Әдемі сөздер арқылы күлкіні тудыру

Кіріспе

Юморды сөздер арқылы жеткізу

Әзіл – адамдарды күлдіру үшін нақты және анықталған сюжеттік құрылымда сөздер қолданылатын, әдетте тура мағынада түсінілмейтін юмордың көрінісі. Ол көбінесе әңгіме түрінде болады, жиі диалогпен, және әңгіменің күлкілі тұсы ашылатын шешімімен аяқталады; бұл ойын немесе сөз тіркесінің басқа түрін, иронияны немесе сарказмды, логикалық қайшылықты, гиперболаны немесе басқа да амалдарды қолдану арқылы жасалуы мүмкін. Лингвист Роберт Хетзрон мынадай анықтама береді:

Әдетте, әзілдер қысқа болуы тиіс, шешіміне жету үшін қажеттінен артық егжей-тегжейлі ақпараттан аулақ болу керек. Жұмбақ әзілдер немесе біржолды әзілдерде жағдай түсінікті болады, тек диалог пен шешім айтылады. Дегенмен, осы және басқа да қағидаларды бұзу да юмордың көзі болуы мүмкін – «созылған ит әңгімесі» анти-әзілдің мысалы; әзіл ретінде ұсынылса да, ол уақыт, орын және кейіпкер туралы ұзақ әңгімеден, мағынасыз қосымшалардан тұрады және соңында шешім бермейді. Әзіл – юмордың бір түрі, бірақ барлық юмор әзіл түрінде бола бермейді. Сөздік әзіл емес юмордың кейбір түрлері: ерікті емес юмор, жағдайлық юмор, әзілдер, клоунада және әңгімелер. Голланд лингвисті Андре Жолльс анықтағандай, әзілдер анонимді түрде таратылады. Олар жеке және қоғамдық ортада айтылады; адам әңгіме кезінде досына әзіл айтады немесе әзілдер жиынтығы сахналық қойылымның бөлігі ретінде топқа айтылады. Әзілдер жазба түрінде де, соңғы кезде интернет арқылы да таралады. Stand-up комиктері, комедианттар және клоундар өнер көрсетулерінде уақытты дұрыс пайдалану және ырғақпен жұмыс істейді, күлкіні тудыру үшін әрекеттерге, сондай-ақ сөздік шешімге сүйенеді. Бұл айырмашылық «Комик күлкілі нәрселерді айтады, комедиант нәрселерді күлкілі айтады» деген мәтелде жақсы көрсетілген.

Баспадағы тарих

Кез келген әзіл-қалжың өткеннен қалған ескерткіш ретінде сақталған, ол жоспарлы түрде емес, жай ғана сәйкес келу арқылы жасалған. Әзілдер жоғары мәдениетке жатпайды, олар барлық топтардың ойын-сауығы мен демалысына арналған. Сондықтан, басылған нұсқалары уақытша құжаттар деп есептелген, яғни нақты мақсат үшін жасалып, кейін тасталатын болған. Көптеген ерте әзілдердің тақырыбы әдетсіз және жыныстық мәселелерге қатысты, олар барлық әлеуметтік топтарға қызықты болған, бірақ құнды саналмайтын және сақталмайтын. Ежелгі мәтіндерде әзілдің түрлі-түрлі формалары кездеседі. Ең көне әзіл – б.з.д. 1900 жылға жататын ежелгі шумерлік мақал: «Бұрын-соңда болмаған нәрсе; жас әйел күйеуінің алдында газ шығарған жоқ». Оның жазбалары ежелгі Вавилон кезеңіне дейін жетеді, ал әзіл б.з.д. 2300 жылға дейін созылуы мүмкін. Екінші ең көне әзіл Весткар папирусында табылды, ол Снеферу туралы айтады және б.з.д. 1600 жылға жуық уақытқа жататын ежелгі Египеттен келген: «Керексіз патшаны қалай көңіл көтеруге болады? Ол тек балық аулауға шақырып, жас әйелдерді балық торларына орап, Нил өзенімен жүзіп өтеді». Адабтан келген үш өгізшінің ертегісі әлемдегі ең көне үш әзілді толықтырады. Бұл б.з.д. 1200 жылға дейінгі комикстің үштігі. Онда үш адам жаңа туған бұзаудың иелігін анықтау үшін патшадан әділдік іздейді, оның тууына олардың барлығы жауапты деп санайды. Патша дін қызметкерінен кеңес сұрайды, ол ер адамдардың үйлері мен әйелдеріне қатысты бірнеше оқиғаларды ұсынады. Әңгіменің соңғы бөлігі (әзілдің мәнін қамтитын) толық сақталмаған, бірақ оқылған фрагменттер оның әдеттен тыс екенін көрсетеді. Әзілдерді бір тілден екінші тілге аудару қиын болуы мүмкін, әсіресе олар сөздерге емес, мағынасына байланысты болғанда. Мысалы, Юлий Цезарь сүйіктісі Сервилияға жерді өте арзан бағаға сатқан, ол өзінің қызы Терцияны Цезарьдің құрметін сақтау үшін оған жеңіл мінезді қыз ретінде ұсынған деген қауесет болған. Цицерон «Сервилия fundum tertia deducta сатып алды» деп атап өтті. «Tertia deducta» сөз тіркесін «үшінші бөлігін жеңілдетілген бағамен» немесе «Терцияның қызметімен» деп аударуға болады. Ең көне әзіл кітабы – «Филогелос» (грекше «Күлкіні жақсы көретін»), б.з. 4-5 ғасырларына жататын 265 әзілден тұратын жинақ. Кітаптың авторы белгісіз, оған «Гирокл және Филагрос грамматик», жай ғана «Гирокл» немесе «Судада» «Филистион» сияқты бірнеше авторлар жатқызылады. Британ классигі Мэри Берд «Филогелос» әзілшілердің қол кітабы ретінде ойластырылған, оны бірден оқымай, әртүрлі жағдайларда айтуға арналған деп санайды. Бұл жинақтағы әзілдердің көбі таңғаларлықтай таныс, бірақ кейіпкерлері қазіргі оқырмандарға жақын емес: ойдан шағылысқан профессор, евнух және ішек ауруы немесе жаман демі бар адамдар. «Филогелос» Монти Пайтонның «Өлі попугай» эскизіне ұқсас әзілді де қамтиды. 15 ғасырда баспа революциясы Еуропаға тарады, бұл жылдам басу машинасының дамуымен байланысты болды. Бұл барлық әлеуметтік топтарда сауаттылықтың өсуімен бірге жүрді. Баспагерлер халықтың әртүрлі талғамын қанағаттандыру үшін Киелі кітаптармен қатар әзіл кітаптарын да шығарды. Бір ерте әзіл антологиясы – итальяндық Поджио Браччолинидің «Facetiae», ол алғаш рет 1470 жылы жарық көрді. Бұл әзіл кітабының танымалдылығын 15 ғасырда тіркелген жиырма басылымынан бағалауға болады. Тағы бір танымал формасы – пикарестік романның баяндау стиліндегі бір кейіпкерге жатқызылған әзілдер, әзіл-қалжыңдар мен күлкілі жағдайлардың жинағы. Мысал ретінде Франциядағы Рабле, Германиядағы Тиль Эуленспигель, Испаниядағы Лазарильо де Тормес және Англиядағы Мастер Скелтон кейіпкерлерін келтіруге болады. Сонымен қатар Уильям Шекспирге жатқызылатын әзіл кітабы бар, оның мазмұны оның пьесаларына әсер еткен және олардан алынған. Бұл ертедегі әзіл кітаптарының барлығы Еуропа халқының сауаттылығының артуын және Еуропадағы Ренессанс кезеңінде демалыс іздеуін растайды. Баспагерлердің әзілдер мен карикатураларды беттерді толтыру үшін пайдалану тәжірибесі 19 ғасырдағы және одан бұрынғы кітаптар мен кітапшаларда кеңінен қолданылған. Халықтың сауаттылығының артуымен және баспа өнеркәсібінің өсуімен бұл басылымдар 16-19 ғасырлар аралығында Еуропа мен Солтүстік Америкадағы басылған материалдардың ең көп таралған түрі болды. Оларда оқиғалар, өлім жазалары, балладалар мен өлеңдер туралы хабарлармен қатар, әзілдер де жазылған. Гарвард кітапханасында сақталған көптеген кітапшалардың тек біреуі «1706. Күлкіні оңай жасау; немесе, Керемет Диктің ешкімде жоқ, қызықты, әдеттен тыс, әзілді, зиялы, есімді, күлкілі және эксцентрикті әзілдері, әзілдері, ақиқат емес нәрселер, афоризмдер және т.б. сонымен қатар, зиялылық пен юмордың көптеген басқа сипаттамалары» деп сипатталған. Бұл арзан басылымдар, көптеп таратуға арналған уақытша құжаттар, жеке оқылған, оқылып берілген, жабыстырылған және тасталынған. Бүгінде көптеген әзіл кітаптары басылып шығады, интернеттегі іздеу сатып алуға болатын көптеген атауларды ұсынады. Оларды жеке ойын-сауық үшін оқуға болады немесе достарды көңіл көтеру үшін жаңа әзілдермен қамтамасыз етуге болады. Кейбір адамдар әзілдерде терең мағына іздеуге тырысады, мысалы, «Платон мен платипус барға кірді. Философияны әзілдер арқылы түсіну». Дегенмен, олардың ойын-сауық құндылығын бағалау үшін терең мағына қажет емес. Журналдар әдетте басылған беттерді толтыру үшін әзілдер мен карикатураларды пайдаланады. «Reader's Digest» көптеген мақалаларын мақаламен байланысы жоқ әзілмен аяқтайды. «The New Yorker» 1925 жылы «жаңашыл юмор журналы» мақсатымен жарық көрді және әлі де карикатураларымен танымал.

