Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвия Парламенті
Parliament of Latvia
Сейм – Латвия Республикасының Парламенті. Ол 100 мүшеден тұратын, пропорционалды сайлау жүйесі бойынша сайланатын бірпалаталы парламент. Орындар халықтың дауысының кемінде 5% жинаған саяси партияларға бөлінеді. Сайлаулар әдетте қазан айының бірінші сенбісінде төрт жылда бір рет өткізіледі. Соңғы сайлау 2022 жылдың қазан айында өтті. Латвия Президенті Сеймді таратып, мерзімінен бұрын сайлау жариялауға құқылы. Оны тарату процедурасы президентке қызметтен айырылу қаупі де бар, үлкен саяси тәуекел келтіреді. 2011 жылдың 28 мамырында президент Валдис Затлерс Сеймді таратуды бастау туралы шешім қабылдады, ол референдумда мақұлданды және Сейм 2011 жылдың 23 шілдесінде таратылды. Қазіргі Сейм Спикері – Жасылдар мен фермерлер одағы партиясының Дайга Миерина. Парламент қызметін реттейтін негізгі құжат – 1923 жылдың 23 наурызында қабылданған, 1929 және 1994 жылдары өзгерістер енгізілген Сеймдің ішкі қағидалары (Saeimas kārtības rullis, сондай-ақ Процедура ережелері).
The Saeima is the parliament of the Republic of Latvia. It is a unicameral parliament consisting of 100 members who are elected by proportional representation, with seats allocated to political parties which gain at least 5% of the popular vote. Elections are scheduled to be held once every four years, normally on the first Saturday of October. The most recent elections were held in October 2022. The President of Latvia can dismiss the Saeima and request early elections. The procedure for dismissing it involves substantial political risk to the president, including a risk of loss of office. On 28 May 2011 president Valdis Zatlers decided to initiate the dissolution of the Saeima, which was approved in a referendum, and the Saeima was dissolved on 23 July 2011. The current Speaker of the Saeima is Daiga Mieriņa of the Union of Greens and Farmers party. The basic document that regulates the proceedings of the parliament is the Rules of Order of Saeima (Saeimas kārtības rullis, also Rules of Procedure), adopted 23 March 1923 with amendments in 1929 and 1994.
Тарих және этимология
Сейм өзінің бастауын Польша Корольдігінің Сеймінен алады, ол Литва Ұлы Герцогтығының Сейміне (Сейміне) және кейіннен Польша-Литва одағының Сейміне әкелді. Польша-Литва одағының бір бөлігі болған Польшалық Ливония, Польшаның басқару жүйесіне бейімделіп, Сейм жүйесімен таныстырылды. 1677 жылғы Варшава Сеймі Польша Ливониясының немесе Латгалияның (Инфлантия) қалған бөлігінің мәселесін шешіп, оны воеводство және герцогство деп жариялады, үш сенаторды тағайындау құқығымен: епископ, воевода және Инфлантия кастеляны. Жергілікті сеймиктер Даугавпилсте өтсе, старосталар Даугавпилс, Лудза, Резекне және Вилякада тұратын. Воеводствоның Сеймге алты депутаттары болды, бірақ олардың екеуі ғана Инфлантиядан келді, ал қалған төртеуі патша тарапынан Ливонияның жоғалған бөлігін еске алу үшін символдық түрде тағайындалды. Алайда, Латвияның қалған бөлігі Курляндия және Семигалия герцогтығына қарасты болды, оны герцогтар мен Курляндия Ландтагы басқарды. «Сейм» сөзі «sjąć się» етістігінен шыққан, «жиналысу» дегенді білдіреді, осыған ұқсас сөздер басқа славян тілдерінде де кездеседі, протославян тілінен *sъjęti < *sъjemti сөздерінен тараған. Сейм, есімдік ретінде «жиналыс, кеңес» деген мағынаны білдірген. 