Кіріспе

Хаттар сериясы түрінде жазылған роман. Эпистолярлық роман – мұндағы баяндаушының ойдан шығарылған кейіпкерлері арасындағы хаттар арқылы жазылған туынды. Бұл термин көбінесе хаттармен қатар басқа да құжаттарды қамтитын романдарға қолданылады, ең көп кездесетіні – күнделік жазбалары мен газеттен алынған үзінділер. Кейде хаттар мүлдем болмаса да, құжаттардан тұратын романдар да осы санатқа жатқызылады. Соңғы кезде эпистолярлық романға аудио және радиожазбалар, блогтар мен электрондық хаттар сияқты электрондық құжаттар да енгізілуде. "Эпистолярлық" сөзі латын тілі арқылы грек тілінен (ἐπιστολή) алынған, ол "хат" деген мағынаны білдіреді. Осы формадағы туынды оқиғаға шынайылық қосу мақсатымен жазылуы мүмкін, себебі мәтін кейіпкерлердің өмірінде тікелей көрініс береді. Бұл әсіресе, барлық нәрсені білетін баяндаушыға жүгінбестен, әртүрлі көзқарастарды көрсетуге мүмкіндік береді. Эпистолярлық романның хаттардың шынайылығын арттыру үшін қолданатын маңызды стратегиялық құралы – көркем редактордың бейнесі.