Any joke documented from the past has been saved through happenstance rather than design. Jokes do not belong to refined culture, but rather to the entertainment and leisure of all classes. As such, any printed versions were considered ephemera, i. e., temporary documents created for a specific purpose and intended to be thrown away. Many of these early jokes deal with scatological and sexual topics, entertaining to all social classes but not to be valued and saved. Various kinds of jokes have been identified in ancient pre classical texts. The oldest identified joke is an ancient Sumerian proverb from 1900 BC containing toilet humour: "Something which has never occurred since time immemorial; a young woman did not fart in her husband's lap." Its records were dated to the Old Babylonian period and the joke may go as far back as 2300 BC. The second oldest joke found, discovered on the Westcar Papyrus and believed to be about Sneferu, was from Ancient Egypt c. 1600 BC: "How do you entertain a bored pharaoh? You sail a boatload of young women dressed only in fishing nets down the Nile and urge the pharaoh to go catch a fish." The tale of the three ox drivers from Adab completes the three known oldest jokes in the world. This is a comic triple dating back to 1200 BC Adab. It concerns three men seeking justice from a king on the matter of ownership over a newborn calf, for whose birth they all consider themselves to be partially responsible. The king seeks advice from a priestess on how to rule the case, and she suggests a series of events involving the men's households and wives. The final portion of the story (which included the punch line), has not survived intact, though legible fragments suggest it was bawdy in nature. Jokes can be notoriously difficult to translate from language to language; particularly puns, which depend on specific words and not just on their meanings. For instance, Julius Caesar once sold land at a surprisingly cheap price to his lover Servilia, who was rumoured to be prostituting her daughter Tertia to Caesar in order to keep his favour. Cicero remarked that "conparavit Servilia hunc fundum tertia deducta." The punny phrase, "tertia deducta", can be translated as "with one third off (in price)", or "with Tertia putting out." The earliest extant joke book is the Philogelos (Greek for The Laughter Lover), a collection of 265 jokes written in crude ancient Greek dating to the fourth or fifth century AD. The author of the collection is obscure and a number of different authors are attributed to it, including "Hierokles and Philagros the grammatikos", just "Hierokles", or, in the Suda, "Philistion". British classicist Mary Beard states that the Philogelos may have been intended as a jokester's handbook of quips to say on the fly, rather than a book meant to be read straight through. Many of the jokes in this collection are surprisingly familiar, even though the typical protagonists are less recognisable to contemporary readers: the absent minded professor, the eunuch, and people with hernias or bad breath. The Philogelos even contains a joke similar to Monty Python's "Dead Parrot Sketch". During the 15th century, the printing revolution spread across Europe following the development of the movable type printing press. This was coupled with the growth of literacy in all social classes. Printers turned out Jestbooks along with Bibles to meet both lowbrow and highbrow interests of the populace. One early anthology of jokes was the Facetiae by the Italian Poggio Bracciolini, first published in 1470. The popularity of this jest book can be measured on the twenty editions of the book documented alone for the 15th century. Another popular form was a collection of jests, jokes and funny situations attributed to a single character in a more connected, narrative form of the picaresque novel. Examples of this are the characters of Rabelais in France, Till Eulenspiegel in Germany, Lazarillo de Tormes in Spain and Master Skelton in England. There is also a jest book ascribed to William Shakespeare, the contents of which appear to both inform and borrow from his plays. All of these early jestbooks corroborate both the rise in the literacy of the European populations and the general quest for leisure activities during the Renaissance in Europe. The practice of printers using jokes and cartoons as page fillers was also widely used in the broadsides and chapbooks of the 19th century and earlier. With the increase in literacy in the general population and the growth of the printing industry, these publications were the most common forms of printed material between the 16th and 19th centuries throughout Europe and North America. Along with reports of events, executions, ballads and verse, they also contained jokes. Only one of many broadsides archived in the Harvard library is described as "1706. Grinning made easy; or, Funny Dick's unrivalled collection of curious, comical, odd, droll, humorous, witty, whimsical, laughable, and eccentric jests, jokes, bulls, epigrams, &c. With many other descriptions of wit and humour." These cheap publications, ephemera intended for mass distribution, were read alone, read aloud, posted and discarded. There are many types of joke books in print today; a search on the internet provides a plethora of titles available for purchase. They can be read alone for solitary entertainment, or used to stock up on new jokes to entertain friends. Some people try to find a deeper meaning in jokes, as in "Plato and a Platypus Walk into a Bar Understanding Philosophy Through Jokes". However a deeper meaning is not necessary to appreciate their inherent entertainment value. Magazines frequently use jokes and cartoons as filler for the printed page. Reader's Digest closes out many articles with an (unrelated) joke at the bottom of the article. The New Yorker was first published in 1925 with the stated goal of being a "sophisticated humour magazine" and is still known for its cartoons.

Ашу айту

Әзіл айту – өзара іс-қимылдың нәтижесі; ол әңгімеші мен тыңдаушының кейін айтылатын әңгімені әзіл ретінде түсіну үшін бір немесе басқа түрде өзара келісімін қажет етеді. Әңгімелесуді талдау саласындағы зерттеулерде социолог Харви Сакс бір әзілдің айтылуындағы реттік ұйымдастыруды егжей-тегжейлі сипаттайды. "Бұл әңгіме, әңгімелер сияқты, үш ретпен реттелген және бірінен соң бірі орналасқан реттіліктерден тұрады: кіріспе [жағдай жасау], әңгіме және жауап реттілігі". Фольклоршылар бұл тұжырымды әзіл айтудың контексін қосу үшін кеңейтеді. Кім, кімге қандай әзілдерді айтып отыр? Ал ол оларды неге, қашан айтып отыр? Әзіл айтудың контексі өз кезегінде әзілдесу қарым-қатынастарын зерттеуге алып келеді – бұл термин антропологтар тарапынан мәдениеттегі институционалдық әзіл-қалжыңдар мен әзілдесуге қатысатын әлеуметтік топтарды білдіру үшін қолданылады.

"Сіздер естідіңіздер ме...?" деген фразаны

Фрейминг – көрерменді әзіл күтуге баулитын (көбінесе формулалық) тіркестермен жасалады. "Есіңізде бір әңгіме бар ма?", "Мен естіген бір әзіл еске түсіреді", "Со, бір заңгер мен дәрігер..."; бұл сөздік маркерлер – әзілді бастау үшін қолданылатын лингвистикалық фреймдердің бірнеше мысалы ғана. Қолданылған фреймге қарамастан, ол келесі оқиғаға арналған әлеуметтік кеңістік пен айқын шекара жасайды. Көрерменнің осы бастапқы фреймге жауабы – әзілді тану және күту болуы мүмкін. Сонымен қатар, "бұл әзілге лайық емес" немесе "әзіл айтуға уақыт жоқ" сияқты қабылдамаушылық та болуы мүмкін. Орындау фреймі әзіл айтуды мәдени белгіленген коммуникация түрі ретінде көрсетеді. Орындаушы да, көрермен де оны "нақты" әлемнен ерекше деп түсінеді. "Мысық барға кірді"; ағылшын тілін және әзіл айту жолын жеткілікті білетін адам мұндай қысқартылған және формулалық оқиғаның, ешқандай қосымша мәліметсіз айтылып, ықтимал емес кейіпкерлерді ықтимал емес оқиғаға енгізіп, оларды шынайы емес сюжетке қатыстыруын әзілдің басталуы деп автоматты түрде түсінеді, ал одан кейін айтылатын оқиғаға беткей мағынасында сенудің қажеті жоқ (яғни, бұл шындыққа жатпайтын коммуникация). Фрейминг өзі ойын режимін шақырады; егер көрермен ойынға енгізілмесе немесе енгіңкісі келмесе, ештеңе күлкілі болып көрінбейді.

Айту

Лингвистикалық құрылымына сәйкес, әзілді әңгіме түрінде айтуға болады. Ол, жұмбақтар мен мақал-мәтелдер сияқты, ауыз әдебиетінің басқа түрлерінен өзгеше. Әңгімеші әзілдің мәтінін есте сақтауына және қазіргі тыңдаушыларға байланысты өзгерте алады және өзгертеді. Ең маңыздысы – әңгіменің қысқа болуы, тек панчлайнды түсінуге және түсіндіруге тікелей қатысы бар мәліметтерді қамтуы керек. Бұл, панчлайнға енгізілетін сол (немесе ұқсас) түрлі сценарийлерді қолдауды талап етеді. Әңгімеде әрқашан әзілдің нысаны немесе "бұт" болатын басты кейіпкер болады. Бұл белгілеу мәдениеттегі стереотиптерді дамытуға және бекітуге көмектеседі. Сондай-ақ, зерттеушілерге белгілі бір кейіпкерге байланысты әзілдердің айналымын құру, сақталуын және түсіндіруін топтастырып зерттеуге мүмкіндік береді. Кейбір адамдар өнер көрсетуде табиғи қабілетті болады, бірақ кез келген адам әзіл айта алады, себебі күлкілі эффект әңгіме мәтінінде және панчлайнде жатыр. Жаман айтылған әзіл де күлкілі болуы мүмкін, егер қателер немесе жіберілгендер әңгіме мен панчлайн арасындағы байланысты түсініксіз етпесе.