19 ғасырда ұлт ұғымы қалыптаса бастағанда, «Жас латыштар» деп аталатын латыш ұлтшыл тобының мүшесі Юрис Алунанс «саеймс» сөзіне меншік құқығын талап етті. Дыбыстаудың ұқсастығына, семантикалық құрылымының ұқсастығына және анық тарихи байланыстарына қарамастан, ол бұл сөзді таза латыш сөзі деп, өзі ойлап тапқанмын мәлімдеді. Бұрын айтқанымыздай, сөздің мағынасы да ұқсас: «жиналыс, кеңес». Ол өзі құрастырған сөздің латыш тіліндегі ежелгі «eima» сөзінен шыққандығын айтты, ол «бару» дегенді білдіреді (индоеуропалық *ei «бару» сөзінен және ежелгі грек тіліндегі eimi, галл тіліндегі eimu сияқты сөздермен байланысты). Алайда, ол сөздің басына «s» префиксі қалай қосылғанын және бұл қосымша латыш тілінде қандай мағына беретінін түсіндіре алмады. Дегенмен, Алунанс бұл сөздің таза латыш тіліне тән екенін және жоғарыда аталған тарихи контекстке ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, қазіргі латыш тілінде етістіктің алдына қосылған «sa» префиксі әдетте толыққанды әрекетті білдіреді, ал «Сейма» сөзі «толық жиналайық» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Соғысқа дейінгі Латвияда Сейм үш жылдық мерзімге сайланды. 1-ші Сейм 1922 жылдың 7 қарашасынан 1925 жылдың 2 қарашасына дейін, 2-ші Сейм 1925 жылдың 3 қарашасынан 1928 жылдың 5 қарашасына дейін, 3-ші Сейм 1928 жылдың 6 қарашасынан 1931 жылдың 2 қарашасына дейін, ал 4-ші Сейм 1931 жылдың 3 қарашасынан 1934 жылдың 15 мамырына дейін (Латвиядағы мемлекеттік төңкеріс күні) жұмыс істеді.
The Saeima traces its origins to the Sejm of the Kingdom of Poland, which led to the creation of the Sejm (Seimas) of the Grand Duchy of Lithuania and later to the creation of the Sejm of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Polish Livonia, a part of the Polish–Lithuanian Commonwealth, was exposed to the Polish mode of administration and introduced to the Sejm system. The Warsaw Sejm of 1677 settled the case of remaining part of Polish Livonia or Latgale (Inflanty), naming it a voivodeship and a duchy, with the right to name three senators: the Bishop, the Voivode and the Castellan of Inflanty ( ) Local sejmiks took place at Daugavpils, while starostas resided at Daugavpils, Ludza, Rēzekne and Viļaka. The voivodeship had six deputies to the Sejm, but only two of them came from Inflanty, the other four were symbolically named by the king, to remember the lost part of Livonia (Swedish Livonia). However, the rest of Latvia belonged to the Duchy of Courland and Semigallia, which was governed by the Dukes and the Landtag of Courland. The word sejm derives from the verb "sjąć się" meaning "to get together", with similar words in some other Slavic languages, of proto Slavic origin *sъjęti < *sъjemti Sejm, then, as a noun meant "a gathering, a meeting, a council." In the 19th century, as the concept of nations began to emerge, Juris Alunāns, a member of a Latvian nationalist group called the Young Latvians, claimed ownership to the word "saeims". Despite the similar sound, similar semantic structure and clear historical connotations, he claimed that it was a purely Latvian word that he had invented. As mentioned earlier, the word bears a similar meaning: "a gathering, a meeting, a council". He claimed that the word he constructed stemmed from the archaic Latvian word eima instead, meaning "to go" (derived from the PIE *ei "to go" and also a cognate with the Ancient Greek eimi, Gaulish eimu, among others). He could not explain, however, how the s prefix got added to the word, and what sense this addition made within the limits of the Latvian language. Nevertheless, according to Alunāns, the word is purely Latvian and completely independent of the aforementioned historical context. However, the prefix sa to a verb in modern Latvian language usually stands for a complete action and the word "Saeima" can stand for a meaning "let's gather together completely". In the pre war Latvia, the Saeima was elected for three year terms. The 1st Saeima met from 7 November 1922 to 2 November 1925, the 2nd from 3 November 1925 to 5 November 1928, the 3rd from 6 November 1928 to 2 November 1931, and the 4th from 3 November 1931 to 15 May 1934 (date of the Latvian coup d'état).
