Кіріспе
Исландиядағы арал. Хеймаэй – Исландия аралдары. Вестманнайар архипелагындағы ең ірі арал және Исландия жағалауындағы ең үлкен, ең көп халқы бар арал. Хеймаэй Исландияның оңтүстік жағалауында орналасқан. Вестманнайар аралдарының халқы бар жалғыз арал, онда 4414 адам тұрады. Вестманнайар әуежайы мен Вестман аралдары гольф клубы бірігіп аралдың үлкен бөлігін құрайды. 1973 жылғы қаңтарда жақын орналасқан Элдфеллден шыққан лава ағыны қаланың жартысын қиратты және оның негізгі табыс көзі – портын жабу қаупін тудырды. Портты сақтау үшін теңіз суын пайдаланып лаваны салқындату жұмыстары жүргізілді.
Heimaey , is an Icelandic island. At , it is the largest island in the Vestmannaeyjar archipelago, and the largest and most populated island off the Icelandic coast. Heimaey is off the south coast of Iceland. It is the only populated island of the Vestmannaeyjar islands, with a population of 4,414. The Vestmannaeyjar Airport and the Westman Islands Golf Club taken together cover a good portion of the island. In January 1973, lava flow from nearby Eldfell destroyed half the town and threatened to close its harbour, its main income source. An operation to cool the advancing lava with sea water saved the harbour.
Тарих
Ирландияның солтүстігінен ұрланған құлдарды сол кездегі солтүстік еуропалықтар «батыс адамдары» (Вестменн) деп атады, себебі Исландияны ашқанға дейін Ирландия оларға белгілі әлемнің ең батыс бөлігі болған (шамамен 840 ж.). Құлдар Хеймэйге жағалап келді және тауларда паналады. Ингольф оларды, өсіп-өскен әйелінің бауырласын өлтіргені үшін кек алып, аңдап өлтірді. Осы процесте ол түрлі жерлерге және маңызды орындарға ат қойды. Мысалы, Хеймэйдің ең биік төбесі – Хаймаклеттурдағы бір аймақты құл Дюфтакюрдың (ирланд тіліндегі «Dubhthach» сөзінің исланд тіліндегі нұсқасы, ағылшын тілінде «Duffy» деп аударылады) есімімен «Дюфтекья» деп атады, ол осы жерден өз өмірін өз қолымен аяқтаған, Ингольфтің өмірін алуына қарамастан, өзі өлгенді ұнатқан екен.
Алғашқы қоныстанушылар
Дәстүр бойынша, Хеймаейге алғаш қоныс аударған адам Герьольфур Бардарсон болған. "Ланднама" бойынша, ол шамамен 900 жылы Херьольфсдалурда (сөзбе-сөз: Герьольф аңғары) шаруашылығын құрған. 1971 жылы Херьольфсдалурдағы ежелгі қираған орындарды қазу барысында, бұл жерде 100 жылға жуық бұрын қоныс болғандығы анықталды.
Түрік шабуылы
1627 жылы Осман империясының бақылауында болған Барбария жағалауынан шыққан үш араб қарақшы кемесі Исландияның оңтүстік жағалауындағы және алынған аралдардағы бірнеше қалаға шабуыл жасады. Олар Гриндавик пен Хеймейге шабуылдады. Гриндавик тұрғындары Рейкьянес лава даласына қашып, ұзақ уақыт жасырына алды. Хеймей тым оқшау болғандықтан осал еді және адамдар көп қиындық көріп, зардап шекті. Басқыннан аман қалғандар туралы көптеген батырлық әңгімелер айтылды, ең танымалдары Гудридур Симонардоттир туралы. «Түрік Гуддасы» (Tyrkja Gudda) деп белгілі ол Хеймейдегі Стаккагердидегі үйінен қарақшылармен Алжирдегі құл сату нарығына әкелінді. Соңында Дания королі IV Кристиан оны құтқарып, Данияға қайтарды. Кейіннен ол ақын Халгримур Петурссонмен оқып үйреніп, тұрмысқа шықты. Рейкьявик қаласындағы Hallgrímskirkja лютеран шіркеуі оның құрметіне аталған.