Басты бет

Бұл әзілдің мақсаты - көрермендерді күлдіру. Осы әзілдің/жауаптың лингвистикалық тұрғыдан түсіндірмесін Виктор Раскин өзінің «Скрипт негізіндегі юмордың семантикалық теориясы» еңбегінде келтіреді. Юмор, әзілдің ішіндегі қозғаушы фактор көрерменнің оқиғаны бастапқы (немесе айқын) түсінігінен екінші, қарама-қарсы түсінікке кенеттен ауысуына себеп болғанда туындайды. «Әзілдің мәтіні бұл панчлайнға тіреліп, әзілді түсіндіруге [қайта түсіндіруге] қажетті [семантикалық] скрипттер арасындағы ауысуды білдіреді». Сөздік әзілде юмор тудыру үшін екі түсінік (яғни, скрипт) әзілдің мәтінімен сәйкес келуі керек, сонымен қатар бір-бірімен қарама-қайшы немесе үйлесімсіз болуы тиіс. Психолог Томас Р. Шулц Раскиннің лингвистикалық теориясын «сәйкессіздіктің екі кезеңі: қабылдау және шешілу» арқылы кеңейтеді. Ол «күлкінің құрылымын түсіндіру үшін жай ғана сәйкессіздік жеткіліксіз» дейді. Осы аяда, юморды бағалау – бұл екі кезеңді процесс: біріншіден, сәйкессіздікті табу, екіншіден, оны шешу. Күлкі осы шешімнің нәтижесі болады. Осы тұста нейролингвистика саласы панчлайнға кенеттен күлуге себеп болатын когнитивтік процестер туралы түсінік береді. Когнитивтік ғылымның зерттеушілері Коулсон мен Кутас өз жұмыстарында Раскин айтқан скрипттерді ауыстыру теориясын тікелей қарастырады. «Түсіну: жақсы және нашар түсінетін адамдардың әзілдерге мидың реакциясы» атты мақала әзілдерді оқыған кезде мидың белсенділігін өлшейді. Бұл саладағы басқа зерттеулер де юморды екі кезеңде өңдеу теориясын қолдайды, бұл олардың қабылдау үшін қажетті ұзақ уақытында көрінеді. Нейробиология саласында күлкінің екі жартылай тәуелсіз нейрондық жол арқылы туындайтыны көрсетілген: «еріктісіз» немесе «эмоциялық» жүйе және «ерікті» жүйе. Бұл зерттеу, әзілге тап болғандағы жиі кездесетін жағдайға сенімділік қосады: күлкіден кейін дереу жауапкершіліктен бас тарту: «Ой, бұл жаман әзіл еді». Мұнда танымның көптеген сатылары айқын көрінеді, қабылдау әзілдің моральдық/этикалық мазмұнының шешілуінен бір демге дейін жылдам өңделеді.

The punchline is intended to make the audience laugh. A linguistic interpretation of this punchline/response is elucidated by Victor Raskin in his Script based Semantic Theory of Humour. Humour is evoked when a trigger contained in the punchline causes the audience to abruptly shift its understanding of the story from the primary (or more obvious) interpretation to a secondary, opposing interpretation. "The punchline is the pivot on which the joke text turns as it signals the shift between the [semantic] scripts necessary to interpret [re interpret] the joke text." To produce the humour in the verbal joke, the two interpretations (i. e. scripts) need to both be compatible with the joke text and opposite or incompatible with each other. Thomas R. Shultz, a psychologist, independently expands Raskin's linguistic theory to include "two stages of incongruity: perception and resolution." He explains that " incongruity alone is insufficient to account for the structure of humour. [ ] Within this framework, humour appreciation is conceptualized as a biphasic sequence involving first the discovery of incongruity followed by a resolution of the incongruity." In the case of a joke, that resolution generates laughter. This is the point at which the field of neurolinguistics offers some insight into the cognitive processing involved in this abrupt laughter at the punchline. Studies by the cognitive science researchers Coulson and Kutas directly address the theory of script switching articulated by Raskin in their work. The article "Getting it: Human event related brain response to jokes in good and poor comprehenders" measures brain activity in response to reading jokes. Additional studies by others in the field support more generally the theory of two stage processing of humour, as evidenced in the longer processing time they require. In the related field of neuroscience, it has been shown that the expression of laughter is caused by two partially independent neuronal pathways: an "involuntary" or "emotionally driven" system and a "voluntary" system. This study adds credence to the common experience when exposed to an off colour joke; a laugh is followed in the next breath by a disclaimer: "Oh, that's bad " Here the multiple steps in cognition are clearly evident in the stepped response, the perception being processed just a breath faster than the resolution of the moral/ethical content in the joke.

Жауап

Күлкі – әзілге күтілетін жауап. Әзіл айтушы көрермендер оны "түсінеді" деп үміттенеді және оларға ойын-қуаныш сыйлайды. Бұл әзілдің, шын мәнінде, жеке адамдар мен топтар арасындағы "түсінік сынағы" екендігіне алып келеді. Егер тыңдаушылар әзілді түсінбесе, онда олар оқиғадағы екі жағдайды қалыптасқандай түсінбейді. Немесе олар "түсініп" тұрып күлмейді; бұл қазіргі көрермендер үшін тым ұятты, тым жаман немесе тым ақымақ болуы мүмкін. Әйел адам су диспенсерінің жанында ер әріптесі айтқан әзілге, әйелдер дәретханасында естіген сол әзілге қарағанда басқаша жауап беруі мүмкін. Туалет юморына қатысты әзіл, колледж кампусына қарағанда бастауыш мектептегі ойын алаңында көбірек күлкі тудыруы мүмкін. Бір әзіл әртүрлі жағдайда әртүрлі реакция тудырады. Әзілдің мәні өзгермейді, бірақ ағымдағы жағдайға байланысты оның орындылығы әртүрлі болуы мүмкін.

Контекстілер мен мәтіндердің өзгеруі

Контекст әзіл-қалжыңның қандай нақты әлеуметтік жағдайда пайда болатынын зерттейді. Әңгімеші әзілдің мәтінін әртүрлі аудиторияға қабылдануына сәйкес өзгертеді, бірақ бір уақытта оның негізгі идеясын сақтайды. Бір әзілді университеттегі студенттік кеште де, әжеге де айтқанда қолданылатын сөздер мүлдем басқа болуы мүмкін. Әр жағдайда әңгімеші мен тыңдаушыны, сондай-ақ олардың бір-бірімен қарым-қатынасын анықтау маңызды. Бұл жағдай әртүрлі әлеуметтік факторлардың күрделілігін көрсетеді: жас, жыныс, нәсіл, ұлт, туыстық байланыс, саяси көзқарас, дін, билік қатынастары және т.б. Егер әңгімеші мен тыңдаушы арасындағы осындай факторлардың барлық мүмкін комбинацияларын ескерсек, бір әзіл әрбір ерекше әлеуметтік ортада сан алуан мағынаға ие болуы мүмкін. Дегенмен, контексті әзілдің мақсатымен шатастырмау керек. "Мақсат – бұл бірқатар контекстер негізінде жасалған абстракция". Жергілікті кафеде кешкі ауысымнан кейін келген ер адамдарды ұзақ уақыт бақылағанда, олар официанттармен әзілдесіп, кешкі уақытта олардың қарым-қатынасқа дайын екенін білуге тырысқан. Жалпылама әзілдерден бастап, өзекті тақырыптарға дейін, тіпті ашық жыныстық қызығушылықты білдіретін әзілдер официанттың жақын қарым-қатынасқа ашық екенін көрсетеді. Бұл зерттеу әзілдердің тек жақсы көңіл-күй сыйламайтынын көрсетеді. Бұл әзілдің әлеуметтік ортада атқаратын қызметінің бір ғана мысалы, бірақ одан да көптеген мысалдар бар. Кейде әзілдер жаңа адаммен жақсырақ танысу үшін қолданылады. Оларды не күлдіреді, не қызықты көреді? Саясат, дін немесе жыныстық тақырыптарға қатысты әзілдер аудиторияның осы мәселелерге деген көзқарасын анықтау үшін тиімді құрал болуы мүмкін. Олар сондай-ақ топтың біртұтастығын көрсететін белгі ретінде қолданылуы мүмкін, яғни топқа қабылдау немесе одан шеттету. Жасөспірімдер арасында "қоқым" әзілдер өздерінің денелерінде болып жатқан өзгерістер туралы ақпарат алмасуға мүмкіндік береді. Ал кейде әзілдер – достардың арасындағы қарапайым ойын-сауық.

The context explores the specific social situation in which joking occurs. The narrator automatically modifies the text of the joke to be acceptable to different audiences, while at the same time supporting the same divergent scripts in the punchline. The vocabulary used in telling the same joke at a university fraternity party and to one's grandmother might well vary. In each situation, it is important to identify both the narrator and the audience as well as their relationship with each other. This varies to reflect the complexities of a matrix of different social factors: age, sex, race, ethnicity, kinship, political views, religion, power relationships, etc. When all the potential combinations of such factors between the narrator and the audience are considered, then a single joke can take on infinite shades of meaning for each unique social setting. The context, however, should not be confused with the function of the joking. "Function is essentially an abstraction made on the basis of a number of contexts". In one long term observation of men coming off the late shift at a local café, joking with the waitresses was used to ascertain sexual availability for the evening. Different types of jokes, going from general to topical into explicitly sexual humour signalled openness on the part of the waitress for a connection. This study describes how jokes and joking are used to communicate much more than just good humour. That is a single example of the function of joking in a social setting, but there are others. Sometimes jokes are used simply to get to know someone better. What makes them laugh, what do they find funny? Jokes concerning politics, religion or sexual topics can be used effectively to gauge the attitude of the audience to any one of these topics. They can also be used as a marker of group identity, signalling either inclusion or exclusion for the group. Among pre adolescents, "dirty" jokes allow them to share information about their changing bodies. And sometimes joking is just simple entertainment for a group of friends.