Сайлаулар
Сейм – толығымен сайланатын орган. 18 жастан асқан барлық Латвия азаматы (оның ішінде натурализацияланған азаматтар) сайлауға құқылы. Кандидаттар сайлау құқығына ие болуы керек, сонымен қатар 21 жастан асқан болуы керек, КСРО және Латвия КСР мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерінің, барлау немесе қарсы барлау қызметтерінің, немесе басқа да шетелдік байланысы бар ұйымдардың бұрынғы қызметкерлері болмауы керек, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін сотталмаған немесе ақыл-ой қабілеті шектеулі деп танылмаған болуы керек. Сеймнің өкілеттік мерзімі – төрт жыл. Сайлауды мерзімінен бұрын өткізуге болады, бірақ бұл басқа парламенттік демократиялардағыдан күрделірек. Егер Президент Сеймді таратуды ұсынса, таратуды бекіту үшін жалпыұлттық референдум өткізу қажет. Егер тарату мақұлданбаса, Президент лауазымынан алынады. Сайлаушылардың оннан бір бөлігі таратуды талап ететін петицияға қол қойса, референдум Президенттің қатысуынсыз өткізілуі мүмкін. Бес сайлау округі бар: Курземе (12 депутат), Латгале (14), Рига (35), Видземе (25) және Земгале (14). Шетелдегі дауыстар Рига сайлау округі үшін есептеледі. Орындықтар әр округте 5% ұлттық сайлау шегін басып өтетін партиялар арасында ашық тізім пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша бөлінеді, Webster/Sainte Laguë әдісінің өзгесіз нұсқасы қолданылады. Сайлаушылар партиялық тізімге дауыс береді, ол аталған округте партия ұсынған кандидаттардан тұрады. Әр кандидатқа партия белгілеген нақты рет көрсетілгенімен, бұл кандидаттардың мүмкіндіктеріне әсер етпейді. Оның орнына сайлаушылар кандидаттарға «жеке дауыс» береді. Бұл дауыстар оң немесе теріс болуы мүмкін. Әр кандидатқа берілген дауыс саны тиісті тізімге берілген дауыс санына, кандидаттың алған оң дауыстарын қосып, одан кандидатқа берілген теріс дауыстарды шегеру арқылы анықталады. Ең көп дауыс жинаған кандидаттар партияның орындықтарын иеленеді. Оң дауыс бюллетеньде кандидаттың аты-жөніне «+» белгісін қою арқылы білдіріледі. Теріс дауыс кандидаттың атын сызып тастау арқылы білдіріледі. Сайлаушылар тек олар дауыс берген тізімдегі кандидаттарға ғана жеке дауыс бере алады. Сайлауда кез келген партияның 30%-дан астам дауыс жинауы сирек кездеседі. 1993 жылғы сайлауда «Латвия жолы» партиясы 32,4% дауыс алып рекордты көрсеткен. Бұл коалицияның қажеттілігін білдіреді. Егер Сеймнің мерзімі ішінде орын бос қалса, оны тиісті тізімдегі келесі кандидат толтырады. Латвия Коммунистік партиясы – тыйым салынған жалғыз саяси партия.
The Saeima is an entirely elected body. All Latvian citizens (including naturalized citizens) over the age of 18 are eligible to vote. Candidates must be qualified to vote, but must also be over 21, must not be former employees of the USSR and Latvian SSR State security services, intelligence or counter intelligence services or any other foreign affiliated organizations, must not have been convicted of a criminal offence or deemed to be of diminished mental capacity. The term of the Saeima is four years. An election may be called early, but doing so is more complicated than in other parliamentary democracies. If the President proposes that the Saeima be dissolved, a national referendum must be held to confirm the dissolution. If the dissolution is not approved, the President is removed from office. If one tenth of the electorate signs a petition demanding a dissolution, a referendum can be held without the involvement of the President. There are five constituencies, Kurzeme (12 deputies), Latgale (14), Riga (35), Vidzeme (25), and Zemgale (14). Overseas votes are counted for the Riga constituency. Seats are distributed in each constituency by open list proportional representation among the parties that overcome a 5% national election threshold using an unmodified version of the Webster/Sainte Laguë method. Voters cast a vote for a party list, which consists of the candidates that the party has submitted in that constituency. Although a specific ordering is listed for each candidate, which is determined by the party, this has no effect on the actual chances of each candidate. Instead, voters cast "specific votes" for candidates. These votes can be either positive votes or negative votes. The number of votes for each candidate is determined by taking the number of votes for the respective list, and adding it to the candidate's positive votes, before subtracting the number of negative votes for that candidate. The candidates with the highest number of votes fill the party's seats. A positive vote is indicated by drawing a plus sign (+) next to the candidate's name on the ballot paper. A negative vote is indicated by crossing out the candidate's name. Voters may only cast specific votes for the candidates on the list that they voted for. It is uncommon for any party to achieve more than 30% of the vote in an election. The record is 32.4% for the Latvian Way party in the 1993 election. This means that a coalition has always been necessary. If a seat falls vacant during a term of the Saeima, it is filled by the next candidate on the appropriate list. The Communist Party of Latvia is the only political party that is banned.