Кіріспе
Саяси экономика – экономикалық жүйелерді (мысалы, нарықтар мен ұлттық экономикаларды) және оларды саяси жүйелердің (мысалы, заң, институттар және үкімет) басқаруын зерттейтін саяси ғылым мен экономиканың бір саласы. Бұл ғылымның шеңберінде еңбек нарығы және қаржы нарығы сияқты жүйелер, сондай-ақ өсім, тарату, теңсіздік және сауда сияқты құбылыстар, олардың институттар, заңдар және мемлекеттік саясат арқылы қалыптасуы кеңінен зерттеледі. 16 ғасырда пайда болған саяси экономика қазіргі заманғы экономика ғылымының алға басушысы болып табылады. Саяси экономиканың қазіргі түрі саясаттану және заманауи экономика теориясынан бастау алатын пәнаралық сала саналады. 19 ғасырдың соңында Альфред Маршаллдың 1890 жылы жарық көрген ықпалды оқулығының жариялануымен бірге математикалық модельдеудің дамуына байланысты "экономика" термині "саяси экономика" терминін біртіндеп ығыстыра бастады. Осыған дейін Уильям Стэнли Джевонс, математикалық әдістерді қолдануды жақтаған ғалым, ғылымның танылған атауы болуы үмітімен "экономика" терминінің ықшамдылығын қолдаған болатын. Google Ngram Viewer деректері "экономика" терминінің шамамен 1910 жылдан бастап "саяси экономика" терминінен басымдыққа ие болғанын, ал 1920 жылға қарай бұл сала үшін басым терминге айналғанын көрсетеді. Экономист Клара Маттейдің пікірінше, бұл өзгеріс классикалық либерализмнің табиғи құқық ретінде қабылдануына байланысты болды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі кері дәлелдерге қарамастан сақталды. Бүгінде "экономика" термині көбінесе экономиканы басқа саяси және әлеуметтік факторларды ескермей зерттеуді білдіреді, ал "саяси экономика" термині ерекше және бәсекелес көзқарас ұсынады.
Political economy is a branch of political science and economics studying economic systems (e. g. markets and national economies) and their governance by political systems (e. g. law, institutions, and government). Widely studied phenomena within the discipline are systems such as labour markets and financial markets, as well as phenomena such as growth, distribution, inequality, and trade, and how these are shaped by institutions, laws, and government policy. Originating in the 16th century, it is the precursor to the modern discipline of economics. Political economy in its modern form is considered an interdisciplinary field, drawing on theory from both political science and modern economics. In the late 19th century, the term "economics" gradually began to replace the term "political economy" with the rise of mathematical modeling coinciding with the publication of an influential textbook by Alfred Marshall in 1890. Earlier, William Stanley Jevons, a proponent of mathematical methods applied to the subject, advocated economics for brevity and with the hope of the term becoming "the recognised name of a science". Citation measurement metrics from Google Ngram Viewer indicate that use of the term "economics" began to overshadow "political economy" around roughly 1910, becoming the preferred term for the discipline by 1920. According to economist Clara Mattei, this shift was driven by the increasing consensus of classical liberalism as natural law; and persisted despite evidence to the contrary during the First World War. Today, the term "economics" usually refers to the narrow study of the economy absent other political and social considerations while the term "political economy" represents a distinct and competing approach.
Этимология
Бастапқыда саяси экономика ұлттық мемлекеттерде шектеулі параметрлер ішінде өндіріс немесе тұтыну ұйымдастырылған жағдайларды зерттеуді білдірді. Осылайша саяси экономика экономикаға баса назар аударды, ол грек тілінен алынған oikos ("үй") және nomos ("заң" немесе "тәртіп"). Саяси экономика мемлекет деңгейінде байлық өндірісінің заңдарын білдіруді көздеді, экономика үйді тәртіпке келтірумен байланысты болғандай. «Économie politique» (ағылшын тілінен аударғанда «саяси экономика») деген тіркес алғаш рет 1615 жылы Францияда Антуан де Монкрейеннің «Traité de l'economie politique» атты танымал кітабында пайда болды. Кейбір заманағы ғалымдар осы зерттеудің бастауын 13 ғасырғы Тунис араб тарихшысы және әлеуметтанушысы Ибн Халдунға жатқызады, оның «пайда» мен «көректену» арасындағы айырмашылықты, қазіргі саяси экономика терминдерінде, тиісінше, артық өнім мен сыныптарды қайта өндіруге қажетті мөлшерді анықтауы үшін. Ол сондай-ақ қоғамды түсіндіру үшін ғылым құруды қалайды және осы идеяларды өзінің маңызды еңбегі «Муқаддима» да жазады. «Муқаддимада» Халдун: «Өркениет пен оның игілігі, сондай-ақ іскерлік гүлдену, өнімділікке және адамдардың өз мүддесі мен пайдасы үшін барлық бағыттағы күш-жігеріне байланысты» дейді, бұл классикалық экономикалық ой-пікірге заманауи көшбасшы саналады. Осыдан кейін француз физиократтары саяси экономиканың алғашқы маңызды өкілдері болды, бірақ Адам Смит, Джон Стюарт Милль, Дэвид Рикардо, Генри Джордж және Карл Маркстың физиократтарға берген жауаптары көбірек назар аударады. Әлемдегі саяси экономика бойынша алғашқы профессорлық лауазым 1754 жылы Италияның оңтүстігіндегі Неаполь Федерико II университетінде құрылды. Неапольдік философ Антонио Женовези алғашқы профессор атанды. 1763 жылы Жозеф фон Сонненфельс Австрияның Вена университетінде саяси экономика кафедрасына тағайындалды. Томас Мальтус 1805 жылы Гертфордширдегі Хейлиберидегі Шығыс Үндістан компаниясы колледжінде Англиядағы саяси экономиканың алғашқы профессоры болды. Қазіргі уақытта саяси экономика экономикалық және оған байланысты мінез-құлықтарды зерттеуге арналған әр түрлі, бірақ өзара байланысты тәсілдерді білдіреді, экономиканы басқа салалармен біріктіруден бастап, бұрынғы экономикалық болжамдарға қарсы келетін жаңа, негізгі болжамдарды қолдануға дейін.