Қарым-қатынастар

Әзілдесу контексі өз кезегінде әзілдесу қарым-қатынастарын зерттеуге алып келеді, бұл термин антропологтар тарапынан мәдениеттегі институционалдық әзіл-қалжыңға қатысатын әлеуметтік топтарды атау үшін қолданылған. Бұл қарым-қатынастар бір жақты немесе серіктестер арасындағы өзара алмасу түрінде болуы мүмкін. Әзілдесу қарым-қатынастары алғаш рет Африкадағы туыстық топтарда антропологтармен сипатталған. Бірақ олар әлемнің басқа да мәдениеттерінде де кездеседі, онда әзілдер мен әзілдесу қарым-қатынастың қалыпты шектерін белгілеу және нығайту үшін пайдаланылады.

Электрондық

ХХ ғасырдың соңында электрондық байланыс пайда болғанда, әзіл-қалжымдарға жаңа дәстүрлер енгізілді. Сөздік әзіл немесе карикатура досына электрондық пошта арқылы жіберіледі немесе хабарландыру тақтасына жарияланады; реакцияларға электрондық поштамен жауап беру (: ) немесе LOL жазу, немесе одан әрі алушыларға жіберу кіреді. Мұндай өзара әрекеттесу компьютер экранымен шектеледі және көбінесе жекебас болады. Әзілдің мәтіні сақталғанмен, интернеттегі әзілде контекст пен түрленулер жоғалады; көбінесе электрондық пошта арқылы жіберілген әзілдер өзгеріссіз көшіріледі. Әзілдің мазмұны жиі электрондық пошта тақырыбында көрсетіледі: "Жауап: күніңізді күлкімен бастаңыз" немесе осыған ұқсас. Электрондық пошта арқылы әзіл жіберу алушылар санын экспоненциалды түрде арттыра алады. Интернеттегі әзіл-қалжымдар әлеуметтік кеңістіктер мен әлеуметтік топтарды қайта қарауға итермелейді. Олар енді тек физикалық қатысу мен жергіліктілікпен ғана емес, киберкеңістіктегі байланыс арқылы да анықталады. "Компьютерлік желілер физикалық тұрғыдан шашыраңқы болғанымен, фольклоршыларды қызықтыратын тікелей, шектеусіз, ресми емес алмасу сипаттамаларын көрсететін қауымдастықтар құруға мүмкіндік береді". Бұл әсіресе, "көлемді әзілдердің таралуында айқын көрінеді – бұл жанр, онда сенсациялық оқиға төңірегінде бір түндік бойы көптеген әзілдер пайда болып, қысқа ғана уақытқа өркендейді, содан кейін бұқаралық ақпарат құралдары жаңа оқиғаларға көшкенде жоғалып кетеді". Бұл интернетті "белсенді фольклорлық кеңістік" ретінде түсінумен сәйкес келеді, онда әлеуметтік және мәдени күштер дамиды және анық орындаушылар мен көрермендерді тануға болады. Фольклоршы Билл Эллистің зерттеуі эволюциялық циклдің интернет арқылы қалай таратылғанын көрсетеді. 9/11 оқиғасынан кейін бірден әзілдерге арналған хабарлар тақталарына қол жеткізу арқылы Эллис электрондық түрде жарияланған тақырыптық әзілдерді және оларға жауаптарды нақты уақытта бақылай алды. Архивтелген хабарлар тақталарына қол жеткізу күрделі виртуалды әңгіме аясында бір әзілдің дамуын қадағалауға мүмкіндік береді.

The advent of electronic communications at the end of the 20th century introduced new traditions into jokes. A verbal joke or cartoon is emailed to a friend or posted on a bulletin board; reactions include a replied email with a : ) or LOL, or a forward on to further recipients. Interaction is limited to the computer screen and for the most part solitary. While preserving the text of a joke, both context and variants are lost in internet joking; for the most part, emailed jokes are passed along verbatim. The framing of the joke frequently occurs in the subject line: "RE: laugh for the day" or something similar. The forward of an email joke can increase the number of recipients exponentially. Internet joking forces a re evaluation of social spaces and social groups. They are no longer only defined by physical presence and locality, they also exist in the connectivity in cyberspace. "The computer networks appear to make possible communities that, although physically dispersed, display attributes of the direct, unconstrained, unofficial exchanges folklorists typically concern themselves with". This is particularly evident in the spread of topical jokes, "that genre of lore in which whole crops of jokes spring up seemingly overnight around some sensational event flourish briefly and then disappear, as the mass media move on to fresh maimings and new collective tragedies". This correlates with the new understanding of the internet as an "active folkloric space" with evolving social and cultural forces and clearly identifiable performers and audiences. A study by the folklorist Bill Ellis documented how an evolving cycle was circulated over the internet. By accessing message boards that specialised in humour immediately following the 9/11 disaster, Ellis was able to observe in real time both the topical jokes being posted electronically and responses to the jokes. Access to archived message boards also enables us to track the development of a single joke thread in the context of a more complicated virtual conversation.

Апат пен апаттар

Жоғарыда талқыланған 9/11 оқиғасы сияқты, циклдер танымал тұлғаларға немесе Уэльс ханшайымы Диананың қазасы, Майкл Джексонның өлімі және «Space Shuttle Challenger» апаты сияқты ұлттық трагедияларға байланысты пайда болады. Бұл циклдер ұлттық жаңалықтарда кеңінен жарияланған, күтпеген қайғылы оқиғаларға жауап ретінде үнемі туындайды. «Челленджер» апаты туралы әзіл-қалжыңдарды терең талдау 1986 жылдың ақпаннан наурызға дейін апаттан кейін тараған юмор түрінің өзгергенін көрсетеді. «Бұл әзілдердің ерекше «толқындарда» пайда болғанын көрсетеді, бірінші толқын оқиғаға тапқыр сөздермен жауап берді, ал екінші толқын оқиғамен байланысты қайғылы және алаңдатарлық суреттермен ойнады. Апатқа байланысты әзілдердің негізгі әлеуметтік функциясы – ортақ қайғыға ұшыраған оқиғаға нүкте қоюға көмектесу, оқиғаны еске түсірмей, күнделікті мәселелерге көңіл бөлгені туралы сигнал беру болып табылады».

Этностық әзіл-қасиетін

Әлеуметтанушы Кристи Дэвис әлемнің әр елінде айтылатын этникалық әзілдер туралы көп жазған. Этностық әзілдерде ол әзілдің "надан" етникалық нысанасы мәдениетке жат емес, керісінше, әзіл айтушыларға жақсы таныс шеткі әлеуметтік топ (географиялық, экономикалық, мәдени, тілдік) екенін анықтаған. Сондықтан американдықтар поляктар мен итальяндықтар туралы, немістер Остфризендер туралы, ал ағылшындар ирландтар туралы әзілдер айтады. Дэвистің теориясын талдау барысында былай делінеді: "Дэвис үшін [этникалық] әзілдер олардың болжамды нысаналары ретінде танылатын басқаларды қалай елестетуінен гөрі, әзіл айтушылардың өзін қалай елестетуі туралы көбірек мәселе. Осылайша, әзілдер адамды әлемдегі орнына ортастауға – өз орнын еске салып, олар сол жерде екеніне сендіруге қызмет етеді."

Абсурдтар мен өлім жазасына кесілгендердің әзіл-сықағы

Үшінші әзіл-қалжыңдар санаты абсурдты кейіпкерлерді мазақ ету нысаны ретінде көрсетеді: мысалы, жүзім, өлген нәресте немесе піл. 1960 жылдардан бастап, фольклоршы Алан Дундес бастаған осы әзіл-қалжыңдардың әлеуметтік және мәдени тұрғыдан түсіндірілуі академиялық журналдарда жариялана бастады. Өлген нәресте туралы әзілдер 1960 жылдары кеңінен қолданыла бастаған контрацепция және аборт салдарынан туындаған қоғамдағы өзгерістер мен кінә сезімін көрсетеді деп саналады. Піл туралы әзілдер Азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде американдық афроамерикандықтарды бейнелеу ретінде немесе алпысыншы жылдардың контрмәдениетінің сезімін бейнелейтін, елдегі үлкен және жабайы нәрсе ретінде әртүрлі интерпретацияланды. Бұл интерпретациялар бұрын фольклоршылар мен этнологтар жасаған әзілдерді жай жинау және құжаттаудан асып, олардың тақырыптарын мәдени тұрғыдан түсінуге бағытталған.

