Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Палаван провинциясының, Филиппин муниципалитеті
Municipality in Palawan, Philippines
Бусуанга, ресми түрде Бусуанга муниципалитеті, Филиппиннің Палаван провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 25 617 адамды құрайды.
Busuanga, officially the Municipality of Busuanga , is a 3rd class municipality in the province of Palawan, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 25,617 people.
Тарих
Ауызша айтылым бойынша, Бусуанга аралы бір кезде Куйонондық дату Маканасқа тиесілі болған. Арал бір уақытта Куйонондық датулардың төрт билігінің бір бөлігі болды, ал қалған үшеуі – Куйо архипелагын басқарған Дату Магбануа, Тайтай және айналасындағы аралдарды басқарған Дату Кабайло және Тайтайдың оңтүстігінде билік еткен Дату Кабангон еді. Бусуанга қаласы 1950 жылы Корон қаласының Консепсьон, Сальвасьон, Бусуанга, Жаңа Бусуанга, Булуанг, Кесон, Калавит және Чии ауылдарынан құрылды. Кесон 2000 жылы қайтадан баранга мәртебесіне ие болды. Бусуанга тарихы б.з.д. 3000 жылға дейін барып тоқтауы мүмкін, сол кезде көшпелі халықтар Азия материгінен құрлық көпірлері арқылы қоныс аудару толқындарын жасады, олардың кейбіреулері Филиппин архипелагында тоқтады. Кейіннен малайлар мен индонезиялықтар да оларға қосылды. Мыңдаған жылдар бойы олар Филиппин аралдарын зерттеді, ашты, пайдаланды және, мүмкін, Бусуанга аралын да қоныстандырды. Осыған сәйкес, 9 ғасырда қытай саудагерлері Каламианес аймалының жағалау тұрғындарымен сауда жасағаны белгілі болды және кейбір жерлерді «Па лаою», «Киа ма ян» және «Па ки нун» деп атады, бұл олардың (қытай) жазбаларында Палаван, Каламиан және Бусуанга дегенді білдіреді. 1380 жылы, христиан діні Филиппинге келгенге дейін бір жарым ғасыр бұрын, Малаккадан келген араб миссионері Махду Сулуға ислам дінін әкелді. Келесі ғасырларда ислам діні таралып, ерте филиппиндықтардың өміріне зор әсер еткен болуы керек. Осылайша, испандықтар аралдарға келгенге дейін біздің ата-бабаларымыз ислами діни ережелерге бағынып, осы мәдениетті ұстанды.
Oral tradition has it, that the entire island of Busuanga was once the realm of a Cuyonon datu named Datu Macanas. The island was once part of the four jurisdictions of Cuyonon datus with the other three being Datu Magbanua who reigned over Cuyo archipelago, Datu Cabaylo who had Taytay and surrounding islands and Datu Cabangon reigning over south of Taytay. The town of Busuanga was created from the barrios of Concepcion, Salvacion, Busuanga, New Busuanga, Buluang, Quezon, Calawit, and Cheey of the town of Coron in 1950. Quezon was reinstated as a barangay in 2000. The history of Busuanga could well be said to date back as early as 3,000 B. C. at the time group of nomadic people were known to make such waves of immigration by way of land bridges from the Asia mainland, some of which lagged and drifted along the Philippines Archipelago. Much later, the Malayans and Indonesians followed. For some thousands of years, they explored, discovered, utilized, and finally spread and populated the Philippines Island, presumably including the island of Busuanga. Accordingly, as early as the 9th century A. D., Chinese traders were known to transact business with the natives of the coastal regions of Calamianes, and referred to some places as “Pa laoyu”, “Kia ma yan”, and “Pa ki nung”, meaning Palawan, Calamian, and Busuanga, respectively, as mentioned in their (Chinese) narratives. In 1380, nearly a century and half before Christianity reached the Philippines, an Arab missionary from Mallaca, named Mahdu introduced Islam in Sulu. Through the next centuries the Islamic faith must have spread and secured a profound influence in the lives of the early Filipinos. Thus, our ancestors possessed dominantly an Islamic pagan life and culture, long before the Spaniards came to the islands.
Шығу тегі
1951 жылы Бусуанга муниципалитетке айналғанға дейін 3000 жылдан астам бұрын аралға BUSUANGA деген ат берілген. Анығында, бұл ат муниципалитеттегі ең үлкен өзенге (орташа ені 100 метр, ұзындығы белгісіз) қойылған, ол өзенді жергілікті тұрғындар табиғатта болған үлкен апатты дүмпуылдан кейін атаған, және сол атау ауыздан ауызға аңыз болып жеткен.
