Кіріспе

20 ғасырдағы британдық лайнер RMS Lancastria – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания үкіметі тәркілеген британдық мұхит кемесі. 1940 жылдың 17 маусымында "Аэропорт" операциясы барысында батып кетті. Франциядан британдық азаматтар мен әскерлерді эвакуациялау жөніндегі шұғыл тапсырма алған кеме, 1300 жолаушыға арналған сыйымдылығынан әлдеқайда көп адаммен жүктелген болатын. Қазіргі заманғы есептерге сәйкес, кеме батқан кезде 4000-нан 7000-ге дейін адам қаза тапты – бұл британдық теңіз тарихындағы бір кемедегі ең көп адам өлімі.

Мансап

Кемені 1920 жылы Уильям Бердмор мен Компаниясы Далмуирде "Тиррения" деп атап құрды. Ол RMS кемесінің інісі болды. "Тиррения" 578 фут (176 метр) ұзындықта, үш сыныпқа бөлінген 2200 жолаушыны тасымалдай алатын. Алғашқы сапарын 1922 жылдың 19 маусымында Глазго – Квебек – Монреаль бағытында жасады. 1924 жылы екі сыныпқа қайта жабдықталды және жолаушылар "Тирренияны" дұрыс айта алмағандықтарына шағымданған соң "Ланкастрия" деп аталды (экипаж кемені "Ескі Сос Қазандығы" деп атаған, атының айтылуы: RP /tj//uː/'/r//iː//n//i//ɑː/). 1932 жылға дейін Ливерпуль мен Нью-Йорк арасында белгіленген маршруттармен жүріп, содан кейін Жерорта теңізінде және Солтүстік Еуропада круиздік кеме ретінде пайдаланылды. 1934 жылы Ирландия католик скауттары "Ланкастрияны" Римге қажылық сапарына жалдады. 1936 жылдың мамырында Мальта, Салоника, Галлиполи және Стамбул қалаларындағы соғыс ескерткіштерін аралау үшін арнайы круизге шықты. Бұл сапарға флот адмиралы Роджер Кейс, фельдмаршал Уильям Бёрдвуд және коммодор Эдвард Унвин кірді. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда "Ланкастрия" Багама аралдарында болды. Ол Нассаудан Нью-Йоркке жөндеуге жіберуге бұйрық алды, себебі ол әскер тасымалдау кемесі ретінде қолданысқа алынған болатын, содан кейін HMT "Lancastria" аталды. Қажетсіз жабдықтар алынып тасталды, кеме соғыс сұр түске боялды, иллюминаторлар қара боялды және 4 дюймдік зеңбірек орнатылды. Алғаш рет ол Канада мен Ұлыбритания арасында адамдар мен жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланылды. 1940 жылдың сәуір айында Норвегиядан әскерлерді эвакуациялау операциясы "Альфабет" кезінде жиырма әскери кемелердің бірі болды және кері жолда бомбаға түсті, бірақ зақымданудан құтылды. Содан кейін "Ланкастрия" Исландияға жасалған шабуылға әскер тасыды. Глазгоға оралғаннан кейін капитан кемедегі артық майды шығарып тастауды сұрады, бірақ Ливерпульге жөндеуге жіберуге дейін жеткіліксіз уақыт болды. Экипаж мүшелері босатылды немесе демалысқа жіберілді.

Жоғалту

Ланкастриа 1940 жылғы 17 маусымда Францияның Сент-Назер портының жанында, Дюнкерк эвакуациясынан екі апта өткен соң, британдық азаматтар мен әскерлерді Франциядан эвакуациялау операциясы – «Аэронал» қатысында суға батты.

Сыртқы сапар

Ливерпульге келгеннен кейін бірнеше сағат өткен соң Ланкастрия жедел түрде теңізге қайтарылды. Басты теміржол стансасындағы үлкен дыбыспен жарияланған хабарламалар экипаж мүшелерінің көбін сәтті қайтарды; ол 15 маусымда Плимутқа келді және бұйрық күтті. Ол бастапқыда Франция арқылы неміс әскерлерінің шабуылынан оқшауланған британдық экспедициялық корпусының қалған бөлігін эвакуациялау мақсатындағы «Аэриал» операциясының бір бөлігі ретінде Куиберон шығанағына жіберілді, бұл шамамен 124 000 адамды, негізінен логистикалық қолдау көрсеткен әскерлерді, Францияның батысындағы әртүрлі порттардан құрады. Ланкастрияға 20 341 тонналық лайнер ілесіп келді. Ланкастрияның капитаны Рудольф Шарп оның Лориенттен эвакуацияға қажет емес екенін анықтағаннан кейін, көптеген әскерлерді күтіп тұрған Сент-Назер портына бағытталды. Жолдағы әуе шабуылы Франконияға зақым келтірді, ол жөндеу үшін Англияға қайтып келді, ал Ланкастрия жалғыз жалпы қалды. Ол 16 маусымның кешкі уақытында Луардың аузына жетті. Портқа толқын арнасы арқылы өту қажет болғандықтан, Ланкастрия 17 маусымда сағат 04:00-де Сент-Назерден оңтүстік-батысқа қарай 8 шақырым жердегі Шарпентьер жолдарында шаңқайды, бірге олармен барлық өлшемдегі тағы отыз сауда кемесі де болды.