Жіктеу жүйелері

Халық аңыздары мен ауыз әдебиетінің басқа түрлері 19 ғасырда Еуропа бойынша жинақтала бастады (Гримм ағай-інілер және т.б.). Сол кездегі фольклоршылар мен антропологтарға осы материалдарды ұйымдастыру жүйесі қажет болды. Аарне–Томпсон жіктеу жүйесін алғаш рет 1910 жылы Анти Аарне жариялады, ал кейін Стит Томпсон оны кеңейтіп, еуропалық халық аңыздары мен ауыз әдебиетінің басқа түрлерін жіктеудегі ең танымал жүйеге айналдырды. Оның соңғы бөлімі анекдоттар мен әзіл-қалжыңдарға арналған, олардың басты кейіпкерлері бойынша тізімделген дәстүрлі әзіл-қалжың әңгімелерді қамтиды: «Бұл индекс бөлімі негізінен ескі еуропалық әзіл-қалжыңдардың немесе көңілді әңгімелердің – қысқа, қарапайым сюжеттері бар әзіл-қалжың әңгімелердің жіктелуі болып табылады». Ескі аңыз түрлеріне және қолданыстан шыққан кейіпкерлерге (мысалы, ақымақ) назар аударғандықтан, Аарне–Томпсон индексі қазіргі заманғы әзіл-қалжыңды анықтау мен жіктеуде көп көмек бермейді. Фольклоршылар мен мәдени антропологтар кеңінен қолданатын, егжей-тегжейлі жіктеу жүйесі – Томпсон мотив индексі, ол әңгімелерді жеке оқиға элементтеріне бөледі. Бұл жүйе әзіл-қалжыңдарды әңгімедегі жеке мотивтерге сәйкес жіктеуге мүмкіндік береді: кейіпкерлер, заттар және оқиғалар. Ол мәтінді бір уақытта бірнеше элемент бойынша жіктеу жүйесін қамтамасыз етпейді, бірақ бір мәтінді бірнеше мотив бойынша жіктеуді теориялық тұрғыдан мүмкін етеді. Томпсон мотив индексі арнайы мотив индекстерін тудырды, олардың әрқайсысы әзілдің бір кіші жиынтығының бір аспектісіне назар аударады. Осы арнайы индекстердің тек бірнеше мысалы басқа мотив индекстері тізімінде келтірілген. Мұнда ортағасырлық испан халықтық әңгімелері, тағы бір тілдік әзіл-қалжыңдар және үшінші жыныстық әзіл-қалжыңдар үшін индекс таңдауға болады. Зерттеушіге осы күрделі жағдаймен көмектесу үшін индекстердің бірнеше библиографиясы, сондай-ақ өз индексін құруға қалай басшылық жасау керектігі туралы нұсқаулық бар. Ауызша баяндауларды аңыз түрлеріне немесе оқиға элементтеріне сәйкес анықтаудың осы жүйелерімен бірнеше қиындықтар анықталды. Бірінші үлкен мәселе – олардың иерархиялық ұйымдастырылуы: баяндаудың бір элементі негізгі элемент ретінде таңдалады, ал қалған бөліктері оған бағынышты болып орналасады. Бұл жүйелердің екінші мәселесі – тізімделген мотивтер сапа жағынан бірдей емес: кейіпкерлер, заттар және оқиғалар бір-бірімен қатар қарастырылады. Оқиғаларда әрқашан кем дегенде бір кейіпкер болады және әдетте бір зат болады, сондықтан көптеген баяндауларды бірнеше тақырыпқа бөлуге болады. Бұл тауарды қайдан іздеуге және қайдан табуға болатыны туралы түсініксіздікке әкеледі. Үшінші маңызды мәселе – 20 ғасырдың ортасында кең таралған «әдепсіздікке қатысты ұқыптылық» салдарынан көптеген индекстерде әдепсіз, жыныстық және скатологиялық элементтер үнемі елемей қалды. Фольклоршы Роберт Жорж осы қолданыстағы жіктеу жүйелерінің алаңдаушылығын қорытындылады: «Шалдың барлық әртүрлі элементтерін (негізінен ауызша) күрделі баяндау нысанын зерттеу мен бағалауда нақты құндылық болатын көп өлшемді жіктеу жүйесіне ұйымдастыру қиын екені дәлелденді». Тілші Виктор Раскин мен Сальваторе Аттардо жасаған «Сөздік әзілдің жалпы теориясы» немесе GTVH дәл осыны жасауға тырысады. Бұл жіктеу жүйесі әзіл-қалжың үшін арнайы әзірленді, кейіннен ол ұзақ әңгімелерді де қамтиды. Білім ресурстары немесе KR деп аталатын баяндаманың алты түрлі аспектісі бір-бірінен тәуелсіз бағаланып, содан кейін біріктірілген сыныптамалық белгіге біріктірілуі мүмкін. Шалқыма құрылымының осы алты KR-іне мыналар жатады: Сценарий қарама-қарсылығы (SO) Раскиннің SSTH-де ұсынылған сценарий қарама-қарсылығына сілтеме жасайды. Бұған басқалармен қатар нақты (нақты емес), шын (емес шын), қалыпты (әдеттен тыс), мүмкін (мүмкін емес) сияқты тақырыптар кіреді. Логикалық механизм (ЛМ) – әзілдің әр түрлі сценарийлерін байланыстыратын механизм. Бұл қарапайым тілдік тәсілден бастап, қате логика немесе жалған аналогия сияқты күрделі ЛМ-ге дейін болуы мүмкін. Жағдай (СИ) оқиғаны баяндауға қажетті объектілерді, іс-әрекеттерді, құрал-саймандарды, реквизиттерді қамти алады. Мақсат (ТА) – әзілдің «бұтқыры» болып табылатын кейіпкерлерді анықтайды. Бұл белгілеу этникалық топтардың, кәсіптердің және т.б. стереотиптерін қалыптастыруға және нығайтуға қызмет етеді. Аңыз стратегиясы (НС) – әңгіменің қарапайым баяндама, диалог немесе жұмбақ түріндегі форматын қарастырады. Бұл әр түрлі жанрларды және қосалқы жанрларды жіктеуге тырысады. Кейінгі зерттеуде Аттардо НС-ті тек әзіл-қалжыңдар ғана емес, кез келген ұзындықтағы ауызша және басылған әзіл-қалжыңдарды қамту үшін кеңейтеді. Тіл (LA) «мәтінді айту үшін қажетті барлық ақпаратты қамтиды. Ол нақты сөздерді және функционалдық элементтердің орналасуын анықтайды». GTVH дамуы барысында KR-лердің иерархиясы белгілі бір деңгейдегі KR-лерге байланысты төменгі деңгейдегі KR-лердің нұсқаларын шектеу үшін құрылды. Мысалы, шам әзілі (СИ) әрқашан жұмбақ түрінде болады (НС). Бұл шектеулерден басқа, KR-лер көптеген комбинацияларды жасауға мүмкіндік береді, зерттеушіге талдау үшін бір немесе екі анықталған KR-лерді қамтитын әзіл-қалжыңдарды таңдауға мүмкіндік береді. Бұл сонымен қатар әзіл-қалжыңдардың ұқсастығын немесе айырмашылығын олардың белгілемелерінің ұқсастығына қарай бағалауға мүмкіндік береді. «GTVH әрбір параметрдің алатын мәндерін біріктіру арқылы шексіз көп әзіл-қалжыңдарды жасау [немесе сипаттау] механизмі ретінде ұсынылады. Сипаттамалық тұрғыдан алғанда, GTVH-де әзіл-қалжыңды талдау 6 KR-лердің мәндерін тізімдеуден тұрады (ТА және ЛМ бос болуы мүмкін екенін ескере отырып)». Бұл жіктеу жүйесі кез келген әзіл-қалжыңға, тіпті кез келген сөздік әзілге функционалды көп өлшемді белгіні ұсынады.