More than 3000 years before the conversion of Busuanga into a municipality in 1951, the name BUSUANGA was already attributed to the island. Actually the name is ascribed to that of a big river, the largest in the municipality (an average width of 100 meters; length is unknown), christened by the natives after the great calamitous upheaval in nature, handed down then by word of mouth to be a legend.
Аңыз
Ежелгі аңыз бойынша, *шағын, мөлдір өзен, тар, көркем жағалауы бар, бұлақтан да үлкен емес, әдемі аңғарда оңтүстікке қарай ағып, адамдардың күнкөрісін қамтамасыз ететін, көбінесе жеткілікті болған жерге құяды. Әр күні тұрғындар айналасындағы табиғаттың мол сыйларын пайдаланып, тыныш өмір сүрген. Бірақ бір тағдырлы күні, зор, күшті дауыл тұрып, бүкіл аралды шарпыды; бес немесе он төрт күн бойы аралды ең ауыр жаңбырлар мен қатты желдермен қамшылады. *Аңыздың нақты оқиға, яғни табиғи апаттың шындығы екеніне сенетін көптеу бар, бұл оқиғаның орын алған болуы мүмкін, соның салдарынан аралдағы шағын өзендер мен арналар тармақталып, ағыстарын біріктіріп, қазіргі Бусуанга өзенін құрады. Дауылдан кейін келген ашық, салқын таңда тұрғындар өздерінің жерінде үлкен, таңғажайып өзгерістерді көріп, қорқыныш пен таңданысқа бөленді. Дауылдың қараңғылығынан құрлықтың батыс жағынан теңізге қарай кең жаңа арна пайда болды. Осылайша, табиғат осы үлкен өзенді дүниеге келтірді, ол кішкентай бұлақтан өркендеді және бүгінге дейін ерекше әдемі табиғи белгі болып табылады. "Бусуанга" – бұл оқиғаның халық арасында кең таралған түсіндірмесі, сөздің мағынасы ағылшын тілінде "жарылыс" дегенді білдіреді.
According to the age old legend, *a small limpid river with a narrow picturesque bank no bigger than a brook flow and runs southwards inland in a beautiful valley where people had their livelihood and seems to have always enough. Everyday the inhabitants make good spoils of the bounties of nature around, and lived a contented life. Until on that one fateful day, a violent, strong storm raged and made a rampage of the whole island; and on five or fourteen consecutive days, dilute the place with heaviest rains and strongest winds to sweep the island. *It is believed that the legend is real account of a natural calamitous event, which could have actually occurred thus causing the sporadically located small rivers and creeks in the island to branch out and unite their flow one great stream, which is the now evolved Busuanga River. In the clear, cold dawn that settled after the storm, the inhabitants were amazed to find in a mixed awe and terror a massive phenomenal transformation in their place. Out of the darkness of the storm, a wide new channel through the western portion of the mainland into the sea. Thus, nature gave birth to this great river, evolved out of a small brook which up to this day serves an unmistakable beautiful natural landmark. Busuanga, from the vernacular word meaning “burst” in English, is the popular rendition of this event.
Америка режимі: 1901-1914 жылдар
1904 жылы губернатор Райт басшылығымен американдық әскери үкімет провинцияны басқарып, Кулион аралы үкіметтік резервацияға айналды, ол мәйектілер үшін колония және үлкен үкіметтік шаруашылықты қамтамасыз етті, оның құзыреті мен басқаруы ақырында Корон муниципалитеті арқылы жүзеге асырылды. Сол жылдың 2 маусымында Кулионның бірқатар бұрынғы тұрғындары материктің оңтүстік-шығысына қоныс аударып, "Кинамотеан" деп аталған Консепсьонды құрды, бұл атау осы жерде көптеп өсетін тәтті картоптан (камоте) шыққан. *Бұсуанга, қазіргі Ескі Бусуанга – ана барио. 1977 жылғы зерттеулерге сәйкес, Бусуанганның алғашқы құрылуы шамамен 1600 жылға дейін жетеді. 1906 және 1911 жылдар аралығында, губернатор Эдмунд Миллердің қызмет ету кезеңінде, бірнеше бариоларда (Сальвасион, Консепсьон, Калауит және т.б.) мектеп ғимараттары салынды. Бұрын "Каньепет" деп аталған Жаңа Бусуанганың құрылуы маңызды оқиға. Оның ең даулы жаратылысы болғанымен, оның бір бөлігі Бусуанга тарихының соңғы кезеңінде де рөл атқаратын болады. 1937 жылы мэр Реституто Бакнанның ресми мойындауымен, негізінен Евангелиялық шіркеудің мүшелеріне діни міндеттемелерін орындау үшін, барио сол кезде таратылу туралы тағы бір ресми бұйрық алды. Одан кейін тарату жүзеге асты. 1938 жылы, яғни Екінші дүниежүзілік соғысқа шамамен төрт-бес жыл қалғанда, аралда марганец кен орындары табылды. Кен өндірісінің қарқынды дамуына байланысты, Корондан солтүстік бариоларға, Бинтуан арқылы Консепсьонға дейін ұлттық жол салу жеделдетілді.