Жүгіру

Ертеңгі таңда үш RNVR офицері Ланкастриаға қанша сарбазды тасымалдай алатынын сұрап келді. Оның әскер тасымалдау конфигурациясындағы штаттық саны 2180 адамды, оның ішінде 330 экипаж мүшесін құрады; алайда, капитан Шарп Норвегиядан 2653 адамды әкелгендіктен, ол "еш қиындықсыз" 3000 адамды тасымалдай алатынын айтты. Оған "халықаралық заң шектеулерін ескермей" мүмкіндігінше көп сарбазды алу керектігі ескертілді. Сарбаздар эсминецтер, буксирлер, балық аулау кемелері және басқа да шағын қайықтармен Ланкастриаға және басқа да ірі кемелерге үш немесе төрт сағаттық сапармен жеткізілді, кейде неміс авиациясының пулеметтен оққа ұшырады, бірақ, көрінерінде, ешкім зардап шекпеді. 17 маусымның ортасына қарай ол белгісіз санымен (бағалаулар 4000-нан 9000-ға дейін) кемеге мінгізілді. Рудольф Шарп кеменің батып кетуінен аман қалды және кейіннен басқа кемеге командир болып тағайындалды, 1942 жылдың 12 қыркүйегінде Батыс Африка жағалауындағы Лакония оқиғасында қаза тапты.

Шамамен зардап шеккендер

2477 адам аман қалды, олардың шамамен 100-і 2011 жылы тірі болды. 2005 жылы Фенби қаза тапқандардың саны 4000-нан 6500-ға дейін екіленгенін жазды, алайда 7000 адамның мерт болғаны да айтылады, бұл британдық теңіз тарихындағы ең көп өлім-жұлым, кейде теңіздегі екінші ең ауыр қайғы деп есептеледі (бірақ Гоя сияқты ең ірі кеме апаттарында да шамамен 7000 адам қаза болғандықтан, қайсысы ауыр екенін анықтау қиын).

Ақпараттың қол жетімділігі

Өмірдің үлкен шығыны соншалық болды, британдық премьер-министр Уинстон Черчилль апат туралы хабарды дереу D Notice жүйесі арқылы жасырды, өз қызметкерлеріне "Газеттер бүгінге дейін жеткілікті апатты жариялады" деді. Өзінің естеліктерінде Черчилль бұл жаңалықты бірнеше күннен кейін жариялауды жоспарлағанын, бірақ Франциядағы оқиғалар "бізге соншалықты қара және жылдам орын алғандықтан, тыйымды алып тастауды ұмытып кеттім" деп мәлімдеді. Бұл туралы сол күні кешке ағылшын тіліндегі нацистік үгіт радио бағдарламасында "Германия шақырады" деп танымал Уильям Джойс, "Лорд Хо Хо" деген атпен мәлімдеді, бірақ оның мәлімдемелеріне көпшілік сенімсіздікпен қарады. Ақыры, бұл оқиға АҚШ-та Press Association 25 шілдеде The New York Times газетінде, ал келесі күні Ұлыбританияда The Scotsman газетінде, кеме суға батқаннан кейін бес аптадан астам уақыт өткен соң жарияланды. Кейін басқа британдық газеттер де оқиғаны қамтыды, соның ішінде Daily Herald (26 шілдеде) оқиғаны бірінші бетіне шығарды, ал Sunday Express 4 тамызда; соңғысы "Барлық уақыттың ең үлкен теңіз трагедиясының соңғы сәттері" деген тақырыппен, суға батқан кеменің суретін және оның төңкерілген корпусында тұрған адамдарды жариялады. 5 шілдеде "Рипли және Хенор Ньюс" газетінде Рональд Герберт Йорк (Шервуд Форестерс) былай деді: "Менің жүздеген досым кеменің ішінде қамалды. Олардың қашуға мүмкіндігі болмады, себебі кеме 15 минут ішінде суға батып кетті. Қашып үлкергендерді суда атып тастады". 2007 жылдың шілдесінде Қорғаныс министрлігінде (ҚМ) сақталған суға батуға қатысты құжаттарды беру туралы тағы бір өтінішті Ұлыбритания үкіметі қабылдамады. Шотландияның Lancastria қауымдастығы 2009 жылы тағы бір өтініш жасады. Оларға FOIA негізінде құжаттарды жарияламауға бірнеше себеп болғанын айтты. Туыстарының жалғасқан үгітінің нәтижесінде, ҚМ 2015 жылы барлық белгілі құжаттар Ұлттық мұрағат арқылы бұрыннан-ақ жарияланғанын мәлімдеді.

