Кіріспе
Көппірлер түрі. Кішкентай көк (Coenonympha pamphilus) – Nymphalidae тұқымдасына жататын, Satyrinae (әдетте "қоңырлар" деп аталады) кіші тұқымдасына жататын көппірлер түрі. Бұл кіші тұқымдастың ең кішкентай көбелегі. Кішкентай көк күндіз белсенді болады және жерге жақын, көзге түсетін шарлап ұшумен ұшады. Ұшпағанда қанаттарын жабық күйде ұстап, демалады. Ол Еуразия және Солтүстік-Батыс Африканың шалғынды далаларында кең таралған, басқа Coenonympha түрлеріне қарағанда құрғақ орталарды жақсы көреді, мысалы тұзды батпақтар, альпілік шалғындар, су тобырлы жерлер және су жағалауындағы шалғындар (мысалы, өзендер). Дегенмен, адам қызметінен туындаған ортаның жойылуы кейбір аймақтарда популяцияның азаюына алып келді.
The small heath (Coenonympha pamphilus) is a butterfly species belonging to the family Nymphalidae, classified within the subfamily Satyrinae (commonly known as "the browns"). It is the smallest butterfly in this subfamily. The small heath is diurnal and flies with a noticeable fluttering flight pattern near the ground. It rests with closed wings when not in flight. It is widespread in colonies throughout the grasslands of Eurasia and north western Africa, preferring drier habitats than other Coenonympha, such as salt marshes, alpine meadows, wetlands, and grasslands near water (i. e. streams). However, habitat loss caused by human activities has led to a decline in populations in some locations.
Таксономия
Кішкентай саз – Coenonympha туысына жататын және Nymphalidae тұқымдасына кіретін 40 түрдің бірі. Ол Satyrini тайпасының және оның Coenonymphina кіші тайпасының құрамына кіреді. Бұл кішкентай сазды алғаш рет 1758 жылы швед ботанигі және зоологы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" атты кітабында сипаттаған. Алғашқыда аналық C. pamphilus көбелегі Алтын сазды көз деп, ал аталығы – шекаралы сазды көз деп аталған. Кейінірек энтомолог Мозес Харрис оны Кішкентай саз немесе Қақпа күзетшісі деп атады. Дегенмен, Қақпа күзетшісі қазір Pyronia tithonus көбелегін сипаттайды.
Ұқсас түрлер
Көбелек сыртқы түрінен шағын далалық қоңыр көбелекке ұқсас, бірақ қанаттарының қоңыр түсі ұшқанда көзге айтарлықтай ақшыл көрінеді. Сатыр тұқымдасының басқа да көптеген таралған түрлерінен өзгеше, кішкентай далалық көбелек күнге қанаттарын жабық күйде, 90 градус бұрышпен бұрып жатады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Кішігірім шөптің таралу аймағы Батыс Палеарктиканы, әсіресе Еуропаны қамтиды, және 2002 жылдан бері кем дегенде 40 елде тіркелген. Ол көбінесе Ұлыбританияда, оның ішінде Англия мен Уэльсте кездеседі. Сонымен қатар, оның популяциялары Оңтүстік-Батыс Сібірде, Азияның кейбір аймақтарында және Солтүстік Африкада да таралған. Шөптесін жануарлардың бір түрі ретінде, кішігірім шөп басқа туысқан түрлеріне қарағанда, жапырағы қысқарақ ашық орталарды ұнатады. Ол шабындықтар, шөптестер, таулар (субальпілік аймақта) және теміржол бойында сияқты кең ауқымды орталарда да кездеседі. Еуропаның он тоғыз елінде әктас шалғынды жерлерде оның кездесуі тіркелген. Жұптасу және жұмыртқа салу үшін кішігірім шөптің көбелектері ашық және кең жайылған жерлерге қарағанда, өсімдіктерге жақын аумақтарды артық көреді.
Қашарлар
Кішкентай шөптердің күйісқұрттарының негізгі тағамдық ресурсы – әртүрлі шөп түрлері. Оларға иісті антоханум (Anthoxanthum odoratum), шалғын қоңырбасы (Poa pratensis), тамырлы шалғын (Agrostis stolonifera) және қызыл жусан (Festuca rubra) жатады, олар көбінесе әктасты шалғындық жерлерде кездеседі.
Ересектер
Ересек кішкентай көкбасқалар бұта, жусан және бадақ сияқты әртүрлі гүлдердің гүлдік нектарымен қоректенеді.