As folktales and other types of oral literature became collectables throughout Europe in the 19th century (Brothers Grimm et al. ), folklorists and anthropologists of the time needed a system to organise these items. The Aarne–Thompson classification system was first published in 1910 by Antti Aarne, and later expanded by Stith Thompson to become the most renowned classification system for European folktales and other types of oral literature. Its final section addresses anecdotes and jokes, listing traditional humorous tales ordered by their protagonist; "This section of the Index is essentially a classification of the older European jests, or merry tales – humorous stories characterized by short, fairly simple plots. " Due to its focus on older tale types and obsolete actors (e. g., numbskull), the Aarne–Thompson Index does not provide much help in identifying and classifying the modern joke. A more granular classification system used widely by folklorists and cultural anthropologists is the Thompson Motif Index, which separates tales into their individual story elements. This system enables jokes to be classified according to individual motifs included in the narrative: actors, items and incidents. It does not provide a system to classify the text by more than one element at a time while at the same time making it theoretically possible to classify the same text under multiple motifs. The Thompson Motif Index has spawned further specialised motif indices, each of which focuses on a single aspect of one subset of jokes. A sampling of just a few of these specialised indices have been listed under other motif indices. Here one can select an index for medieval Spanish folk narratives, another index for linguistic verbal jokes, and a third one for sexual humour. To assist the researcher with this increasingly confusing situation, there are also multiple bibliographies of indices as well as a how to guide on creating your own index. Several difficulties have been identified with these systems of identifying oral narratives according to either tale types or story elements. A first major problem is their hierarchical organisation; one element of the narrative is selected as the major element, while all other parts are arrayed subordinate to this. A second problem with these systems is that the listed motifs are not qualitatively equal; actors, items and incidents are all considered side by side. And because incidents will always have at least one actor and usually have an item, most narratives can be ordered under multiple headings. This leads to confusion about both where to order an item and where to find it. A third significant problem is that the "excessive prudery" common in the middle of the 20th century means that obscene, sexual and scatological elements were regularly ignored in many of the indices. The folklorist Robert Georges has summed up the concerns with these existing classification systems: It has proven difficult to organise all different elements of a joke into a multi dimensional classification system which could be of real value in the study and evaluation of this (primarily oral) complex narrative form. The General Theory of Verbal Humour or GTVH, developed by the linguists Victor Raskin and Salvatore Attardo, attempts to do exactly this. This classification system was developed specifically for jokes and later expanded to include longer types of humorous narratives. Six different aspects of the narrative, labelled Knowledge Resources or KRs, can be evaluated largely independently of each other, and then combined into a concatenated classification label. These six KRs of the joke structure include:
Script Opposition (SO) references the script opposition included in Raskin's SSTH. This includes, among others, themes such as real (unreal), actual (non actual), normal (abnormal), possible (impossible). Logical Mechanism (LM) refers to the mechanism which connects the different scripts in the joke. These can range from a simple verbal technique like a pun to more complex LMs such as faulty logic or false analogies. Situation (SI) can include objects, activities, instruments, props needed to tell the story. Target (TA) identifies the actor(s) who become the "butt" of the joke. This labelling serves to develop and solidify stereotypes of ethnic groups, professions, etc. Narrative strategy (NS) addresses the narrative format of the joke, as either a simple narrative, a dialogue, or a riddle. It attempts to classify the different genres and subgenres of verbal humour. In a subsequent study Attardo expands the NS to include oral and printed humorous narratives of any length, not just jokes. Language (LA) " contains all the information necessary for the verbalization of a text. It is responsible for the exact wording and for the placement of the functional elements." As development of the GTVH progressed, a hierarchy of the KRs was established to partially restrict the options for lower level KRs depending on the KRs defined above them. For example, a lightbulb joke (SI) will always be in the form of a riddle (NS). Outside of these restrictions, the KRs can create a multitude of combinations, enabling a researcher to select jokes for analysis which contain only one or two defined KRs. It also allows for an evaluation of the similarity or dissimilarity of jokes depending on the similarity of their labels. "The GTVH presents itself as a mechanism of generating [or describing] an infinite number of jokes by combining the various values that each parameter can take. Descriptively, to analyze a joke in the GTVH consists of listing the values of the 6 KRs (with the caveat that TA and LM may be empty)." This classification system provides a functional multi dimensional label for any joke, and indeed any verbal humour.

Шалқы мен әзіл-сықақ зерттеулері

Көптеген академиялық пәндер әзілдерді (және басқа да түрлерін) зерттеуді өз құзыретіне жатқызады. Әйбағымызға орай, жақсы, жаман және одан да нашар әзілдер жетерлік. Әрбір қызығушылық танытқан пәннің әзілдерді зерттеуі соқырлар мен піл туралы ертегіні еске түсіреді, онда байқаулар, өздерінің тиімді әдістемелік зерттеулерінің нақты көрінісі болғанымен, көбінесе пілдің толық бейнесін ұғуға жетпейді. Бұл әзілдің өзіндік құрылымы бар күрделі, ықшам және толыққанды дәстүрлі әңгіме екенін көрсетеді. Осындай мәдени түсініктердің кішкентай бөліктерін толыққанды бағалау үшін "көпсалалы, салааралық және пәнаралық зерттеулер" қажет.

Психология

Зигмунд Фрейд – әзіл-оспақтарды зерттеудің маңызды нысаны ретінде таныған алғашқы ғалымдардың бірі. 1905 жылы жарияланған «Әзіл және олардың санасызға қатысы» атты еңбегінде Фрейд юмордың әлеуметтік табиғатын сипаттайды және мәтінін қазіргі заманғы Венадағы әзіл-қалжыңдардың көптеген мысалымен көрсетеді. Оның жұмысы осы контексте ерекше атауға лайық, себебі Фрейд өзінің жазбаларында әзіл-оспақ, юмор және комик арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Көптеген кейінгі зерттеулерде бұл айырмашылықтар оңай шатастырылып, барлық күлкілі нәрсе «юмор» деген жалпы атаумен біріктіріледі, бұл талқылауды одан әрі қиындатады. Фрейдтің зерттеуі жарық көргеннен бері психологтар адамның «юмор сезімін» түсіндіру, болжау және басқару мақсатында юмор мен әзіл-оспақтарды зерттеуді жалғастырып келеді. Адамдар неліктен күледі? Адамдар неге бір нәрсені күлкілі деп табады? Әзіл-оспақтар адамның мінезін болжай ала ма, немесе керісінше, мінез-құлық адамның қандай әзілге күлетінін болжай ала ма? «Юмор сезімі» дегеніміз не? Қазіргі танымал Psychology Today журналының шолуында юмордың түрлі аспектілерін талқылайтын 200-ден астам мақала тізімделген; психологиялық терминологияда бұл тақырыптық аймақ өлшеуге болатын эмоцияға және диагностика мен емдеуде қолданылатын құралға айналды. Американдық психологтар Кристофер Петерсон мен Мартин Селигман жасаған «Values in Action Inventory» атты жаңа психологиялық бағалау құралында юмор (және ойыншылдық) адамның негізгі мінез-құлық қасиеттерінің бірі ретінде қарастырылады. Осылайша, бұл өмірге қанағаттанудың жақсы көрсеткіші болуы мүмкін. Психологтар үшін бұл қасиеттің адамда қаншалықты дамығандығын және оны қалай арттыруға болатынын өлшеу пайдалы болар еді. 2007 жылы юморды өлшеуге арналған қолда бар құралдарды зерттеу барысында 60-тан астам психологиялық өлшеу құралы анықталды. Бұл құралдар юморды және оған байланысты жағдайларды және қасиеттерді сандық түрде бағалау үшін әртүрлі тәсілдерді қолданады. Адамның күлкісі арқылы физиологиялық реакциясын өлшеуге арналған құралдар бар; «Бет әрекеттерін кодтау жүйесі» (FACS) – күлкінің түрлі түрлерін анықтау үшін қолданылатын бірнеше құралдың бірі. Сондай-ақ, күлкіні өлшеу арқылы адамның күлкілілік реакциясын есептеуге болады; күлкінің түрлі түрлері анықталған. Мұнда күлкі мен күлімдеудің әрқашан күлкілі нәрсеге жауап ретінде туындамайтынын атап өткен жөн. Өлшеу құралын жасауға тырысқанда, көптеген жүйелер «әзілдер мен карикатураларды» сынақ материалы ретінде пайдаланады. Алайда, екі құрал бірдей әзіл-оспақтарды қолданбағандықтан және тілдер арасында мұндай әзілдерді қолдану мүмкін болмағандықтан, бағалау объектілерінің салыстырмалы екенін қалай анықтауға болады? Ал енді, кімге бір адамның юмор сезімін бағалауды сұраймыз? Өзіне, бейтарап бақылаушыға, әлде отбасы, достары мен әріптестеріне сұраймыз ба? Сонымен қатар, сынаққа тартылғандардың ағымдағы көңіл-күйі ескерілді ме; жақында отбасында қайтыс болған адам күлімдеуге бейім болмауы мүмкін. Проблеманы беткей қарастырғанда да көрінетін көптеген нұсқаларды ескере отырып, ғылыми зерттеудің бұл бағыттары проблемалық тұзақтар мен күмәнді шешімдерге толы екені анық көрінеді. Психолог юморды зерттеуде өте белсенді. Ол лингвистер Раскин мен Аттардомен бірлесіп олардың «Жалпы вербальді юмор теориясы» (GTVH) жіктеу жүйесін жасады. Олардың мақсаты – алты автономды жіктеу түрін (KR) және осы KR-дің иерархиялық ретін эмпирикалық түрде тексеру. Бұл бағыттағы прогресс екі саланың да дамуына оң әсер етеді: лингвистика әзіл-оспақтардың көп өлшемді жіктелу жүйесінің эмпирикалық растауын алады, ал психология – салыстырмалы өлшеу құралдарын жасауға мүмкіндік беретін стандартталған әзіл-оспақтар жіктемесіне ие болады.

Sigmund Freud was one of the first modern scholars to recognise jokes as an important object of investigation. In his 1905 study Jokes and their Relation to the Unconscious Freud describes the social nature of humour and illustrates his text with many examples of contemporary Viennese jokes. His work is particularly noteworthy in this context because Freud distinguishes in his writings between jokes, humour and the comic. These are distinctions which become easily blurred in many subsequent studies where everything funny tends to be gathered under the umbrella term of "humour", making for a much more diffuse discussion. Since the publication of Freud's study, psychologists have continued to explore humour and jokes in their quest to explain, predict and control an individual's "sense of humour". Why do people laugh? Why do people find something funny? Can jokes predict character, or vice versa, can character predict the jokes an individual laughs at? What is a "sense of humour"? A current review of the popular magazine Psychology Today lists over 200 articles discussing various aspects of humour; in psychological jargon, the subject area has become both an emotion to measure and a tool to use in diagnostics and treatment. A new psychological assessment tool, the Values in Action Inventory developed by the American psychologists Christopher Peterson and Martin Seligman includes humour (and playfulness) as one of the core character strengths of an individual. As such, it could be a good predictor of life satisfaction. For psychologists, it would be useful to measure both how much of this strength an individual has and how it can be measurably increased. A 2007 survey of existing tools to measure humour identified more than 60 psychological measurement instruments. These measurement tools use many different approaches to quantify humour along with its related states and traits. There are tools to measure an individual's physical response by their smile; the Facial Action Coding System (FACS) is one of several tools used to identify any one of multiple types of smiles. Or the laugh can be measured to calculate the funniness response of an individual; multiple types of laughter have been identified. It must be stressed here that both smiles and laughter are not always a response to something funny. In trying to develop a measurement tool, most systems use "jokes and cartoons" as their test materials. However, because no two tools use the same jokes, and across languages this would not be feasible, how does one determine that the assessment objects are comparable? Moving on, whom does one ask to rate the sense of humour of an individual? Does one ask the person themselves, an impartial observer, or their family, friends and colleagues? Furthermore, has the current mood of the test subjects been considered; someone with a recent death in the family might not be much prone to laughter. Given the plethora of variants revealed by even a superficial glance at the problem, it becomes evident that these paths of scientific inquiry are mined with problematic pitfalls and questionable solutions. The psychologist has been very active in the research of humour. He has collaborated with the linguists Raskin and Attardo on their General Theory of Verbal Humour (GTVH) classification system. Their goal is to empirically test both the six autonomous classification types (KRs) and the hierarchical ordering of these KRs. Advancement in this direction would be a win win for both fields of study; linguistics would have empirical verification of this multi dimensional classification system for jokes, and psychology would have a standardised joke classification with which they could develop verifiably comparable measurement tools.

