Кіріспе

Жазуда қосымша мағына немесе бояу беру тәсілдері

Әдебиетте және жазуда стильдік элементтер – мәтіннің тікелей мағынасына немесе жазуға, қосымша мағына, идеялар мен сезімдер беру үшін қолданылатын әртүрлі тәсілдердің жиынтығы.

Бейнелі тіл

Көркем тіл – әдеттегідей емес, бір нәрсені айтудың кез келген жолы. Бейнелі тіл – көркем тілді қолданатын тіл.

Ұқсас

Ең оңай анықталатын стильдік тәсіл – салыстыру, ол "сияқты" немесе "дейін" сөздерінің қолданылуымен белгіленеді. Салыстыру – оқырманның назарын аудару және бір нәрсені көрнекті түрде сипаттау үшін қолданылатын теңеу. Мысал: "Осы жерден, он төртінші қабаттан, менің ағам Чарли басқа жәндіктер арасында асығып жүрген жәндік сияқты көрінеді". (Евгения Коллиердің "Татті картоп пирогынан") Мысал: Адамның көзі бейсболдай үлкен, тістері пышақтай ұзын болды. Мысал: Ол ыстық пойыз сияқты бу шығарып тұрған баланың басына қолын қойды.

Метафора

Метафора – «сияқты» немесе «дайынша» сөздерін қолданбай жасалатын салыстыру. Метафора бірнеше сөйлемді қамтуы мүмкін. Мысалы: «Ол бала машина сияқты» – теңеу, ал «Ол бала – машина!» – метафора.

Синекдохея

Синекдоха – бір нәрсенің бір бөлігі арқылы бүкіл нәрсені білдіргенде қолданылады. Синекдоханың көптеген мысалдары – тілде жиі қолданылатын идиомалар. Мысалы: жұмысшыларды «қолы барлар» деп, ал көлікті – «көлік құралы» деп атауға болады.

Метонимия

Метонимия синекдохаға ұқсас, бірақ тұтастың бір бөлігін тұтас ретінде бейнелеудің орнына, тұтасқа қатысты заттың өзін немесе оның бір бөлігін тұтас ретінде қолдануға болады.

Характоним

Бұл кейіпкердің есімінің символдық мағынасы болатын жағдай. Мысалы, Диккенстің "Ұлы үміттер" романында мисс Хавишем есімді кейіпкердің өмірі жалғандыққа толы немесе көрінеулікпен өтеді. Хоторнның "Қызыл әріп" романында пастор Димсдейл роман дамыған сайын метафоралық түрде сөніп (ақсап) барады, ал Чиллингворттың жүрегі суық (мұздай) болады.

Символ

Символ – оқиғада нақты мағынасы бар зат, адам, жағдай, әрекет, сөз немесе идея, сонымен қатар басқа бір нәрсені көрсететін екінші мағынаға ие болуы мүмкін. Ол бір ойды көрнекті түрде бейнелеу үшін қолданылады. Символ көбінесе сөздің, идеяның немесе суреттің өзінен гөрі күштірек эмоциялық жауапты тудырады. Мысал: Махаббатты білдіретін жүрек. (Адам "Жүрегім ауырды" деп айтуы мүмкін, "Мен қатты ренжідім" деп емес.)
Мысал: Жаңа үмітті бейнелейтін күн шығу. ("Жаңадан туған күннің қарсаңында олардың барлық қорқыныштары еріді.")

Аллегория

Аллегория – кейіпкерлерге, заттарға немесе оқиғаларға символдық мағына беру арқылы екінші бір мағынасы бар әңгіме. Бүкіл әңгіме символдық тұрғыда жұмыс істейді; көбінесе бір үлгі әрбір нақты элементті тиісті абстракт идеямен немесе принциппен байланыстырады. Әңгіменің беткей мазмұны қызығушылық тудырса да, автордың басты назары оның жасырын мағынасына аударған.