Овиопозиция
Кішкентай далалық көбелек – көп буынды, яғни жылына бірнеше ұрпақ береді. Аналық кішкентай далалық көбелектің өмір бойында жұмыртқа салу орналасуы әр түрлі болады. Жас аналықтардың жұмыртқа салу қарқыны жоғары, әсіресе олардың репродуктивтік өмірінің басында, ал ересек аналықтар ақырында аз және сарғыш жұмыртқалар салады.
Жұмыртқа салу үшін қоныс тектес өсімдіктерді таңдау
Кішкентай далалық аналықтары шөпте жұмыртқа салуға бейім.
Жұмыртқа
Кішкентай дөңгелек жұмыртқалар кейде шөп жапырақтарына түсіріледі. Жұмыртқалар көбінесе жеке-жеке болады, бірақ кейде топтасып та табылады. Алғашқыда жұмыртқаның түсі ашық жасыл, жоғарғы бөлігінде шағын ойықшасы бар және бүкіл беті жолақты. Кейіннен ол ақ түске өтеді, ортасынан қоңыр жолақ өтеді және бетінде біркелкі емес қоңыр дақтар пайда болады.
Аталықтардың арасындағы агрессия
Аталық кішкентай бауыршақтар көбінесе өз аумақтарын белгілеп, қозғалмай қалады. Өз аумағы бар аталықтардың аналықтармен сәтті жұптасу ықтималдығы жоғары. Бұл, қозғалмайтын аталықтар мен аумаққа таласқан, көшпелі аталықтар арасында агрессивті мінез-құлықты тудырады. Қозғалмайтын аталық кейде көшпелі аталықтың жынысын анықтауға тырысады, ал мұндай кездесулер жыртқыштардан қорғану үшін қысқа болып ғана аяқталады. Аталықтар арасындағы ұзақ әрекеттесулер көбінесе аумақтық даулар болып табылады. Ірі аталықтар басқа аталықтармен аумақтық дауларда көбінесе жеңіске жетеді, себебі олардың қанаттарының ені үлкен, ал дене мөлшері мен салмағы кішкентай аталықтардан басым. Осылайша, ірі аталықтардың аналықпен жұптасуға мүмкіндігі айтарлықтай жоғары.
Жұптау
Ер және әйел кішкентай дала көбелектерінің жұптасуы күнінің кез келген уақытында 10 минуттан 5 сағатқа дейін созылады.
Терморегуляция
Шағын шөптесін көбінесе құрғақ, ашық және жоғары температуралы жерлерде, басқа шөптесін көбелектерге қарағанда жақсы тіршілік етеді. Температура тым жоғары болғанда, өмір сүру ұзақтығы қысқарады, бірақ шағын шөптесін көлеңкеде мекендейтін түрлерге, мысалы, Pararge aegeria-ға қарағанда жақсырақ сақталады. Басқа көбелектер сияқты, оның да белгілі бір оптималды температура диапазоны бар және денесін күн сәулесін барынша сіңіру үшін әртүрлі күйге келтіре алады. Жоғары температуралы ортада шағын шөптесін салыстырмалы түрде көп жұмыртқа салады, жоғары өнімділікке ие және орман көбелектеріне қарағанда жақсы тіршілік етеді. Еркек көбелектер ұрғашыларын іздеу кезінде аумақтарында күтіп отырудың орнына, көшіп-қонып, шарлайды, бұл оптималды немесе оған жақын температурада байқалады.
Адамдармен өзара іс-қимыл
Шөптесін өсімдік ретінде, қарқынды және кең аумақты ауыл шаруашылығының әсері кіші шөптесіннің жағдайына алаңдаушылық тудырады. "Жартылай табиғи" шөптесін жайылымдарын сақтау үшін, мезгіл-мезгіл экологиялық өзгерістер (яғни, шөп кесу) арқылы жайылымдарды басқару қажет деп есептеледі. Шөп кесудің салдары ретінде биологиялық түрлердің азаюы, табиғи шөптесін жерлердің егістікке айналуы, өлім-жітім және нектар көздерінің жоғалуы сияқты жағымсыз әсерлерге ұшырау мүмкіндігі бар. Дегенмен, зерттеу көрсеткендей, осы ортаның бұзылуы кіші шөптесін сияқты шөптесін көбелектерінің санының артуына әкелуі мүмкін.
Англиядағы мәртебесі
Кішкентай саз, оның туысы қабырғалы қоңыр сияқты, Оңтүстік Англияның көп бөлігінде себептері белгісіз күрт төмендеуге ұшырады, сондықтан 2007 жылы DEFRA оны Ұлыбританияның биологиялық әртүрлілікті сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарының басым түріне (зерттеу мақсатында ғана) енгізді.