Елдіршін
1973 жылы 23 қаңтарда сағат 01:00-де Хеймэй аралында Эльдфелл тауының жанартаулық жарылысы басталды. Хеймэйдегі жер сілкіне бастады және жарықтар пайда болды. Жарықтардың ұзындығы артты, лава ағып шықты. Лава жарықтардан ауаға шашырады. Жанартау күлі теңізге тарады. Кейін жағдай нашарлады. Жарықтар жабылып қалғанда, жарылыс портқа қарай бағытталған концентрленген лава ағынына айналды. Жел бағытын өзгертті, және жарты миллион куб метр күл қалаға төгілді. Түнде аралдың 5000 тұрғыны, көбінесе балық аулау кемелерімен эвакуацияланды, себебі балық аулау флотының көп бөлігі портта болды. Лава ағыны портты қирату қаупін тудырды. Жарылыс 3 шілдеге дейін жалғасты. Исландиялықтар лаваны алты миллион тонна суық теңіз суымен шашып, бір бөлігін қатырып, көп бөлігін басқа бағытқа бұрып, портты сақтап қалды. Жарылыс кезінде қаланың жартысы қирады, ал аралдың ұзындығы артты. Жарылыс Хеймэй аралының ауданын ұлғайтты. Бұл жарылысты Джон Макфи «Табиғатты бақылау» кітабында сипаттаған. Тағы миллиондаған құстар осы жерге көбейіп, тамақтанады. Арал Исландияның қалған бөлігімен паром және Вестманнайяр әуежайы арқылы байланысты. Арал тұрғындарының көпшілігі балық аулаумен айналысады. Жыл сайынғы фестиваль кезінде адамдарға бірнеше тупик (пуффин) ұстауға рұқсат етіледі, оларды фестивальде бөлісіп жеуге немесе үйде дастарқанға дайындауға болады.
Танымал мәдениетте
Крис Маркердің "Күнсіз" фильмінің соңғы кадрларында жарылыстың қара жанартау күлінің астында баяу көмілген қалың ақ Хаймей үйлері бейнеленген. Фонда қызыл лаваның ағыны, темірдей сұр теңізге құйып жатқаны көрінеді. Хаймей американдық прогрессивті металл тобы Mastodon-ның "Island" әнінде есімдері аталады. Ән шумағында: "Лава құдайы, Мұз бен от, Океандық Гейзер, Гулфосс, Хеймэй 73" деп келеді. Бұл Элдфелл жанартауының атқылауын білдіреді. "Free Willy" фильмдеріндегі Кейко киті шын мәнінде Хаймейдегі Клеттсвик шығанағына ұшырылып келді, ол босатылғанға дейін оның соңғы мекені болды. Исландияда оқиғасы өтетін Ерса Сигурддардотирдің "Күлге айналған шаң" (2007, ағылшын тіліне аудармасы 2011) атты үшінші детективтік романы негізінен Хаймейде өріледі және 1973 жылғы Элдфелл атқылауына, сондай-ақ 30 жылдан астам уақыттан кейін жанартау күлінің астындағы үйді қазу барысында жасалған жаңалықтарға назар аударады. Хаймей Брюс Макмилланның суреттерімен толықталған "Pufflings түндері" (1995) балалар кітабында көрсетілген. Кітапта жергілікті балалардың жас құстарды, pufflings-терді құтқару дәстүрі туралы айтылады. Pufflings тамыз айының түнінде алғаш рет ұшып, жасынан қателесіп, ауыл көшелерінде қалып қояды. Балалар оларды күндіз жағажайға босатады. Гренландиялық Sumé рок-тобының 1973 жылғы "Sumut" альбомында "Heimaey erĸaivdlugo" (ағылшын тілінде: "Хаймейге арналған ән") атты ән бар.