Суреттер

Бұл автордың сезімдік ерекшеліктерді қолданатын сәт. Көбінесе, бұл оқырманды оқиғаға тереңірек енгізу үшін жасалады, яғни оқырманға сипатталатын жағдайды көз алдына елестетуге көмектеседі. Дегенмен, көркем суреттемелер оқиғадағы маңызды идеяларды да бейнелей алады. Мысалы, Сакидің "Жауласушылар" әңгімесінде ұрпақтар бойы созылған араздыққа түскен екі адам дауыл кезінде құлаған ағаштың астында қалып қояды: «Ульрих фон Градвиц өзін жерде жатқан күйде тапты, бір қолы кеуілген, екіншісі бұтақтардың тығыз торына ілініп, қозғалмай тұр, ал екі аяғы құлаған ағаштың салмағымен басылып қалған». Оқырман осы көріністі ғана емес, сонымен қатар оның араздық салдарынан тұтқындалғанын да сезіне алады. Сондай-ақ, суреттемеде қолданылған сөздерге назар аударыңыз: «қос бұтақты» және «құлаған» сияқты сөздер оның тозаққа ұқсас жағдайға түскенін көрсетеді.

Нысан

Бір сөз, тіркес, бейне немесе идея әдебиеттегі бір немесе бірнеше туындыда қайталануы мүмкін. Мысалы, Рэй Брэдберидің "Жаңбыр келеді" атты әңгімесінде ол ядролық соғыстан кейінгі замандағы "ақылды үйді" сипаттайды. Оқиға барысында бір иттің өлімінен басқа барлық тіршілік жойылған. Дегенмен, Брэдбери оқиға барысында тышқандар, жыландар, қарлығаштар, лақтар, жирафтар, антилопалар және тағы да көптеген жануарларды есімізбен атайды. Бұл жануарлар мотиві өмірдің гүлденген кезеңіндегі өткен шақ пен оқиғаның қазіргі уақытындағы барлық тіршіліктің жойылуы арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді. Мотивтер көңіл-күйді қалыптастыру үшін (Шекспирдің "Макбет" трагедиясындағы қан мотиві сияқты), оқиғаның барысын болжау үшін (Мэри Шелли "Франкенштейн" романында жаратылыс пайда болуға айналғанда әрқашан айды еске түсіргендей), тақырыпты күшейту үшін (Софоклдің "Эдип Рекс" драмасындағы болжау мотиві құдайлардың ықпалының күшін көрсететіндей) немесе басқа да мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін.

Парадокс

Әдеби терминологияда парадокс – көріне бергенде қайшылыққа ұшыраған, бірақ бәрібір дұрыс болатын нәрсе. Парадокс оксиморон, гипербола немесе литота түрінде кездесе алады. Парадокс ирониямен үйлеседі.

Аллитерация

Аллитерация – сөздердің басында дауыссыз дыбыстардың қайталануы. Мысалы: "many a man is making friends with death/ Even as I speak, for lack of love alone." (Эдна Сент-Винсент Миллейдің "30-шы сонеті"). Аллитерация авторга мән беруді күшейту, жазу стилін әдемілеу және кейде атмосфераны құру үшін қолданылады. Оқушының санасында ырғақ пен музыкалық эффект жасау үшін де пайдаланылады.

Ассонанстық

Аллитерация сияқты, мұнда да дауысты дыбыстар қайталанады. Олар көбінесе сөздің ішінде кездеседі.

Сөздік ирония

Бұл иронияның ең қарапайым түрі, онда сөйлеуші өзінің ойлағанынан керісін айтады. Оның эвфемизм, жеңілдету, сарказм және әзілдің кейбір түрлері сияқты бірнеше формалары бар.

Жағдайдың ирониясы

Бұл автор оқырман күткеннің керісінше болатын күтпеген жағдайды жасағанда, көбінесе әзіл немесе қорқыныш сезімін тудырады. Мысалы, Стайнбектің "Жемшік" романында оқырман Кино мен Хуананың "Әлемнің інжу-маржанын" тапқаннан кейін бар құндылығымен бақытты және сәтті болатынын ойлауы мүмкін. Бірақ, олардың өмірі оны тапқаннан кейін күрт нашарлайды. Сол сияқты, Шекспирдің "Гамлет" пьесасында басты кейіпкер Клавдий патшаны бір сәтте өлтіруге дайын тұрады, бірақ Клавдий дұға оқып жатқандықтан тоқтайды, себебі ол жұмаққа бара қоюы мүмкін. Гамлет Клавдийдің тозаққа түсуін қалайды, сондықтан ол күтеді. Бірнеше сәттен кейін, Гамлет сахнадан кеткен соң, Клавдий көрермендерге дұғаларының шындықтан алыс екенін жасырады ("ойсыз сөздер ешқашан жұмаққа жете алмайды"), демек Гамлет оны сол кезде-ақ өлтіруі керек еді. Осы терминнің атын есіңде сақтаудың бір жолы – ол ирониялық жағдайды сипаттайды.

