Кіріспе

Саяси экономика – экономикалық жүйелерді (мысалы, нарықтар мен ұлттық экономикаларды) және оларды саяси жүйелердің (мысалы, заң, институттар және үкімет) басқаруын зерттейтін саяси ғылым мен экономиканың бір саласы. Бұл ғылымның шеңберінде еңбек нарығы және қаржы нарығы сияқты жүйелер, сондай-ақ өсім, тарату, теңсіздік және сауда сияқты құбылыстар, олардың институттар, заңдар және мемлекеттік саясат арқылы қалыптасуы кеңінен зерттеледі. 16 ғасырда пайда болған саяси экономика қазіргі заманғы экономика ғылымының алға басушысы болып табылады. Саяси экономиканың қазіргі түрі саясаттану және заманауи экономика теориясынан бастау алатын пәнаралық сала саналады. 19 ғасырдың соңында Альфред Маршаллдың 1890 жылы жарық көрген ықпалды оқулығының жариялануымен бірге математикалық модельдеудің дамуына байланысты "экономика" термині "саяси экономика" терминін біртіндеп ығыстыра бастады. Осыған дейін Уильям Стэнли Джевонс, математикалық әдістерді қолдануды жақтаған ғалым, ғылымның танылған атауы болуы үмітімен "экономика" терминінің ықшамдылығын қолдаған болатын. Google Ngram Viewer деректері "экономика" терминінің шамамен 1910 жылдан бастап "саяси экономика" терминінен басымдыққа ие болғанын, ал 1920 жылға қарай бұл сала үшін басым терминге айналғанын көрсетеді. Экономист Клара Маттейдің пікірінше, бұл өзгеріс классикалық либерализмнің табиғи құқық ретінде қабылдануына байланысты болды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі кері дәлелдерге қарамастан сақталды. Бүгінде "экономика" термині көбінесе экономиканы басқа саяси және әлеуметтік факторларды ескермей зерттеуді білдіреді, ал "саяси экономика" термині ерекше және бәсекелес көзқарас ұсынады.

Этимология

Бастапқыда саяси экономика ұлттық мемлекеттерде шектеулі параметрлер ішінде өндіріс немесе тұтыну ұйымдастырылған жағдайларды зерттеуді білдірді. Осылайша саяси экономика экономикаға баса назар аударды, ол грек тілінен алынған oikos ("үй") және nomos ("заң" немесе "тәртіп"). Саяси экономика мемлекет деңгейінде байлық өндірісінің заңдарын білдіруді көздеді, экономика үйді тәртіпке келтірумен байланысты болғандай. «Économie politique» (ағылшын тілінен аударғанда «саяси экономика») деген тіркес алғаш рет 1615 жылы Францияда Антуан де Монкрейеннің «Traité de l'economie politique» атты танымал кітабында пайда болды. Кейбір заманағы ғалымдар осы зерттеудің бастауын 13 ғасырғы Тунис араб тарихшысы және әлеуметтанушысы Ибн Халдунға жатқызады, оның «пайда» мен «көректену» арасындағы айырмашылықты, қазіргі саяси экономика терминдерінде, тиісінше, артық өнім мен сыныптарды қайта өндіруге қажетті мөлшерді анықтауы үшін. Ол сондай-ақ қоғамды түсіндіру үшін ғылым құруды қалайды және осы идеяларды өзінің маңызды еңбегі «Муқаддима» да жазады. «Муқаддимада» Халдун: «Өркениет пен оның игілігі, сондай-ақ іскерлік гүлдену, өнімділікке және адамдардың өз мүддесі мен пайдасы үшін барлық бағыттағы күш-жігеріне байланысты» дейді, бұл классикалық экономикалық ой-пікірге заманауи көшбасшы саналады. Осыдан кейін француз физиократтары саяси экономиканың алғашқы маңызды өкілдері болды, бірақ Адам Смит, Джон Стюарт Милль, Дэвид Рикардо, Генри Джордж және Карл Маркстың физиократтарға берген жауаптары көбірек назар аударады. Әлемдегі саяси экономика бойынша алғашқы профессорлық лауазым 1754 жылы Италияның оңтүстігіндегі Неаполь Федерико II университетінде құрылды. Неапольдік философ Антонио Женовези алғашқы профессор атанды. 1763 жылы Жозеф фон Сонненфельс Австрияның Вена университетінде саяси экономика кафедрасына тағайындалды. Томас Мальтус 1805 жылы Гертфордширдегі Хейлиберидегі Шығыс Үндістан компаниясы колледжінде Англиядағы саяси экономиканың алғашқы профессоры болды. Қазіргі уақытта саяси экономика экономикалық және оған байланысты мінез-құлықтарды зерттеуге арналған әр түрлі, бірақ өзара байланысты тәсілдерді білдіреді, экономиканы басқа салалармен біріктіруден бастап, бұрынғы экономикалық болжамдарға қарсы келетін жаңа, негізгі болжамдарды қолдануға дейін.