтарға қолжетімді медициналық сақтандыру жүйесі. Алғаш рет 1975 жылы Уитлэм лейбористік үкіметі оны "Medibank" деген атпен құрды. Фрейзердің либералдық үкіметі 1976 жылдан бастап оған маңызды өзгерістер енгізіп, 1981 жылдың соңында жойды. 1984 жылы Хоук үкіметі "Medicare" деген атпен барлық азаматтарға қолжетімді денсаулық сақтауды қайта жаңғыртты.

Франция

1830 жылдан кейін француз либерализмі мен экономикалық жаңғыру басты мақсаттар болды. Либерализм Ұлыбритания мен АҚШ-та жекелеген адамға баса назар аударушы және еркін нарыққа негізделген болса, Францияда либерализм француз революциясының «Бостандық, теңдік, бауырластық» идеясымен үйлесімде қоғамның бірлік пен ынтымақтастық тұжырымдамасына негізделді. Үшінші республикада, әсіресе 1895 және 1914 жылдар аралығында «Бірлік» («солидаризм») либералды әлеуметтік саясаттың басшылық қағидасы болды, оның негізгі қолдаушылары премьер-министрлер Леон Буржуа (1895–96) және Пьер Вальдек Руссо (1899–1902) болды. Француз әлеуметтік мемлекеті Бисмарктің саясатының кейбір аспектілерін қабылдауға тырысқанда кеңейді. Кедейлерге көмек көрсету бастапқы нүкте болды. 1930 жылдары социалистік саяси күштің шақтарында, Матиньон келісімдері мен Халық фронтының реформалары кезінде өнеркәсіптік еңбекке көбірек мән берілді. Пакстон бұл реформалардың 1940 жылдары Виши режимі қабылдаған шаралармен салыстырылатынын және тіпті олардан асып түсетінін атап көрсетті.

Германия

Германияда әлеуметтік әл-ауқатты арттыруға бағытталған саясаттардың арасында 1883 жылғы Медициналық сақтандыру, 1884 жылғы Апаттан сақтандыру, 1889 жылғы Қарт жастағы зейнетақы және 1927 жылғы Ұлттық жұмыссыздық сақтандыру болды. Германияның күшті канцлері Отто фон Бисмарк (1871–90 жылдары қызмет еткен) 1840 жылдары Пруссия мен Саксонияда басталған әл-ауқат бағдарламаларының дәстүрін пайдалана отырып, алғашқы заманауи әл-ауқат мемлекетін құрды. Бисмарк енгізген шаралар – қарттық зейнетақы, жазатайым оқиғаларды сақтандыру және қызметкерлердің медициналық сақтандыруы – қазіргі заманғы еуропалық әл-ауқат мемлекетінің негізін қалады. Оның патерналистік бағдарламалары әлеуметтік толқуларды болдырмауға, жаңа Социал-демократиялық партияның ықпалын азайтуға, жұмысшы табының Германия империясына қолдауын қамтамасыз етуге, сондай-ақ жалақысы жоғарырақ, бірақ әл-ауқат деңгейі төмен АҚШ-қа эмиграцияны азайтуға бағытталған. Бисмарк жоғары тарифтік саясаты арқылы өнеркәсіп пен білікті жұмысшылардың қолдауын жеңіп алды, бұл пайда мен жалақыны американдық бәсекелестіктен қорғады, бірақ еркін сауданы жақтаған либералды зиялыларды наразы қылды. Адольф Гитлердің нацистік партиясының 12 жылдық билігі кезінде бұрынғы герман үкіметтері құрған әл-ауқат мемлекеті сақталды, бірақ ол көмекке лайық деп танылған арий тұқымына ғана көмек көрсету үшін қайта құрылды, ал "алкоголиктер, қарапайым жұмыссыз адамдар, гомосексуалдар, проституциямен айналысатындар, 'еңбекке жарамсыз' немесе 'қоғамға жат' адамдар, кәсіби қылмыскерлер, мұрагерлік аурулары барлар (өте кең анықталған санақ) және арий емес нәсілдердің өкілдері" көмектен мүлдем шеттестірілді.

Үндістан

Мемлекеттік саясаттың директивтік қағидалары, Үндістан Конституциясының IV бөлімінде бекітілгендей, Үндістанның әл-ауқатты мемлекет екенін көрсетеді. 2013 жылғы Ұлттық азық-түлік қауіпсіздігі заңы барлық үнді азаматтарына азық-түлік қауіпсіздігін кепілдейді, онда үкімет халыққа азық-түлік өнімдерін өте төмен бағамен ұсынады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, әлеуметтік қамсыздандыру және әл-ауқатқа (тікелей ақшалай төлемдер, қаржылық қолжетімділік, денсаулық сақтану, субсидиялар, ауылдық жұмыспен қамту кепілдігі) жұмсалған мемлекеттік шығындар шамамен құрады, бұл жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 7,3 пайызына тең.