Алғашқы еңбектері

Эпистолярлық романның пайда болуы туралы екі теория бар: біріншісі, жанрдың ішіне енгізілген хаттары бар романнан пайда болғанын, онда хаттардың арасындағы үшінші тұлғада баяндалатын бөлік біртіндеп азайғанын айтады. Екінші теорияда эпистолярлық роман хаттар мен поэзия жинақтарынан туындады: кейбір хаттар (көбінесе махаббатқа қатысты) сюжетке біріктірілді. Екі жаққа да дәлелдер бар. Шын мәніндегі алғашқы эпистолярлық роман – испандық "Сүйіспеншілік түрмесі" (Cárcel de amor) (шамамен 1485 ж.), Диего де Сан-Педроның романы, көптеген енгізілген хаттары баянына басымдық берген дәстүрге жатады. Ертедегі эпистолярлық романдардың басқа да белгілі мысалдары хаттар кітаптары және хаттар жинақтары дәстүрімен тығыз байланысты. Эдме Бурсоның "Құрмет, міндет және махаббат хаттары" (1669) жинағының бірнеше басылымдарында Бабет есімді қызға жазылған хаттар тобы кеңейтіліп, басқа хаттардан ерекшеленді, соның нәтижесінде "Бабетке хаттар" (Lettres à Babet) атты шағын эпистолярлық роман пайда болды. Португалиялық монахтың хаттары (Lettres portugaises) (1669), көбінесе Габриэль Жозеф де Ла Вернье, граф де Гильерьягске жатқызылады, бірақ аз ғана бөлігі Марианна Алкофорадоны автор деп санайды, Гильерьягтың прозасы мен поэзиясының бір бөлігі болуы керек деп есептеледі. Көптеген адамдар ағылшын тіліндегі эпистолярлық романның негізін қалаушы Джеймс Хауэлл (1594–1666) деп санайды, оның "Таныс хаттары" (1645–50) түрме, шетелдегі оқиғалар және әйелдерге деген махаббат туралы жазады. Эпистолярлық романның әлеуетін толыққанды пайдаланған алғашқы туынды, болуы мүмкін, "Адлет пен оның қарындасы арасындағы махаббат хаттары". Бұл еңбек үш томдық (1684, 1685 және 1687) жасырын түрде басылып шықты және авторлығы 21-ғасырда да даулы болса да, Афра Бенге жатқызылады. Роман жанрдың перспективалардың өзгеруінен туындаған нәтижесін көрсетеді: жеке кейіпкерлер өздерінің көзқарастарын ұсынды, ал автордың орталық дауысы мен моральдық бағалауы жоғалып кетті (кем дегенде бірінші томда; келесі томдарда баяндаушы енгізілді). Автор сонымен қатар, қате қолға түскен хаттар, жалған хаттар немесе кейіпкерлер жасырған хаттар сияқты күрделі сценарийлермен интригалар әлеміне енді. Эпистолярлық роман жанры 18-шы ғасырда Сэмюэл Ричардсонның өте сәтті романдары, "Памела" (1740) және "Кларисса" (1749) сияқты авторлардың еңбектерінде танымал болды. Джон Клелендтің ертедегі эротикалық романы "Фэнни Хилл" (1748) титулды кейіпкердің белгісіз алушыға жазған хаттар сериясы ретінде жазылған. Францияда Монтескьедің "Персия хаттары" (1721), содан кейін Жан Жак Руссоның "Жули, немесе жаңа Хелоиза" (1761) және Шодерлос де Лаклостың "Қауіпті байланыстар" (1782) шықты, ол эпистолярлық форманы үлкен драмалық әсерге қолданды, себебі оқиғалар тізбегі әрқашан тікелей немесе айқын байланысты емес еді. Германияда Иоганн Вольфганг фон Гётенің "Жас Вертердің қайғысы" (Die Leiden des jungen Werther) (1774) және Фридрих Холдерлиннің "Гиперион" шығармалары жарық көрді. Франсис Бруктың "Эмили Монтегю тарихы" (1769) алғашқы канадалық роман, ал жиырма жылдан кейін Уильям Хилл Браунның "Симпатияның күші" (1789) алғашқы американдық роман болды, екеуі де хаттар түрінде жазылған. 18-шы ғасырдан бастап хаттар формасы көптеген сындарға ұшырады, нәтижесінде көптеген пародилер пайда болды. Олардың ең көрнекті мысалы Генри Филдингтің "Памела" романының пародисы ретінде жазылған "Шамела" (1741). Онда әйел баяндаушы қаламды ұстап, ең әсерлі және күтпеген жағдайларда күнделігіне жазбалар жасайды. Оливер Голдсмит "Лондонда тұратын қытайлық философтың шығыстағы достарына хаттары" (1760–61) атты еңбегінде сатирикалық әсерге ие болды. Дневник жазушы Фанни Берни де сәтті комикстің алғашқы романында, "Эвелинада" (1788) солай істеді. 18-шы ғасырдан кейін эпистолярлық романның танымалдылығы азайды. Джейн Остин эпистолярлық форманы жасөспірімдерге арналған шығармаларында және "Леди Сьюзан" повесінде (1794) қолданғанмен, ол бұл құрылымды кейінгі шығармалары үшін тастап кетті. Оның жоғалған "Бірінші әсерлер" романы, кейін "Құрмет пен ұғым" деп қайта жазылған, хаттардан тұрған болуы мүмкін деп есептеледі: "Құрмет пен ұғым" әдеттегідей толық келтірілген хаттарды қамтиды және кейбіреулері сюжетте маңызды рөл атқарады. Дегенмен, хаттар формасы қолданылуын жалғастырды, тоғызыншы ғасырдағы романдарда ерекшеліктер немесе фрагменттер сақталды. Оноре де Бальзактың "Екі қалыңдықтың хаттары" романында монастырдағы білім алу кезінде достық қарым-қатынас құрған екі әйел 17 жыл бойы хат алмасып, өз өмірлерін сипаттайды. Мэри Шелли өзінің "Франкенштейн" (1818) романында хаттар формасын қолданады. Шелли хаттарды әртүрлі мақсаттар үшін қолданады, өйткені оқиға теңіз саяхатшысы мен ғалымның хаттары арқылы баяндалады, ол солтүк полюске баруға тырысып, Виктор Франкенштейнмен кездесіп, оның өлім алдындағы мойынсұнуын жазады. 1848 жылы жарық көрген Энн Бронтенің "Уайдфелл Холл тұрғыны" романы негізгі кейіпкерлердің бірінің досына және туысына жазылған ретроспективтік хаттардан тұрады, ал оның ішінде тұрғынның күнделігі бар. 19-шы ғасырдың соңында Брэм Стокер эпистолярлық формадағы ең танымал және сәтті романдардың бірін жариялады – "Дракула". 1897 жылы басылған роман хаттар, күнделік жазбалары, газет кесінділері, телеграммалар, дәрігерлердің жазбалары, кемелердің бортындағы жазбалар және т.б. толығымен құрастырылған.

Түрлері

Эпистолярлық романдарды хаттары қосылған адамдардың санына қарай жіктеуге болады. Бұл эпистолярлық романның үш түрін анықтайды: монофониялық (бір ғана кейіпкердің хаттары беріледі, мысалы, «Португалиялық монахтың хаттары» және «Жас Вертердің қайғысы»), диалогтық (екі кейіпкердің хаттары беріледі, мысалы, Мем Мари Жанна Риккобонидің «Фанни Батлердің хаттары» (1757)) және полифониялық (үш немесе одан да көп хат жазатын кейіпкерлер бар, мысалы, Брам Стокердің «Дракула» романында). «Кларисса» және «Қауіпті байланыстар» сияқты полифониялық эпистолярлық романдардағы маңызды элемент – «қарама-қайшы сана» деп аталатын драмалық тәсіл: басты кейіпкерлер мен жаулардың бір уақытта, бірақ бөлек хат алмасуы драмалық кернеуді күшейтеді. Романды хаттардан басқа құжаттардың түрі мен көлеміне қарай да жіктеуге болады, бірақ бұл дауыстар санымен тікелей байланысты. Мысалы, газет кесінділері монофониялық романдарда сирек кездеседі, ал полифониялық романдарда олар көптеп қолданылуы мүмкін.

Ерекше еңбектері

Хаттар арқылы жазылған роман 18-ші ғасырдан кейін де пайдаланыла берді.