In 1904, with American Military Government ruling the province under Governor Wright, the island of Culion was made into a government reservation, providing a colony for lepers and a vast government farm, its jurisdiction and control eventually served from the municipality of Coron. On June 2 of the same year, some former inhabitants of Culion was resettled to a place southeastern of the mainland and founded Concepcion, known then as “Kinamotean”, from the word camote, a root crop growing abundantly in the place. *Busuanga, now Old Busuanga, the mother barrio. Present study and research as of 1977; set the year 1600 the earliest probable founding of Busuangan. Sometime, between 1906 and 1911, with the Governor Edmund Miller in office a number of school buildings were erected in some of the barrios, (Salvacion, Concepcion, Calauit, etc.) The founding of New Busuanga, formerly called “Kanyepet”, is significant. If only its most controversial creation, a part of which she would still play in the last phase of Busuanga history. Given official recognition by Mayor Restituto Bacnan in 1937, mainly for religious commitments to the members of the Evangelical Church, the barrio was directed another official order in that time for its dissolution. Dissolution followed. About the year 1938, four or five years before the Second World War, manganese mine deposits were uncovered in the island. In the mining boom that followed a national road was expedite from Coron to the northern barrios passing through Bintuan to Concepcion.
Екінші дүниежүзілік соғыс: азат ету арқылы: (1941-1949)
1942 жылы, әлі Корон муниципалитетіне қарасты маңызсыз аудан болған Бусуанга соғыс кезеңіне енді. Жапонияның Корон мен Бусуанганы басып алуының басты себебі – оқ-дәрі жасау үшін қажетті қымбат металдардың мол қоры бар марганец кен орындары болды. Осыған байланысты Бусуангалықтар Қарсылық қозғалысын құрды, оның алдында тұрғаны Игнасио Либарра басқаратын батыл Боло батальоны еді. Сол жылдың соңында Қарсылық қозғалысының мүшелері Бусуанга, Сальвасион, Чии және Калауиттегі жартылай дайын мектеп ғимараттарын өртеп жіберді, себебі олардың жапондықтардың штаб-пәтері болуі мүмкін деп қорқып еді. Жаулар тонау мен қырғынды жасап, олжаларын қуана алып жатқанда, 1944 жылдың 24 қыркүйегінде АҚШ бомбалаушы ұшақтары шабуыл жасады. Консепсьон жағалауында бірнеше жапондық кемелер, ішінде ірі танкерлер де болды, бомбаға түсіріліп батты. Танкерлерден төгілген мұнай теңізді жапқан соң, қатты жанып, жақын маңдағы мангр тоғайларын да өртеп, бірнеше күн бойы теңізде отты алау тудырды. 1945 жылдың сәуір айында марганец кен орындарынан келген екі жапон офицеріне шабуыл жасалып, олар өлтірілді. Сол айдың ішінде батыл Боло батальонының ержүрек сарбаздары үш жапон әскерін жойды. Бұл жапон басқыншыларының тағдыры мен соғыстың аяқталуын болжады. Соғыстан кейін АҚШ үкіметі Панлайтанның батыс жағалауында ұзақ қашықтыққа (LORAN) сигнал беретін стансаны салып, 1970 жылға дейін АҚШ жағалау күзетшілерімен қамтамасыз етті. Аралда бейбітшілік орнаған соң мектептер қайта ашылды, халық соғыстың ауыр әсерлерін ұмытып, балаларын қуана мектепке жіберді. Осыған орай, АҚШ үкіметі халықтың экономикалық қиындықтарын жеңуіне көмек және толық қолдау көрсетті. Осылайша Бусуанга соғыстың күлінен қайта жаңғырып, бір жыл өткен соң, соғыстағы моральдық және экономикалық депрессиядан әлі де әлсіреп, толыққанды тәуелсіз муниципалитетке айналуға мәжбүр болды.