Таяу Шығыс

Сауд Арабиясы, Кувейт және Біріккен Араб Әмірліктері – Таяу Шығыстағы әлеуметтік мемлекеттердің мысалдары.

Солтүстік елдер

Нордикалық әл-ауқат моделі – бұл Солтүстік елдерінің әл-ауқат саясатын көрсетеді, ол еңбек нарығы саясатымен де байланысты. Нордикалық модель басқа әл-ауқат мемлекеттерінен еңбекке қатысуды барынша арттыруға, гендерлік теңдікті нығайтуға, теңдік пен кең ауқымды әлеуметтік төлемдерге, табысты қайта бөлудің үлкен деңгейіне және экспансиялық фискалдық саясатты еркін қолдануға баса назар аударуымен ерекшеленеді. Солтүстік елдер арасында қатысты айырмашылықтар болғанымен, олардың барлығы әлеуметтік бірлікке, әлеуметтік шешімдерді қабылдауға халықтың қатысуын ұлғайтуға, қоғамдағы осал топтар мен адамдарды қорғау арқылы жеке тұлғаның құқығын сақтауға және әлеуметтік қамсыздандырудың жалпылама сипатына берілгендік танытады. Бұл модель игіліктерді ұсынуда икемділікпен және жаңаруларға ашықтықпен сипатталады. Солтүстік елдердегі әл-ауқат жүйесі негізінен салықтар есебінен қаржыландырылады.

Қытай Халық Республикасы

Қытай дәстүрлі түрде әлеуметтік қызметтерді ұсыну үшін кеңейтілген отбасына сүйенді. 1978 жылы енгізілген бір бала саясаты мұны мүмкін етпеді, ал 1980-жылдардан бері Қытайдың қарқынды дамуымен және қалаларға айналуымен жаңа үлгілер пайда болды. Қытайдың әлеуметтік мемлекетке қатысты жоспарланған бағыты кеңінен талқыланып жатыр. Қытай саясаты әлеуметтік сақтандыру, жекешелендіру және нақты мақсаттарға бағытталған көмек көрсету салаларында кезең-кезеңмен және фрагментті болып келді. Экономикалық дамудың ортасы болған қалаларда мемлекеттік және мемлекеттік емес сектор қызметкерлері, сондай-ақ еңбек нарығының ішкі және сыртқы қатысушылары арасында жіктер пайда болды.

Шри-Ланка

1995 жылы үкімет кедейлікті азайтуға бағытталған "Самурдхи" (Гүлдену) бағдарламасын бастады, бұл сол кезде қолданыста болған "Жана Савия" кедейлікті жеңілдету бағдарламасын ауыстырды.

Сингапур

Сингапурда үкімет төмен және орташа табысты сингапурлықтарға түрлі әлеуметтік көмек бағдарламалары арқылы қаржылық және әлеуметтік қолдау көрсетеді. Әлеуметтік және отбасылық даму министрлігі ComCare бағдарламасын жүргізеді, ол төмен табысты азаматтардың отбасыларына қысқа және орта мерзімді, ұзақ мерзімді көмек, балаларды асырау және шұғыл қаржылық қажеттіліктер үшін түрлі схемалар арқылы табыс көмегін ұсынады. Қоғамдық даму кеңестері өз аудандарында жергілікті көмек көрсету бойынша түрлі бағдарламалар іске асырады. Еңбек министрлігі отбасылық қолдаусыз, аз қамтылған қарттарға қосымша қаржылай көмек көрсететін "Күміс қолдау" бағдарламасын жүзеге асырады. Сонымен қатар, Денсаулық сақтау министрлігі MediFund-ты басқарады, ол алғашқы мемлекеттік субсидиялар, басқа да денсаулық сақтау бағдарламалары мен Орталық провиденттік қор қаражаты қолданылғаннан кейін қалған медициналық шоттарын төлеуге кез келген адамға көмектеседі. 2012 жылы Қоғамдық денсаулық сақтау көмегі (CHAS) жүйесі енгізілді. Бұл медициналық карта, әдетте төмен және орташа табысты отбасыларға, сондай-ақ егде жастағы азаматтарға жеке клиникаларда жалпы аурулар, созылмалы денсаулық проблемалары және тіс мәселелерін емдеуге тегін мүмкіндік береді. Бағдарламаның мақсаты – сингапурлықтарды осы картаны пайдалануға және қоғамдық ауруханаларға түсетін жүктемені азайту үшін жеке медициналық көмек саласына (жалпы немесе жеңіл созылмалы аурулар мен тіс емдеуі үшін) жүгінуге ынталандыру. Бастапқыда отбасылық табысына қарай тек көк және қызғылт сары карталар ғана болды. Сонымен қатар, Ұлттық әлеуметтік қызмет кеңесі 450 үкіметтік емес ерікті әлеуметтік ұйымдардың қызметін үйлестіреді және Сингапурдың Қоғамдық қожалығы арқылы қаражат жинайды. Дүниежүзілік банктің Халықаралық кедейлік шегін ескере отырып, Сингапур халқының кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүретін адамдардың саны дерлік жоқ. Сингапурда сонымен қатар әлемдегі тұрғын үймен қамтамасыз ету деңгейінің ең жоғары көрсеткіштерінің бірі – 90%-дан астам. Бұл үкіметтің елдің барлық аймақтарында кең ауқымды және сапалы қоғамдық тұрғын үйлер салу және оларды алу үшін азаматтарына кең көлемді субсидиялар беру саясатының нәтижесі.