Қалдықтар жағдайы

Ұлыбритания үкіметі 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау заңына сәйкес бұл орынды соғыс қабірі деп жарияламады, себебі Францияның аумақтық суларына қатысты құқығы жоқ. 21-ші ғасырдың басында Франция үкіметі кеме жатқан жерге кіруге тыйым салынған аймақ белгіледі. Шотландияның «Ланкастрия» қауымдастығы 2005 жылы «Ланкастрия» кемесіндегі қаза болғандарды еске алу және сол күні аман қалғандардың қайсарлығын мойындау үшін науқан бастады. Олар британ үкіметінен кеме жатқан орынды ресми теңіз соғыс қабірі деп тануды сұрады. Үкімет бұл өтінішті қабылдамады, өйткені ол Францияның аумақтық суларында, заңның қолданыс аймағынан тыс жерде орналасқан. Бұл науқанға барлық саяси партиялар қолдау көрсетті, бірақ Қорғаныс министрлігі мұндай қадамның «тек символдық» екенін және ешқандай нәтиже бермейтінін мәлімдеді. 2006 жылы Ютландия шайқасында батып кеткен 14 кеме соғыс қабірі деп жарияланды, бірақ «Ланкастрия» жарияланбады. 2015 жылы Қорғаныс министрлігі «Франция үкіметі француз заңдары арқылы «Ланкастрияға» тиісті қорғауды қамтамасыз еткендіктен және ол Қорғаныс министрлігі тарапынан ресми түрде әскери теңіз қабірі деп есептелетіндіктен, кеме апат орны лайықты мәртебеге және қорғауға ие деп санаймыз» деді.