In 1942, still a nondescript barrio under the municipality of Coron, Busuanga entered the era of war. The Japanese occupation of Coron and Busuanga was primarily due to the manganese mines good source of precious metals for ammunitions. Provoked and with no alternatives, the Busuangenos formed the Resistance Movement, foremost of which was the daring Bolo Battalion under Ignacio Libarra. Late of the same year, members of the Resistance Movement burned down the semi permanent school buildings in Busuanga, Salvacion, Cheey and Calauit, which they fear would be a good headquarters for the Japanese. Spreading havoc and massacre, the enemies were already enjoying their plunder. On September 24, 1944, however, US bomber planes raided, and several Japanese ships, among them big tankers, were bombed and sunk off Concepcion coast. The sea became so thick laden with oil from the tankers that it burned furiously and spread out the nearby mangroves creating a bright sea inferno for several days and nights. This was followed, in April 1945, by an ambush kill of two Japanese Officers coming from the manganese mines. Within the same month three more enemy soldiers died in the hands of the gallant Bolo Battalion. This foreshadowed the doom of Japanese invaders and the end of war. Immediately after the war, the US Government built and caused the establishment of Long Range (LORAN) Transmitting Station on the western coast of Panlaitan. The station was staffed and maintained by US Coast Guards until 1970. With peace fully reigning in the island, schools were re opened; and the people vanishing their painful experience of war happily sent their children to school. Accordingly, the US government gave aids and full support for rehabilitation of the people from their low economic state. Thus Busuanga came out of the ashes of war still recouping and, one year after, still wavering from the moral and economic depression which it suffered in war, was forced to emerge into a full pledged independent municipality.
Қор: АБОРДО заң жобасы)
1950 жылы Бусуанга толық құқықты муниципалитет ретінде құрылуының бастауы болды. 13 қарастырылатын бариосы қоныстанған және халқы бар, ол тек тәуелсіз муниципалитет мәртебесіне ие болу үшін қажетті заңдық рәсімдерді күтті. Осы мәселені көтерген және 1950 жылы муниципалитеттің құрылуына бағытталған заң жобасын Конгресс отырысында ұсынған Палаванның сол кездегі конгрессмені және Палаванның алғашқы көрнекті мемлекет қайраткері – губернатор Гауденсио Абордо болды. 381 нөміріндегі заң жобасы Бусуанганы және оның құрамындағы барлық бариоларды муниципалитет етіп құруды көздеді. Конгрестің екі палатасы да заң жобасын көп кедергісіз мақұлдады, ал Филиппин Президентінің соңғы бекітуі Республикалық заң №560-та жазылып, ресімделді. Бұрын Евангелиялық шіркеудің мүшелері құрған және таратылған Жаңа Бусуанга бариосы муниципалитет орналасуы үшін саяси тұрғыдан қолайлы орынға айналды. 1951 жылдың 30 желтоқсанында, муниципалдық ғимарат ретінде уақытша "ағаш және нипа" конструкциясымен, тағайындама бойынша алғашқы қала әкімі, мэр Адриано Кустодио қызметін бастады. Ол муниципалитет құрылғаннан кейінгі алғашқы айларда, 1952 жылдың желтоқсанына дейін басқарды.
The year 1950 came to be the dawn of the birth of Busuanga as a full pledged municipality. With 13 daughter barrios already settled and populated, it only waited for some process of law turned for its promulgation into an independent municipality. It was Governor Gaudencio Abordo, then Congressman of Palawan, and foremost of the earliest Palaweno Statesman, who trigged the session of Congress in 1950 into his bill for the realization of the municipality. The bill number 381, sought for the creation of Busuanga, including all the barrios in its realm, into a municipality. Both houses of Congress approved the bill without much restraint, and its final approval by the President of the Philippines was eventually contained and sealed in the Republic of Act No. 560. New Busuanga, the controverter, once dissolved barrio founded by the members of the Evangelical Church, became politically the favored site for the municipality. On December 30, 1951, with a temporary “wood and nipa” structure for a municipal building, the first town mayor, by virtue of appointment, served his term, Mayor Adriano Custodio. He ruled the first few months of its founding years up to December 1952.