Тіл білімі

Лингвистикалық зерттеулер соңғы он бес жылда үлкен қадам жасап, күлкі психологиясын осы маңызды және жалпыадамзаттық қабілетті зерттеудегі ең жетілген теориялық тәсіл ретінде ығыстырды. Бір танымал лингвист пен юмор зерттеушісінің жақындағы мәлімдемесінде оның көзқарасы бойынша қазіргі лингвистикалық юмор зерттеулері сипатталған. Лингвистер сөздерді, сөздердің сөйлемдерді құру үшін қалай біріктірілетінін, сөйлемдердің бір адамнан екіншісіне қалай мағына жеткізілетінін және сөздерді қолдану арқылы өзара әрекеттесудің қалай тілдік құрылымдарды құратынын зерттейді. Жоғарыда айтылғандай, әзіл – сөз бен сөйлемдердің күлкіні тудыру үшін жасалған ауызша әңгіме. Лингвистің сұрағы: «Қандай факторлар күлкілі желіні күлкілі етеді?» Бұл сұрақ психологтардың күлкіге реакциясын зерттеуінен (жоғарыда қараңыз) өзгеше. Психологтардың юморды бағалауы «жеке тұлғаның көзқарасынан жасалады; яғни, юморға жауап берумен немесе оны жасаумен байланысты құбылыс, бірақ юмордың өзінің сипаттамасы емес». Ал лингвистика мәтінді не нәрсе күлкілі ететінін нақты сипаттауға ұмтылады. Соңғы онжылдықта екі маңызды жаңа лингвистикалық теория жасалып, тексерілді. Біріншісі Виктор Раскинның 1985 жылы жарық көрген «Юмордың семантикалық механизмдері» еңбегінде ұсынылды. Бұл юмордың сәйкессіздік теориясының жалпы ұғымдарының бір түрі болғанымен, оның тәсілін тек лингвистикалық деп мойындаған алғашқы теория. Скрипт негізіндегі семантикалық юмор теориясы (SSTH) мәтінді күлкілі ететін екі лингвистикалық шартты анықтаудан басталады. Содан кейін күлкілі желіні құруға қатысты механизмдерді анықтайды. Бұл теория юмордың семантикалық/прагматикалық негізін, сондай-ақ сөйлеушілердің юморлық құзыреттілігін орнатты. Бірнеше жылдан кейін SSTH Раскин мен оның әріптесі Сальваторе Аттардо ұсынған әзілдердің кең теориясына енгізілді. Вербальді юмордың жалпы теориясында SSTH логикалық механизм (LM) деп қайта аталды (әзілдегі әртүрлі лингвистикалық скрипттерді байланыстыратын механизм) және бес тәуелсіз білім ресурсына (KR) қосылды. Бұл алты KR бірлесіп, кез келген юмористикалық мәтіннің көп өлшемді сипаттамалық белгісі ретінде жұмыс істей алады. Лингвистика әзілдерді зерттеу үшін қосымша әдістемелік құралдарды әзірледі: әзілдердің дискурс талдауы және әңгімелесу талдауы. Бұл екі мамандық «табиғи» тілді қолдануға, яғни нақты (көбінесе жазылған) әңгімелерді талдауға бағытталған. Осы зерттеулердің бірі жоғарыда талданды, онда Харви Сакс бір әзілді айтудағы реттік ұйымдастыруды егжей-тегжейлі сипаттайды. Дискурс талдауы әлеуметтік юмордың барлық контекстін, сөздерді құрайтын әлеуметтік өзара әрекеттесуді баса көрсетеді.

"The linguistics of humor has made gigantic strides forward in the last decade and a half and replaced the psychology of humor as the most advanced theoretical approach to the study of this important and universal human faculty." This recent statement by one noted linguist and humour researcher describes, from his perspective, contemporary linguistic humour research. Linguists study words, how words are strung together to build sentences, how sentences create meaning which can be communicated from one individual to another, and how our interaction with each other using words creates discourse. Jokes have been defined above as oral narratives in which words and sentences are engineered to build toward a punchline. The linguist's question is: what exactly makes the punchline funny? This question focuses on how the words used in the punchline create humour, in contrast to the psychologist's concern (see above) with the audience's response to the punchline. The assessment of humour by psychologists "is made from the individual's perspective; e. g. the phenomenon associated with responding to or creating humor and not a description of humor itself." Linguistics, on the other hand, endeavours to provide a precise description of what makes a text funny. Two major new linguistic theories have been developed and tested within the last decades. The first was advanced by Victor Raskin in "Semantic Mechanisms of Humor", published 1985. While being a variant on the more general concepts of the incongruity theory of humour, it is the first theory to identify its approach as exclusively linguistic. The Script based Semantic Theory of Humour (SSTH) begins by identifying two linguistic conditions which make a text funny. It then goes on to identify the mechanisms involved in creating the punchline. This theory established the semantic/pragmatic foundation of humour as well as the humour competence of speakers. Several years later the SSTH was incorporated into a more expansive theory of jokes put forth by Raskin and his colleague Salvatore Attardo. In the General Theory of Verbal Humour, the SSTH was relabelled as a Logical Mechanism (LM) (referring to the mechanism which connects the different linguistic scripts in the joke) and added to five other independent Knowledge Resources (KR). Together these six KRs could now function as a multi dimensional descriptive label for any piece of humorous text. Linguistics has developed further methodological tools which can be applied to jokes: discourse analysis and conversation analysis of joking. Both of these subspecialties within the field focus on "naturally occurring" language use, i. e. the analysis of real (usually recorded) conversations. One of these studies has already been discussed above, where Harvey Sacks describes in detail the sequential organisation in telling a single joke. Discourse analysis emphasises the entire context of social joking, the social interaction which cradles the words.

Фольклор және антропология

Фольклор мен мәдени антропология әзіл-қалжымдарға ең көп құқық тақырыптайтын салалар болып табылады. Әзілдер батыс мәдениетінде ауызша таратылатын дәстүрлі халық әдебиетінің соңғы қалған аз ғана түрлерінің бірі болып саналады. Андре Жольс 1930 жылы оларды ауыз әдебиетінің «қарапайым түрлерінің» бірі деп атады және фольклоршылар мен антропологтар болғаннан бері олар жиналып, зерттелді. Жанр ретінде олар 20 ғасырдың басында, 1910 жылы жарық көрген Арне-Томпсон индексінде жеке тақырып ретінде енгізілді: Анекдоттар мен әзілдер. 1960 жылдардан бастап мәдениет зерттеушілері «халық идеяларының» жинақтаушылары мен мұрағатшыларынан мәдени артефактілерді түсіндірушілерге айналды. Осы кезеңдегі көрнекті ғалымдардың бірі – фольклоршы Алан Дундес. Ол дәстүр мен тарату туралы сұрақтар қоюға кірісіп, «Фольклордың бір бөлігі, егер ол мағына бермесе, беріліп отырмайды, тіпті баяндаушы мен тыңдаушы оның мәнін түсіндіре алмаса да» деген маңызды байқау жасады. Әзілдер контекстінде бұл одан әрі зерттеудің негізіне айналады. Неге осы әзіл енді айтылды? Осы кеңейтілген көзқарас қана қатысушылар үшін оның мәнін түсінуге мүмкіндік береді. Бұл сұрақтар көптеген әзіл-қалжың циклдерінің маңыздылығын зерттеуге арналған монографиялардың пайда болуына әкелді. Асыра сілтеулі, мағынасыз піл туралы әзілдер неге күлкілі? Өлген балалар туралы әзілдерге не үшін күлеміз? Аушвиц және Холокост туралы қазіргі неміс әзілдеріне арналған мақаласында Дундес осы зерттеуді негіздеді: «Жаңа юмор теорияларының өркенді ұрпағы, жартастардың арасындағы саңырауқұлақтар сияқты гүлдейді: Эллиотт Орингтің «тиісті екіұстамалық» туралы теориялық талқылаулары және Эми Карреллдің «сөздік юмордың аудиторияға негізделген теориясы (1993)» гипотезасы». Антрополог Махадев Апте «Юмор және күлкі: Антропологиялық көзқарас» атты кітабында өзінің академиялық көзқарасын дәлелдейтін нақты аргументтер келтіреді. «Менің талқылауымның негізінде екі аксиома жатыр, атап айтқанда, юмор көбінесе мәдениетке негізделген және юмор мәдени жүйелерді түсіну үшін маңызды тұжырымдамалық және әдістемелік құрал бола алады». Апте сондай-ақ юмор зерттеулерін «юморология» ретінде заңдастыруға шақырады; бұл юмор зерттеулерінің пәнаралық сипатын қамтитын зерттеу саласы болар еді. «Юморология» термині әлі күнге дейін кеңінен танымал болмаса да, осы салааралық зерттеулерді халықаралық деңгейде тануда үлкен қадамдар жасалуда. Халықаралық юмор зерттеулер қоғамы 1989 жылы «юмордың салааралық зерттеулерін ілгерілету, ынталандыру және қолдау; ұқсас мақсаттарға ие жергілікті, ұлттық және халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық жасау; кездесулер ұйымдастыру және қоғамның мақсатына қатысты жариялымдарды шығару және ынталандыру» мақсатымен құрылды. Ол сондай-ақ «Юмор: Халықаралық юмор зерттеулер журналын» жариялайды және өзінің мамандығын ілгерілету және ақпараттандыру үшін жыл сайын конференциялар өткізеді.