Мұра

Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан барлық әскери қызметшілер Ұлыбритания, Канада, Австралия және Жаңа Зеландиядан құралған Ұлтақтар соғыс қабірлері комиссиясы (Commonwealth War Graves Commission) тарапынан тіркелді, және олардың Ланкастриа кемесінде қаза болғаны белгілі болды. 1816 жерлеу тіркелген, олардың 400-ден астамы Францияда. Ланкастрияның батып кетуінен қаза тапқан британдық әскерилердің (денелері табылмаған немесе анықталмағандар) есімі Ұлтақтар соғыс қабірлері комиссиясының бірнеше ескерткіштерінде мәңгілікке сақталған (табылғандары зираттарға жерленді және Комиссияның ескерткіштерімен белгіленді). Француздық Ре және Олерон аралдарындағы балық аулау порттарында (Сен-Мартен-де-Ре, Сен-Троян-ле-Байн, Сен-Клемент-де-Балейн, Арс-ан-Ре және басқалардағы зираттар) көптеген Ұлтақтар соғыс қабірлері бар (кейбіреулерінде Пионер корпусының аты аталған, бірақ көптеген белгісіз деп саналады). Бұл адамдардың мәйіттерін француз балықшылары Бискай шығанағынан тауып алып, өз порттарына жерлеу үшін алып келген болуы мүмкін. Британдық экспедициялық корпусынан жоғалған 700-ге жуық адам Дюнкерк ескерткішінде еске алынды. Теңіз күштерінде қызмет еткен жоғалғандар Чатем, Плимут және Портсмут қалаларындағы теңіз ескерткіштерінде, ал саудагер теңізшілері Тауэр Хилл ескерткішінде, ал кемемен бірге суға кеткен авиаторлар Руннимед ескерткішінде еске алынады. Соғыстан кейін Ланкастрия аман қалғандар қауымдастығын майор Питер Петит құрды, бірақ ол 1969 жылы қайтыс болғаннан кейін таратылды. 1981 жылы ол HMT Lancastria Association ретінде қайта құрылды және Лондон қаласындағы Сент-Кетарин Кри шіркеуінде парад пен еске алу рәсімін өткізу дәстүрін жалғастыруда, онда еске алуға арналған әйнек терезе орнатылған. Шотландияның Ланкастрия қауымдастығы 2005 жылы құрылды және жыл сайынғы еске алу рәсімін Эдинбургтегі Сент-Джордж Батыс шіркеуінде өткізеді. Шотландияның Ланкастрия қауымдастығының мүшелері Ұлыбритания, Франция және Еуропаның басқа елдерінде, сондай-ақ Солтүстік Америкада, Австралияда, Оңтүстік Африкада және Жаңа Зеландияда бар. Ол сонымен қатар Ұлыбританиядағы құрбандарға арналған ең ірі ескерткіш рәсімін ұйымдастырады. Рәсімге аман қалғандар, құрбандар мен аман қалғандардың туыстары, француз және шотланд үкіметтерінің өкілдері, сондай-ақ бірқатар ардагерлер ұйымдары қатысады және әр жылдың 17 маусымындағы жылдығына ең жақын сенбіде Эдинбургтегі Сент-Джордж Батыс шіркеуінде өтеді. 2010 жылдың маусым айында кеменің батып кетуінің 70 жылдығын атап өту үшін Эдинбург пен Сент-Назерде арнайы рәсімдер мен еске алу шаралары өткізілді. 2012 жылы кеменің батып кетуінің 100 жылдығына орай, британ үкіметінен Ланкастрияның жоғалуын "ресми түрде мойындауды" талап етулер көбейді. Ланкастрияның жоғалуының 75 жылдығы 2015 жылдың 17 маусымында Вестминстер Парламентінде премьер-министрдің сұрақтары кезінде премьер-министрдің орнын басқан қаржы министрі Джордж Осборнмен атап өтілді. Осборн кеменің батып кетуі туралы былай деді: "Ол кезде соғыс уақытындағы құпиялылық себептерімен құпия сақталды, бірақ менің ойымша, бүгін осы палатада қаза тапқандардың бәрін, аман қалғандарды және оларды жоқтағандарды еске алу орынды". 2008 жылдың маусым айында аман қалғандар мен құрбандар мен аман қалғандардың туыстарына алғашқы мерейтойлық медальдар табыс етілді; HMT Lancastria естелік медалі, ол Ланкастрия апатының «Шотландия үкіметінің ресми мойындауын» білдірді. Медальді Ланкастриядан аман қалған Уолтер Хирсттің немересі Марк Хирст жасаған. Лондон қаласындағы Сент-Кетарин Кри шіркеуінде Ланкастрияға арналған ескерткіш терезесі бар. Сондай-ақ, шіркеуде кеменің шыны корпустағы моделі және кеменің қоңырауы орналасқан. Ирландия скауттарының ұлттық кемпингі Ларч Хиллде Ланкастрияға арналған зәкір ескерткіші бар, ол 1932 жылы Ирландия католик скауттарының паломниктік сапарының мұрасын еске алады. 2011 жылдың қазанында Шотландияның Ланкастрия қауымдастығы кеме салынған жерде, бұрынғы Далмуир кеме жасау залында, қазіргі Алтын юбилей ауруханасының аумағында құрбандарға ескерткіш орнатты. 2013 жылдың қыркүйегінде Ливерпульдің Пирс-Хед қаласында лорд-мэр Гэри Миллар кеменің жоғалуын еске алу үшін тақташа ашты. Ланкастрия апатының орны француз аумақтық суларында орналасқан, сондықтан 1986 жылғы әскери қалдықтарды қорғау туралы заң бойынша қорғауға жарамсыз; алайда, Ұлыбритания үкіметінің өтініші бойынша 2006 жылы француз билігі бұл жерді соғыс қабірі ретінде заңдық қорғауға берді. COVID-19 пандемиясының салдарынан кейінге қалдырылғаннан кейін, 27 маусымда Ливерпульдегі Our Lady and Saint Nicholas шіркеуінде еске алу рәсімі өтті. 2001 жылы Стивен Уинн «Ланкастрия трагедиясы: батып кету және жасыру: 1940 жылдың маусымы» атты кітабын жариялады, онда 2488 аман қалған адам және кемінде 2385 қаза тапқан адам туралы деректер келтірілген (1472 есім тізімде, Ұлтақтар соғыс қабірлері комиссиясы 1816 есімді тіркеген (400-і Францияда), Ланкастрия қауымдастығы кемеде 1738 адам қаза болғанын анықтады).