Қалалық алаң туралы дау
Бұл Тибурсио Барракозо, оңтүстік аймақтың Salvacion-нан шыққан белгілі бір руының өкілі, халықтың сайлау арқылы берген құқығымен және лайықтылығымен мэр болып сайланды. Оның алғашқы батыл қадамы – муниципалды орталықты Salvacion-ға көшіру, бұл оңтүстік және солтүстік аймақтар арасындағы "жергілікті даудың" бірінші толқынын тудырды. Осыған байланысты, 1955 жылғы келесі сайлауда солтүстік аймақтың өкілі Антонио Капаг (1956-1959 жылдары) жеңіске жеткен соң, муниципалды орталық қайтадан Salvacion-нан Жаңа Бусуангаға көшірілді. Бірақ, кейінгі мэрлер муниципалды орталықты тағы көшіруге себеп болмады, себебі жоғары деңгейдегі саяси жағдай мен атмосфера Жаңа Бусуанганы қолдады; және муниципалитет 1974 жылға дейін сол жерде қалды.
It was Tiburcio Barracoso, a southern, of a prominent clan from Salvacion, who ascended the mayorship by rights and virtue of popular election. His first bold act of moving the municipal site to Salvacion created the first wave of “locality conflict” between the southerners and the northerners. Accordingly, when a northerner, Antonio Capague, 1956 to a 1959, won the next election in 1955, the municipal site was moved again from Salvacion back to New Busuanga. The succeeding mayors however did not cause further migration of the municipal site since the political tide and atmosphere in the higher level favored New Busuanga; and there the municipality remained until 1974.
Қалалық аумақты ауыстыру: MITRA жобасы
1968 және 1971 жылдар аралығындағы мерhum қала әкімі Антеро Хачероның өкілеттігі кезеңінде, Палаванның сол кездегі өкілі Рамон В. Митра, Конгресс сессиясында тағы бір заң жобасын қолдады; бұл жолы ол муниципалды орталықты Жаңа Бусуангадан Сальвасионға ауыстыруды және оны дереу іске асыруды көздеді. Заң жобасы түрлі негізді және дұрыс себептермен мақұлданды, соның ішінде Сальвасион географиялық тұрғыдан тиімдірек және стратегиялық жағдайда орналасқан, сондай-ақ экономикалық жағынан дамыған қауымдастық болды, бұл оны мемлекеттік қызмет көрсету үшін ең қолайлы саяси орталық және муниципалдық үкіметтің стратегиялық орнына айналдырды. Алайда, түсініксіз себептерге байланысты, заң жобасы жергілікті басқару органдарына енуде қиындықтарға тап болды. Әртүрлі бағыттардан келген, қайшы келетін жеке және саяси мүдделер мен ниеттердің араласуынан заң жобасы тиісті жергілікті әкімшілікте іске асырылмады. Осының салдарынан Сальвасионның ауылдық кеңесі, бірнеше муниципалды кеңесшілермен бірлесіп, қатысты муниципалдық шенеуніктерге қарсы «Мандамус» ісін қозғады. Бірақ, қала әкімі Антеро Хачеро өкіметтің ортасында қайтыс болды, ал «Мандамус» ісі оның орнын басатын адамның үстінен Дамокл қылышы сияқты ілініп тұрды. Ақырында, 1972 жылғы жергілікті сайлауда Лауреано Кустодио жеңіске жеткенде, «Мандамус» ісі де осымен аяқталды. Бұл жолы муниципалдық кеңес соттан (СІФ) Сальвасионға муниципалитеттің ауысуын іске асыру туралы бұйрық беруді сұрады, бұл тиісті шенеуніктердің бейжайлығына қарсы болды. Сальвасион және Жаңа Бусуанга халқы арасында шағын «суық соғыс» тууға жақын болды.
About the tenure of the late Mayor Antero Hachero between 1968 and 1971, the then representative of Palawan, Ramon V. Mitra, Jr. was fighting another bill in the session of Congress; this time it provided for the proper relocation and immediate transfer of the municipal site, from New Busuanga to Salvacion. The bill was approved for various justifiable and sound reasons, among them, Salvacion possessed a relatively more suitable and strategic location geographically and more economically developed community, making in the most suited political center for public service and the strategic seat of the municipal government. For some nebulous reasons, however, the bill had a hard and jolty time getting its way into the local government. Due to an admixture of conflicting personal and political interest and motives waged from all directions at once, the bill remained unexecuted in the local administration concerned. Consequently, the barrio council of Salvacion in collaboration filed a case of “Mandamus” with some municipal councilors against the involved municipal officials. But while serving in the middle of his tenure, the incumbent mayor, Antero Hachero, died, and the mandamus case hung like the word of Damocles upon the would be successor. Eventually when laureano Custodio won in the 1972 local election, the same fell hair to the mandamus. This time it was the municipal council who sought the power of the court (CFI) to issue an order for the execution of the municipality's transfer to Salvacion against the indifference of the officials concerned. A little “cold war” almost sprung to the surface between the people of Salvacion and New Busuanga.