Folklore and cultural anthropology have perhaps the strongest claims on jokes as belonging to their bailiwick. Jokes remain one of the few remaining forms of traditional folk literature transmitted orally in western cultures. Identified as one of the "simple forms" of oral literature by André Jolles in 1930, they have been collected and studied since there were folklorists and anthropologists abroad in the lands. As a genre they were important enough at the beginning of the 20th century to be included under their own heading in the Aarne–Thompson index first published in 1910: Anecdotes and jokes. Beginning in the 1960s, cultural researchers began to expand their role from collectors and archivists of "folk ideas" to a more active role of interpreters of cultural artefacts. One of the foremost scholars active during this transitional time was the folklorist Alan Dundes. He started asking questions of tradition and transmission with the key observation that "No piece of folklore continues to be transmitted unless it means something, even if neither the speaker nor the audience can articulate what that meaning might be." In the context of jokes, this then becomes the basis for further research. Why is the joke told right now? Only in this expanded perspective is an understanding of its meaning to the participants possible. This questioning resulted in a blossoming of monographs to explore the significance of many joke cycles. What is so funny about absurd nonsense elephant jokes? Why make light of dead babies? In an article on contemporary German jokes about Auschwitz and the Holocaust, Dundes justifies this research: A stimulating generation of new humour theories flourishes like mushrooms in the undergrowth: Elliott Oring's theoretical discussions on "appropriate ambiguity" and Amy Carrell's hypothesis of an "audience based theory of verbal humor (1993)" to name just a few. In his book Humor and Laughter: An Anthropological Approach, the anthropologist Mahadev Apte presents a solid case for his own academic perspective. "Two axioms underlie my discussion, namely, that humor is by and large culture based and that humor can be a major conceptual and methodological tool for gaining insights into cultural systems." Apte goes on to call for legitimising the field of humour research as "humorology"; this would be a field of study incorporating an interdisciplinary character of humour studies. While the label "humorology" has yet to become a household word, great strides are being made in the international recognition of this interdisciplinary field of research. The International Society for Humor Studies was founded in 1989 with the stated purpose to "promote, stimulate and encourage the interdisciplinary study of humour; to support and cooperate with local, national, and international organizations having similar purposes; to organize and arrange meetings; and to issue and encourage publications concerning the purpose of the society". It also publishes Humor: International Journal of Humor Research and holds yearly conferences to promote and inform its speciality.

Күлкі физиологиясы

1872 жылы Чарльз Дарвин күлкіні тыныс алу, дауыс шығару, бет әрекеттері, қимыл-қозғалыс және дене күйі тұрғысынан қарастыратын алғашқы, толыққанды және көп жағынан керемет дәл сипаттамалардың бірін жариялады. Осы ерте зерттеуінде Дарвин кім күледі және неліктен күледі деген сұрақтарды көтеріп, содан бері берілген көптеген жауаптар осы мінез-құлықтың күрделілігін көрсетеді. Адамдар мен басқа да приматтардағы күлкіні түсіну үшін гелотология ғылымы (грекше gelos – күлкі деген мағынаны білдіреді) пайда болды; ол күлкі мен оның денеге тигізетін әсерін психологиялық және физиологиялық тұрғыдан зерттейді. Әзілдер күлкіні тудыруы мүмкін, бірақ күлкіні әзілдердің тікелей белгісі ретінде қолдануға болмайды, себебі күлкіге әзіл ғана емес, көптеген себептер ықпал етеді. Басқа алты себеп – әлеуметтік контекст, білімсіздік, алаңдаушылық, қорлау, өтініш ету сияқты мінез-құлық және қытықтау. Осылайша, күлкіні зерттеу – әзілдерді түсінудегі екінші, бірақ қызықты перспектива болып табылады.

Есептеулік әзіл

Компьютерлік юмор – компьютерлерді юморды модельдеу үшін пайдаланатын жаңа ғылыми сала; ол компьютерлік лингвистика мен жасанды интеллект ғылымдарының арасын байланыстырады. Бұл саланың басты мақсаты – әзілдер жасайтын және мәтін фрагментін әзіл ретінде танитын компьютерлік бағдарламаларды жасау. Бағдарламалаудың алғашқы әрекеттері негізінен каламбурлармен айналысты, себебі оларды қарапайым, тікелей ережелер арқылы іске асыру оңай. Бұл қарапайым бағдарламалар ешқандай интеллектіні көрсетпейді; олар шектеулі, алдын ала анықталған каламбурлар жиынтығына негізделген шаблон бойынша жұмыс істейді. Күрделі компьютерлік әзіл бағдарламалары әлі дамытылған жоқ. SSTH / GTVH юмор теорияларын түсінгенде, мұның себебін түсіну оңай. Бұл теориялардағы лингвистикалық скрипттер (немесе фреймдер) кез келген сөз үшін «сөзді қоршаған және одан туындайтын үлкен көлемдегі семантикалық ақпаратты» қамтиды – бұл туған тілдің иесінің санасында қалыптасқан когнитивтік құрылым. Бұл скрипттер сөздің лексикалық анықтамасынан әлдеқайда асып түседі; олар сөйлеушінің осы ұғым туралы толық білімін, оның әлеміндегідей қамтиды. Сезімтал емес машиналар ретінде компьютерлерде адамдар өмірлік тәжірибе арқылы жинаған энциклопедиялық скрипттер жоқ. Сонымен қатар, олар кең ауқымды семантикалық скрипттерді құруға және тілді кең контексте түсінуге қабілетсіз – бұл кез келген бала күнделікті өмірде ортасымен байланыс жасай келе меңгеретін контекст. Бұл саладағы одан әрі даму үшін компьютерлік лингвистер компьютерді онтологиялық семантикалық табиғи тілді өңдеу жүйесімен бағдарламалауға қол жеткізуі керек. Тек «ең күрделі тілдік құрылымдар ғана юморды формалды және/немесе есептеу арқылы тиімді зерттеуге мүмкіндік береді». Ойыншық жүйелер (яғни, қарапайым каламбур бағдарламалары) бұл міндетке мүлдем жарамсыз. Компьютерлік юмор саласы шағын және жетілмеген болғанымен, қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан көптеген салааралық күш-жігерге қуанышпен қарауға болады. Бұл сала түсінік пен әдістемеде дами келе, юмор теорияларын сынау үшін өте қолайлы полигон болып табылады; теорияға негізделген компьютерлік бағдарлама жасау үшін ережелерді алдымен нақты анықтау қажет.

Computational humour is a new field of study which uses computers to model humour; it bridges the disciplines of computational linguistics and artificial intelligence. A primary ambition of this field is to develop computer programs which can both generate a joke and recognise a text snippet as a joke. Early programming attempts have dealt almost exclusively with punning because this lends itself to simple straightforward rules. These primitive programs display no intelligence; instead, they work off a template with a finite set of pre defined punning options upon which to build. More sophisticated computer joke programs have yet to be developed. Based on our understanding of the SSTH / GTVH humour theories, it is easy to see why. The linguistic scripts (a. k. a. frames) referenced in these theories include, for any given word, a "large chunk of semantic information surrounding the word and evoked by it [ ] a cognitive structure internalized by the native speaker". These scripts extend much further than the lexical definition of a word; they contain the speaker's complete knowledge of the concept as it exists in his world. As insentient machines, computers lack the encyclopaedic scripts which humans gain through life experience. They also lack the ability to gather the experiences needed to build wide ranging semantic scripts and understand language in a broader context, a context that any child picks up in daily interaction with his environment. Further development in this field must wait until computational linguists have succeeded in programming a computer with an ontological semantic natural language processing system. It is only "the most complex linguistic structures [which] can serve any formal and/or computational treatment of humor well". Toy systems (i. e. dummy punning programs) are completely inadequate to the task. Despite the fact that the field of computational humour is small and underdeveloped, it is encouraging to note the many interdisciplinary efforts which are currently underway. As this field grows in both understanding and methodology, it provides an ideal testbed for humour theories; the rules must firstly be clearly defined in order to write a computer program around a theory.

Халықаралық әзіл күні

1 шілде күні бүкіл әлемде Халықаралық әзіл күні ретінде тойланады.