XVIII ғасыр

Lettres persanes, Монтескьедің 1721 жылы жазған романы. Памела; немесе, Ұстамдылықпен сыйланған, Сэмюэл Ричардсонның 1740 жылғы, эпистолярлық формаға деген көркемдік қызығушылықты оятып, кең таралған ертегі эпистолярлық романы. Джули; немесе, Жаңа Элоиза, Жан Жак Руссоның 1761 жылы жарық көрген хаттар романы. Жас Вертердің қасіреті – Иоганн Вольфганг Гётенің 1774 жылғы романы. Les Liaisons dangereuses – Пьер Шодрло де Лаклостың 1782 жылғы француз романы, Маркиза де Мертеуль мен Виконт де Вальмонт туралы, екі нарциссикалық қарсылас (және бұрынғы махаббаттастар), олар басқаларды әлеуметтік бақылау және пайдалану үшін азғыруды қару ретінде қолданады, сонымен бірге олардың қатыгез ойындарынан ләззат алып, манипуляциядағы өздерінің шеберлігімен мақтанады (бұл француз революциясына дейін француз аристократиясының жемқорлығы мен таза емес екендігін көрсетеді деп есептеледі). Кітаптың барлық бөлігі әртүрлі кейіпкерлердің бір-біріне жазған хаттарынан тұрады. Cartas marruecas (Марокко хаттары), испан жазушысы, ақын, драматург және эссеші Хосе Кадальсоның 1789 жылғы романы. Маркиз де Садтың "Алин және Валькур" (1795) романы.

XIX ғасыр

Федор Достоевский өзінің алғашқы романы "Кедей халық" (1846) үшін хаттар форматын қолданды, оны екі дос арасындағы хаттар тізбегі ретінде жазды. Олар Империялық Ресейдегі кедейлік жағдаймен және өмірмен күресіп жатты. Уилки Коллинздің "Ай тасы" (1868) романы ағылшын тіліндегі детектив жанрындағы туындыны құру үшін әртүрлі құжаттар жинағын пайдаланады. Екінші бөлімде кейіпкер өзінің үлесін жазып отырғанын түсіндіреді, себебі басқа біреу оған, егер оқиға дұрыс түсінілмесе, алмастың жоғалуына байланысты оқиғалар отбасының абыройына нұқсан келтіруі мүмкін екенін айтқан, сондықтан ол нақты оқиғаны жинап жатыр. Бұл ерекше жайт, өйткені көптеген хаттар романы құжаттардың қалай жиналғаны туралы сұрақтарсыз ұсынылады. Ол бұл форманы бұрын "Ақ киімдегі әйел" (1859) романында да қолданған. Испанияның сыртқы істер министрі Хуан Валераның "Пепита Хименес" (1874) романы үш бөлімнен тұрады, бірінші және үшінші бөлімдері хаттар тізбегінен, ал ортаңғы бөлігі белгісіз бақылаушының баяндауынан тұрады. Брэм Стокердің "Дракула" (1897) романында хаттар мен күнделіктерден бөлек, диктант цилиндрлері мен газеттік хабарламалар да қолданылады. 1985 жылғы фильмдегі бейімдеу романның кейбір хаттарын сценарийге енгізу арқылы осы форманы қайталайды, оларды актерлер монологтар түрінде орындайды. Джон Апдайктың "S." (1988) романы қаһарманның хаттары мен аудиожазбаларынан тұратын хаттар романы. Патриция Вреде мен Каролина Стивмердің "Солқын мен Сесилия" (1988) романы – Регенттік дәуірдегі, Кейт пен Сесилияның көзқарасынан баяндалған, сиқыр мен әдепті қоғамдағы оқиғаларын қамтитын хаттар жанрындағы фантастикалық роман. Қазіргі заманғы көркем әдебиет үшін бұл ерекшелік, себебі ол хаттар ойыны стилінде жазылған. Авидің жасөсперімдерге арналған "Ақиқаттан басқа ештеңе жоқ" (1991) романында тек құжаттар, хаттар және әңгімелердің транскрипциялары қолданылады. Циу Миао Цзиньдің "Монмартрдан соңғы сөздер" (1995) романы жиырма хаттан тұрады, оларды кез келген тәртіппен оқуға болады. Стив Клюгердің "Жаздың соңғы күндері" (1998) романы хаттар, телеграммалар, терапиялық транскрипциялар, газет кесінділері және бейсбол қораптарының нәтижелерінен тұратын тізбек ретінде жазылған. Стивен Чбоскидің "Перде артындағының артықшылықтары" (1999) романы анонимді кейіпкерден құпия үлгіге жазылған хаттар түрінде жазылған. Джей Кристофф пен Эми Кауфманның "Иллюмина" романы тек құпия құжаттар, цензураланған электрондық хаттар, сұхбаттар және басқа да материалдар арқылы баяндалады.