География
Бусуанга аумағы Бусуанга аралының батыс үштен бір бөлігін, сондай-ақ Калауит аралын қамтиды. Екеуі де Миндаро және Палаван аралы арасында жатқан Каламиан аралдарының құрамына кіреді. 2020 жылғы халық санауы бойынша, онда 25 617 адам тұрады.
The territory of Busuanga covers the western one third of Busuanga Island, as well as Calauit Island, which both are part of the Calamian Islands, lying between Mindoro and Palawan Island. According to the 2020 census, it has a population of 25,617 people.
Географиялық орналасуы
Палаван провинциясының ең солтүстік бөлігінде Каламианес аралдар тобы орналасқан. Ол Бусуанга, Калауит, Корон, Кулион және Линапакан деген бес аралдан тұрады, бұл төрт ірі муниципалитетке – Бусуанга, Корон, Кулион және Линапаканға сәйкес келеді. Бусуанга муниципалитеті ең ірі арал болып табылады, ол Бусуанга аралының 1/3 бөлігін және Палаванның жалпы жер аумағының 3,8% құрайды. Муниципалитеттің жерді пайдаланудың кешенді жоспарына (CLUP 2001–2009) сәйкес, муниципалитеттің жалпы жер көлемі 52 748 гектарды құрайды, ал DENR – CENRO мәліметтері бойынша, жалпы жер көлемі 53 051 гектарды шамамен көрсетеді. Ол солтүстік жағынан Миндаро бұғазымен, шығысынан Корон муниципалитетімен, батысынан Оңтүстік Қытай теңізімен және оңтүстігінен Кулион аралымен шектеседі. Бусуанга муниципалитетінің жер аумағының көп бөлігі (59%) Калауит ойын-саяжайы мен жабайы табиғат қорығынан (3 323 га) және Юло Король ранчосынан (YKR) (28 380 га) тұрады.
At the northernmost part of the Province of Palawan, Calamianes group of islands is found. This is composed of five islands namely: Busuanga, Calauit, Coron, Culion and Linapacan as it corresponds to four major municipalities which are Busuanga, Coron, Culion and Linapacan. The Municipality of Busuanga is the largest island as it covers 1/3 of Busuanga Island and about 3.8% of Palawan's total land area. Based from the Comprehensive Land Use Plan (CLUP 2001–2009) of the municipality, the total land area of the municipality is 52, 748 hectares while according to DENR –CENRO, the total land area was 53, 051 ha. It is bounded by Mindoro strait on the north, municipality of Coron on the east, South China Sea on the west and Culion Island on the south. A majority (59%) of the land area of the Municipality of Busuanga consists of the Calauit Game Preserve and Wildlife Sanctuary (3,323ha) and the Yulo King Ranch (YKR) (28. 380ha).
Әкімшілік шекара
Бусуанга муниципалитеті 14 барангайдан тұрады: Богтонг, Булуанг, Чии, Консепсьон, Маглаламбай, Жаңа Бусуанга, Ескі Бусуанга, Панлайтан, Кесон, Сальвасьон, Сан Исидро, Сан-Рафаэль, Саграда және Сто. Ниньо. Сан Исидро, Панлайтан, Маглаламбай арал барангайлары болып табылады. Ал 2-кестеде көрсетілгендей, Чии барангайы муниципалитеттің жалпы жер аумағының шамамен 32% құрайтын ең үлкен ауданға ие. Одан кейін 11% көрсеткішпен Сто. Ниньо келеді. Бусуангада сонымен қатар, көбінесе муниципалитеттегі жергілікті халық (тагбануалар) тұратын көптеген кішкентай аралдар бар.
The Municipality of Busuanga is composed of 14 barangays namely: Bogtong, Buluang, Cheey, Concepcion, Maglalambay, New Busuanga, Old Busuanga, Panlaitan, Quezon, Salvacion, San Isidro, San Rafael, Sagrada and Sto. Niño. San Isidro, Panlaitan, Maglalambay are island barangays. Meanwhile, as shown in Table 2, Barangay Cheey has the largest area as it comprises about 32% of total land area of the municipality. It is followed by Sto. Niño with 11%. Busuanga has also a high number of Islets which mostly are home for the Indigenous People (Tagbanuas) in the municipality.