In Singapore, the government provides financial and social support through a variety of social assistance schemes for lower and middle income Singaporeans. The Ministry of Social and Family Development runs ComCare, a program which provides income support for low income citizen households through various schemes for short to medium term assistance, long term assistance, child support, and urgent financial needs. The Community Development Councils also run various local assistance schemes within their districts. The Ministry of Manpower runs a Silver Support Scheme which provides additional financial support for low income elderly with no family support. Meanwhile, the Ministry of Health also runs MediFund to assist anyone on their behalf to pay off the rest of their medical bills after initial government subsidies, other health financing schemes as well as funds from the Central Provident Fund has been used. In 2012, the Community Health Assist Scheme (CHAS) was introduced. It is a medical card that provides extended subsidies exclusively for Singaporean citizens usually from lower to middle income households, as well as the older generations, where they could receive treatment for common illnesses, chronic health problems and specific dental issues at private clinics for free. The intentions behind the scheme were to encourage Singaporeans to use such a card and tap into the private healthcare sector for common or minor chronic illnesses, as well as dental care, to reduce the strain at public community hospitals. Originally, only a blue and orange card existed, depending on their household income. In addition, the National Council of Social Service coordinates a range of 450 non government voluntary welfare organisations to provide social services, while raising funds through The Community Chest of Singapore. Taking the World Bank's International Poverty Line (IPL)'s poverty threshold into account, the population of Singaporeans living below the poverty line is virtually non existent. Singapore also has one of the highest housing ownership rates in the world – over 90 percent – owing to the government's policy of constructing extensive and quality public housing throughout the country and providing extensive subsidies for its citizens to obtain them.