Драматикалық ирония

Драматикалық ирония – оқырманның кейіпкерлер білмейтін маңызды мәліметке ие болуы. Мысалы, Уильям Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» пьесасында V актінің ширықтығы көрерменнің Джульеттаның тірі екенін білгенімен, Ромео оның қайтыс болғанын ойлағандығынан туындайды. Егер көрермен Ромео сияқты оның өлгеніне сенгенде, сахнаның күші осы деңгейде болмас еді. Сол сияқты, Эдгар Аллан Поның «Жүректің сыры» повесінде оқиға соңындағы кернеу біздің баяушының қартты өлтіргенін білуімізден, ал қонақтардың мүлдем хабарсыз болуынан туындайды. Егер біз де қонақтардай бейхабар болсақ, онда оқиғаның мәні болмас еді. Бұл атауды есте сақтаудың ең оңай жолы – драматикалық ирония оқиғаның ширықтығын арттырады. Толыққанды талқылау және иронияның басқа түрлерінің анықтамалары үшін «Ирония» деген тақырыпты қараңыз.

Дикция

Дикция – тек мағынаны ғана емес, сонымен қатар сезімді жеткізу үшін нақты сөздерді таңдау. Авторлар мәтіндерін жазғанда сөздің тікелей мағынасын ғана емес, сонымен бірге оның қоздыратын ассоциацияларын да ескереді. Мысалы, бір адамды жартасқа ұқсас немесе жілқыдай жарасымды деп сипаттауға болады, екеуі де бірдей негізгі мағынаға ие, бірақ эмоционалдық тұрғыдан қарама-қарсы (біріншісі – кінәлау, екіншісі – мақтау). Сол сияқты, арзан нәрсе іздеушіні шарапшыл (мақтау) немесе қисық (кінәлау) деп сипаттауға болады. Автордың дикциясы баяндаушының үнін, яғни қарым-қатынасын анықтауда өте маңызды.

Синтаксисі

Сөйлемдер ұзақ немесе қысқа болуы мүмкін, белсенді немесе пассивтік дауыспен жазылуы мүмкін, қарапайым, құрама, күрделі немесе құрама-күрделі болып құрылуы мүмкін. Оларға инверсия сияқты тәсілдер, сондай-ақ апозитивті тіркестер, етістік тіркестері (герондий, партицип және инфинитив) және бағынышты сөйлемдер (есімдік, сын есімдік және есімдік сөйлемдер) сияқты құрылымдар да кіруі мүмкін. Бұл құралдар автордың мақсатына қол жеткізуде өте тиімді болуы мүмкін. Мысал: Геттоны неміс те, еврей де басқармады; оны қате ой басқарды. (Эли Визельдің "Түн" кітабынан) Бұл сөйлемде Визель пассивтік дауыста жазылған екі параллель тәуелсіз сөйлемді қолданған. Бірінші сөйлем геттоны кім басқаратыны туралы күдік тудырады, ал екінші сөйлемнің басындағы бірнеше сөз оқырманды жауап күтуге дайындайды, алайда жауап сөйлемнің соңғы сөзінде ғана метафоралық түрде ашылады.

Дауыс

Грамматикада екі дауыс бар: белсенді және пассивті. Бұл терминдер толық сөйлемдерге немесе етістіктерге қолданылуы мүмкін. Етістіктерде сонымен қатар уақыт, аспект және тәсіл болады. Үш уақыт бар: өткен, қазіргі және болашақ. Екі негізгі аспект бар: толық және дамып келе жатқан. Кейбір грамматиктер аспектілерді уақыт деп атайды, бірақ бұл толыққанды дұрыс емес, себебі толық және дамып келе жатқан аспектілер уақыттан өзге де ақпаратты білдіреді. Көптеген тәсілдер (кейде модалар деп те аталады) бар. Олардың ішіндегі маңыздылары: мәлімдемелік, растау, жоққа шығару, күшейту, шартты, бұйрық, сұрау және болжамдық.

Түсі

Тон – жазушының немесе сөйлеушінің тақырыпқа, оқырманға, не өзіне қатысты көзқарасын көрсетеді.