Геология
Бүкіл Бусуанга аралы Улуган шығанағының солтүстігіндегі және жағалаудағы барлық аймақтарды қамтитын, Палаван аралдары тобының жанартаулық емес микроконтиненттік фрагментіне жатады. Геофизикалық байқауларға сәйкес, бұл аралдар тобы Үшінші кезеңге дейін (Олигоцен ортасы), әсіресе Оңтүстік Қытай теңізінің теңіз түбінің кеңеюі басталған кезде, Қытай материгінің оңтүстік-шығыс континенттік шельфінің бір бөлігі болған деп саналады. 2006 жылы PCSD-ның негізгі аймақтарға бөлу жөніндегі Флораны зерттеу және биоәртүрлілікті бағалау есебінде көрсетілгендей, Бусуанганың геологиясы бірнеше формациядан тұрады. Оларға Кинг Ранч формациясы, Лиминангконг формациясы, Квартерлік аллювий және Маладжон әктастары жатады. Лиминангконг формациясы, қабатталған шертімен ерекшеленеді, ал Квартерлік аллювий, төбелердің етегінде жиналған біртұтас емес, су тасқынынан пайда болған шөгінділерден тұрады және Бусуанганың көптеген барангайларындағы жазық жағалау аймақтарында және өзен арналарында кездеседі. Ал Маладжон әктасы, кремі түстіден қара сұрға дейінгі массивті коралл, мәрмәрленген әктас түрінде муниципалитеттің солтүстік-батысында орналасқан Элет және Калаписауан аралдарында жиі кездеседі. Құрлық формацияларының көп бөлігі кремний диоксидінің негізгі элементтері бар карсттық әктастардан тұрады. Дегенмен, әктас таралуы муниципалитет аумағында тек бірнеше аймақтарда, мысалы, Булуанг барангайында ғана байқалады.
The whole Busuanga Island belongs to the non volcanic micro continental fragment of the northern Palawan group of islands which includes all areas on and offshore north of the Ulugan Bay Fault. Based on geophysical observations, these groups of islands are believed to be part of the southeastern continental shelf of mainland China before the Tertiary period (Mid Oligocene) (particularly during the beginning of the sea floor spreading of the South China Sea). As stated in the Flora Survey and Biodiversity Assessment for Core Zoning Report by the PCSD in 2006, the geology of Busuanga consists of several formations. These include King Ranch Formation, Liminangcong Formation, Quaternary Alluvium and Malajon Limestone. The Liminangcong Formation which is distinguished of its bedded chert is dominant in the municipality while the Quaternary Alluvium which consists of unconsolidated floodplain deposits accumulated at the foot of the hills can be found in the low – lying coastal areas and along the river channels of most of the barangays in Busuanga. On the other hand, Malajon Limestone, typified by creamy to dark gray massive coralline, marbleized limestone, is commonly found in Elet and Kalapisauan Islands located northwest of the municipality. Most of the land formations are karst limestone having silicon dioxide as its major elements. Limestone distribution over the municipality, however, can only be observed in few areas such as Barangay Buluang.
Топырақ
Жердің топырақ жіктелуі мен құнарлылығы климатқа, жауын-шашынға және оның әртүрлі биіктігіне байланысты. Бусуанга муниципалитетінде топырақтың алты негізгі түрі бар: Қатты таулы жер, Корон балшықты құмды топырағы, Сан-Мигель балшықты құмды топырағы, Аборлан балшықты құмды топырағы, Бусуанга құмды топырағы және Гидросол. Бұл топырақтардың беткі қабаты балшықтан құмды балшыққа дейін, ал кейбіреулері құмды балшықтан тұрады, олар орташа және ұсақ текстуралы топырақтарға жатады. Муниципалитеттегі топырақ түрлері оның географиялық орналасуына қарай өзгереді. Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының мәліметтеріне сәйкес, жазықтарда, аңғарларда және үстірттердегі топырақтар балшықты құмды топырақтан тұрады, ал көлбеу немесе сәл тік беткейлердегі топырақтар құмды балшықтан құмды топыраққа дейін құралады. Муниципалитеттің оңтүстік жағындағы жағалау жазықтарында негізгі топырақ түрі Гидросол, ал кейбір аңғарларда Бусуанга құмды топырағы көптеп кездеседі. Осы топырақ түрлерінің ішінде балшықты құмды топырақ, қасиеттеріне байланысты, жергілікті тұрғындарға егін егуге және көкөніс өсіруге өте қолайлы.
The soil classification and fertility of lands in the municipality is affected by climate, rainfall, and its varying elevation. There are six major types of soil in Busuanga namely: Rough Mountainous Land, Coron Clay Loam, San Miguel Clay Loam, Aborlan Clay Loam, Busuanga Loam and Hydrosol. Sub surface textures of these soils can be classified as either loam to clay loam and sandy clay; these fall under the medium to fine textures soils. The types of soil in the municipality vary on its geographical location. According to the report of the Office of the Provincial Agriculturist, those soils located in the plains, valleys and plateaus are made up of silt clay loam while those soils located in the area where it is gently sloping to slightly steep are composed of sandy clay to sandy clay loam. For coastal plains on the southern part of the municipality, the major type of soil is hydrosol while in some valley areas, there is rich Busuanga loam. Of these types of soil, silt clay loam soil, given its properties, makes it suitable for the community to plant their crops and grow their vegetables.
Климат
Бусуангада екі ерекше климат түрі бар. Желтоқсаннан мамырға дейін құрғақ, маусымнан қарашаға дейін жаңбырлы болады; ең жылы айлар наурыз, сәуір және мамыр, ал ең суық айлар желтоқсан, қаңтар және ақпан. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2873,9 мм құрайды. Ал Палаван аймағының толыққанды бөлігі тайфун белдеуінен тыс болғанымен, Бусуанга орналасқан солтүстік бөлігінде, әсіресе шілде мен тамыз айларында, үздірілмейтін жел және құйындар жиі болады.
Busuanga has two distinct climate types. It is dry from December to May and rainy from June to November; the warmest months are March, April, and May while the coldest are December, January, and February. It has an average yearly rainfall measurement of 2,873.9 mm. Meanwhile, though Palawan as a whole is outside the typhoon belt, the northern portion where Busuanga is located experiences persistent gales and torrential rains especially during the months of July to August.
Жер ресурстары
2006 жылғы Бусуанга муниципалитеті жерлерінің жіктелу картасы (SEMP ECAN аймақтық жобалауға сәйкес). Көрсетілгендей, жердің көп бөлігі иеліктен шығарылатын және пайдалануға берілетін жерлерге жатса, осы жіктелудің басымдығы, ең алдымен, аймақта екіншілік бұталы және бұталы жерлердің көп болуына байланысты. Сонымен қатар, муниципалитет жерлерінің түрлі жіктелу құрамын көрсететін әртүрлі ақпарат көздері бар. Қоршаған орта және табиғи ресурстар департаментінің CENRO Бусуанганың жалпы муниципалдық жер ауданын 32 144 гектар (71,3%) иеліктен шығарылатын және пайдалануға берілетін (A&D) жерлер деп, ал 12 950 гектар (28,7%) орманды жерлер деп анықтады. NAMRIA жер жіктелу картасын жасаған SEMP ECAN аймақтық жобасы A&D жерлерінің шамамен 48% ғана екенін көрсетті. Ал CLUP муниципалды жерлерді пайдаланудың үлесін көрсетті, оған сәйкес 46% шөптесін және бұталы жерлерге, 39% орманға, 8% ауыл шаруашылығына, ал 1% құрылыс алаптарына немесе жалпы жер ауданының 392 гектарына бөлінген.
The land classification map of the Municipality of Busuanga in 2006 (in accordance with SEMP ECAN Zoning Project). It can be seen that majority of the land is classified as alienable and disposable; dominance of this land classification is primarily because secondary brushland/ shrub lands are abundant in the area. On the other side, there are different sources of information indicating the composition of various land classification of the municipality. Department of Environment and Natural Resource CENRO have identified the total municipal land area of Busuanga with 32, 144 hectares (71.3%) classified as alienable and disposable (A&D) land and 12, 950 hectares (28.7%) of forest land; SEMP ECAN Zoning Project which formulated a NAMRIA land classification map, however, revealed that the A&D land is only about 48%. On the other hand; while CLUP showed the allocation of municipal land uses with 46% devoted to brushland and grassland, 39% to forest, 8% for agriculture, and 1% for built up areas or only about 392 hectares of the total land area.
Демография
2020 жылғы санақта Бусуанганың халқы 25 617 адамды құрады, халық тығыздығы болса .
In the 2020 census, the population of Busuanga was 25,617 people, with a density of .