Сын-пікірлер мен жауаптар

Томас Мальтустың (1766–1834) ықпалымен ертедегі консерваторлар әлеуметтік сақтандырудың барлық түрлеріне «тамыр-танымен» қарсы шықты. Мальтус кедейлердің қысыммен, өзін-өзі бақылау және тазалықты қатаң жолмен үйренуі керек деп сенді. Дәстүрлі консерваторлар да әлеуметтік сақтандыру жеке қайырымдылықты әлсіретіп, отбасы, достар, діни және коммерциялық емес әлеуметтік ұйымдардың дәстүрлі әлеуметтік байланыстарын бұзады деп наразылық білдірді. Екінші жағынан, Карл Маркс орта тап реформаторларының міндет сезімінен туындаған кезең-кезеңгі реформаларға қарсы болды. 1848 жылғы сәтсіз төңкерістен кейін Коммунистік Лигаға жолдаған Орталық Комитетінің хатында ол жалақыны арттыру, еңбек жағдайларын жақсарту және әлеуметтік сақтандыруды ұсыну шараларының жұмысшы табының жағдайын уақытша шыдамымды етуге және социалистік экономиканы құру үшін қажетті төңкерістік сананы әлсіретуге бағытталған пара ретінде ескертті. Дегенмен, Маркс коммунистердің буржуазия революциялық прогрессивті класс ретінде әрекет еткен кезде оны қолдауы керек екенін де жариялады, өйткені «буржуазиялық бостандықтарды алдымен жеңіп алу керек, содан кейін сынау керек». 20-шы ғасырда әлеуметтік мемлекеттің қарсыластары оны басқаруға қажетті үлкен, мүмкін, жеке мүдделерді көздейтін бюрократия құру және осыған байланысты ең бай азаматтарға салық жүктемесі туралы алаңдаушылық білдірді. The Heritage Foundation және Cato Institute сияқты консервативтік және либертариандық топтар әлеуметтік мемлекеттің тәуелділікті тудыратынын, жұмыс істеуге ынтаны азайтатынын және жеке адамдардың өз өмірін басқару мүмкіндігін шектейтінін айтады. Бұл тәуелділік «кедейлік мәдениеті» деп аталады, ол адамдардың мағыналы жұмыс табуына кедергі келтіреді деп есептеледі. 2012 жылы саяси тарихшы Алан Райан қазіргі заманғы әлеуметтік мемлекеттің «социализмке қарайғы бағытты дамуы» емес екенін атап көрсетті. [ ] [О]ның теңдікке бағытталған элементтері оның жақтаушылары мен қарсыластары ойлағаннан гөрі аз. Бұл өнеркәсіптің мемлекеттік меншігін жақтауды білдірмейді. Бұл – табыстың өмірдің әртүрлі кезеңдерінде ауыстырылуына арналған құралдар, таптар арасында емес. Тағы бір ерекше айырмашылық – әлеуметтік сақтандыру жұмыс пен еңбек қатынастарын өзгертуге бағытталған емес; жұмыс берушілер мен жұмыскерлер 19-шы ғасырда болмаған деңгейде салық төлейді, бірақ меншік иелері меншігінен айырылмайды, пайда заңсыз емес, кооперативтік басқару иерархиялық басқаруды алмастырмайды. 2017 жылы тарихшы Уолтер Шейдель Батыста әлеуметтік мемлекеттің құрылуы 20-шы ғасырдың басында элиталардың Большевиктік төңкеріске және буржуазияға қарсы зорлық-зомбылыққа реакциясы болуы мүмкін екенін айтты, олар өз аулаларында зорлықты төңкерістен қорқып, одан кейін қауіп сейілгенде олар азайды. Шейдель Vice журналының Мэтт Тейлормен сұхбатта:

Early conservatives, under the influence of Thomas Malthus (1766–1834), opposed every form of social insurance "root and branch". Malthus believed that the poor needed to learn the hard way to practice frugality, self control and chastity. Traditional conservatives also protested that the effect of social insurance would be to weaken private charity and loosen traditional social bonds of family, friends, religious and non governmental welfare organisations. On the other hand, Karl Marx opposed piecemeal reforms advanced by middle class reformers out of a sense of duty. In his Address of the Central Committee to the Communist League, written after the failed revolution of 1848, he warned that measures designed to increase wages, improve working conditions and provide social insurance were merely bribes that would temporarily make the situation of working classes tolerable to weaken the revolutionary consciousness that was needed to achieve a socialist economy. Nevertheless, Marx also proclaimed that the Communists had to support the bourgeoisie wherever it acted as a revolutionary progressive class because "bourgeois liberties had first to be conquered and then criticised". In the 20th century, opponents of the welfare state have expressed apprehension about the creation of a large, possibly self interested, bureaucracy required to administer it and the tax burden on the wealthier citizens that this entailed. Conservative and libertarian groups such as The Heritage Foundation and the Cato Institute argue that welfare creates dependence, a disincentive to work and reduces the opportunity of individuals to manage their own lives. This dependence is called a "culture of poverty", which is said to undermine people from finding meaningful work. In 2012, political historian Alan Ryan pointed out that the modern welfare state stops short of being an "advance in the direction of socialism. [ ] [I]ts egalitarian elements are more minimal than either its defenders or its critics think". It does not entail advocacy for social ownership of industry. Ryan further wrote:
The modern welfare state, does not set out to make the poor richer and the rich poorer, which is a central element in socialism, but to help people to provide for themselves in sickness while they enjoy good health, to put money aside to cover unemployment while they are in work, and to have adults provide for the education of their own and other people's children, expecting those children's future taxes to pay in due course for the pensions of their parents' generation. These are devices for shifting income across different stages in life, not for shifting income across classes. Another distinct difference is that social insurance does not aim to transform work and working relations; employers and employees pay taxes at a level they would not have done in the nineteenth century, but owners are not expropriated, profits are not illegitimate, cooperativism does not replace hierarchical management. In 2017, historian Walter Scheidel argued that the establishment of welfare states in the West in the early 20th century could be partly a reaction by elites to the Bolshevik Revolution and its violence against the bourgeoisie, which feared violent revolution in its own backyard. They were diminished decades later as the perceived threat receded. Scheidel spoke to Vice's Matt Taylor in an interview: