Кіріспе
Польшалық-американдық шахмат гроссмейстері (1911–1992)
Сэмюэл Герман Решевский (туған аты – Смуль Ржешевский; 26 қараша 1911 – 4 сәуір 1992) – поляк шахмат дарыны және кейіннен жетекші американдық шахмат гроссмейстері. Ол 1930 жылдардың ортасынан 1960 жылдардың ортасына дейін Әлем чемпионатына үміткер болды: 1948 жылғы Әлем чемпионатына қатысып, үшінші орынды бөлісті, ал 1953 жылғы үміткерлер турнирінде екінші орынды бөлісті. Ол АҚШ шахмат чемпионатының сегіз дүркін жеңімпазы, бұл көрсеткіш бойынша Боби Фишермен тең бөліседі. Кәсібі бойынша ол бухгалтер, сонымен қатар шахмат жазушысы болған.
Ерте өмір, шахмат көрмесі мен жарысы
Решевский Польшаның Конгресс ауданындағы Лодзь қаласының жанындағы Озорков қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Ол төрт жасында шахмат ойнауды үйреніп, көп ұзамай балалық дарын ретінде танымал болды. Сегіз жасында ол көптеген дамыған ойыншыларды оңай жеңіп, бірнеше ойынды бірден көрсетіп жүрді. 1920 жылдың қараша айында оның ата-анасы баласының талантын көрсету арқылы күнкөріс табу үшін АҚШ-қа көшіп келді. Решевский АҚШ-тың түкпір-түкпіріндегі көрмелерде мыңдаған партия ойнады. Ол 1922 жылғы Нью-Йорк Мастерлер турниріне қатысты; сол кезде ол, әдетте, күшті турнирде ойнаған ең жас ойыншы болды. Бір кездерде Решевский жастығында мектепке бармады, осыған байланысты оның ата-анасы Манхэттендегі аудандық сотта дұрыс қамқорлықсыздық айыбына тап болды. Алайда, Чикагодағы Sears, Roebuck and Company компаниясының бай серіктесі Джулиус Розенвальд көп ұзамай Решевскийдің демеушісіне айналып, ол білімін аяқтаған жағдайда оның болашағына кепілдік берді. Решевский ешқашан толыққанды кәсіби шахматшы болған жоқ. Ол 1924 жылдан 1931 жылға дейін жеті жыл бойы бәсекелі шахматтан бас тартып, орта білімін аяқтады, сонымен қатар осы кезеңде кейбір жарыстарда сәтті өнер көрсетті. Решевский 1934 жылы Чикаго университетін есепші мамандығы бойынша бітірді және өзін және отбасын есепші болып жұмыс істеу арқылы асырады. Ол Нью-Йорк қаласына көшіп, өмірінің соңына дейін сол жерде немесе оның маңындағы аймақтарда тұрды. Оның әйелі Норма Миндикпен үш баласы болды. Діңгеш яһуди болғандықтан, Решевский сенбі күндері және еврейлердің маңызды мерекелерінде ойнамайтын; оның ойындары осыған сәйкес жоспарланған.
Америка нәтижелері
Решевский 1931 жылы Тулсада АҚШ-тың ашық шахмат чемпионатында жеңіске жетті; сол кезде бұл жарыс Батыс ашық чемпионаты деп белгілі болған. 1934 жылы Чикагода Рубен Файнмен бірге АҚШ ашық чемпионатының жеңімпазы атанды. Решевский 1936, 1938, 1940, 1941, 1942, 1946 және 1969 жылдары АҚШ шахмат чемпионатында жеңіске жетті. 1972 жылы ол бірінші орынды бөлісті, бірақ 1973 жылы Роберт Бёрнге қарсы өткен плей-оффта жеңіліске ұшырады. Ол рекордтық 21 АҚШ чемпионатында қатысып, 1966-67 жылдардан басқа барлық жарыста оң нәтиже көрсетті, ол кезде ол тек 4½/11 ұпай жинады. Сонымен қатар, ол АҚШ чемпионатында үштікке кірген ең көп рет (15), өткізілген ең көп ойын (269) және жеңілген ең көп ойын (127) көрсеткіштері бойынша рекордты иеленеді.
Халықаралық нәтижелер
Решевскийдің халықаралық мансабы 1935 жылы Англияға сапарымен басталды, онда ол Ұлы Ярмутта 10/11 есебімен жеңіске жетті. Содан кейін ол Маргейт турнирінде бірінші орынды иеленді, онда ол басқалармен қатар бұрынғы әлем чемпионы Хосе Рауль Капабланканы жеңді; ойын Королеваның гамбитінің қабылданбаған түрінің алмасу вариациясы бойынша жүрді. Ойынның нотациясы төменде келтірілген:
Решевский - Капабланка, 1935 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nc3 d5 4. Bg5 Nbd7 5. cxd5 exd5 6. e3 Be7 7. Bd3 0-0 8. Qc2 c5 9. Nf3 c4 10. Bf5 Re8 11. 0-0 g6 12. Bh3 Nf8 13. Bxc8 Rxc8 14. Bxf6 Bxf6 15. b3 Qa5 16. b4 Qd8 17. Qa4 a6 18. b5 Re6 19. Rab1 Rb8 20. Rb2 Be7 21. bxa6 Rxa6 22. Qc2 Ne6 23. Rfb1 Ra7 24. a4 Nc7 25. Ne5 Qe8 26. f4 f6 27. Ng4 Qd7 28. h3 Kg7 29. Nf2 Ba3 30. Ra2 Bd6 31. Nfd1 f5 32. Nb5 Ra5 33. Nxc7 Bxc7 34. Nc3 Qd6 35. Qf2 b6 36. Qf3 Rd8 37. Rab2 Qe7 38. Rb4 Rd7 39. Kh1 Bd8 40. g4 fxg4 41. hxg4 Qd6 42. Kg1 Bc7 43. Kf2 Rf7 44. g5 Bd8 45. Ke2 Bxg5 46. Rxb6 Qa3 47. Kd2 Be7 48. Rb7 Rxa4 49. Qxd5 Ra5 50. Qxc4 Rh5 51. Kd3 Qa8 52. Qe6 Qa3 53. Rd7 Rhf5 54. Rb3 Qa1 55. Rxe7 Qf1+ 56. Kd2
Бір жылдан кейін Решевский 1936 жылғы Нотингем шахмат турнирінде үшінші орынды бөлісті. 1937 жылы ол Латвияның Кемери қаласында бірінші орынды иеленді, ал 1938 жылы әлемдегі ең күшті сегіз ойыншы қатысқан Голландиядағы әйгілі AVRO турнирінде төртінші орынды иеленді. Решевский 1944 жылы Бостонда үшінші АҚШ ашық чемпионатының жеңімпазы атанды. Решевский шамамен 1935 жылдан 1960 жылдардың ортасына дейін Әлем чемпионатына күшті үміткер болды. Ол 1948 жылы Гаага/Мәскеуде өткен Әлем чемпионатының матч-турниріне қатысқан бес шахмат гроссмейстерінің бірі болды және Михаил Ботвинник пен Василий Смысловтан кейін Пол Кереспен бірге үшінші орынды бөлісті. Бұл турнир Әлем чемпионы Александр Алекхин 1946 жылы чемпиондық атағын сақтап тұрғанда қайтыс болғандықтан ұйымдастырылды, бұл бұрын-соңды болмаған жағдай еді. 1950 жылы Решевскийге FIDE, Дүниежүзілік шахмат федерациясы, өзінің алғашқы тізімінде Халықаралық гроссмейстер атағын берді. Ол үміткерлер турниріне қатыса алмады. Жалпы алғанда, ол АҚШ Мемлекеттік департаментінің "Қыстық соғыс" салдарынан қатысуына тыйым салынды деп есептеледі. НАТО елінен шыққан жалғыз белсенді ойыншы Нидерландының Макс Эуве де ойнаған жоқ. Алайда, 1991 жылы Решевский бармау туралы шешімді өзі қабылдағанын мәлімдеді. 1953 жылы Цюрихте өткен келесі үміткерлер турнирі Решевскийдің Әлем чемпионатына қатысуға ең жақсы мүмкіндігі болды, бірақ ол Дэвид Бронштейн мен Кереспен бірге екінші орынды бөлісті, Смысловтан екі ұпай артта қалды. Бронштейн өзінің соңғы кітабында, 2007 жылы өткен жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген "Құпия жазбалар" атты кітабында, Цюрихтегі тоғыз кеңестік гроссмейстердің (15 ойыншыдан тұратын алаңнан) шахмат басшылығы мен КГБ-дан Решевскийге турнирді жеңуге жол бермеу туралы бұйрық алғанын, ал Смысловтың жеңіске жеткенін жазып, ұзақ уақыттан бері келе жатқан аңыздарды растады. Бронштейн Решевский екі айлық турнирдің соңында өзінің күшті таласын сақтап қалған кезде, кеңестіктер Решевскийдің жалпы жеңісін болдырмау үшін өздері арасындағы ойындарда бірнеше нәтижелерді алдын ала келісіп алғанын, сонымен қатар Решевскийдің кеңестік ойыншыларға қарсы ойындарын барынша қиындатқанын мәлімдеді. Бронштейн бұған дейін (1995) кеңес делегациясының жетекшісі Цюрихте екінші циклда Решевскийге қарсы қарамен жеңуге бұйрық бергенін және өте қиын күреспен мұны орындағанын жазған болатын. Басқа бірнеше авторлар, соның ішінде GM Алексей Суэтин (Тигран Петросянның 1953 жылы Цюрихтегі екіншісі болған), Цюрихтегі кеңестік келісімді растады. Решевский 1967 жылы тағы бір үміткерлер турниріне қатысты, бірақ келесі жылы Виктор Корчнойге қарсы ширек финалда жеңіліп қалды.
Олимпиада нәтижелері
Решевский 37 жылдық кезеңде АҚШ құрамасы үшін шахмат олимпиадаларында сегіз рет, алты рет бірінші тақтада өнер көрсетті. Ол 1937 жылы алтын, ал 1974 жылы қола медаль жеңіп алуға көмектесті, сондай-ақ 1950 жылы бірінші тақтадағы өнері үшін жеке қола медальді иеленді. Оның толық нәтижесі 100 партияда (+39−12=49) – 63,5 пайызды құрады. Ол 1937 жылы Стокгольмде, 1950 жылы Дубровникте, 1952 жылы Хельсинкиде, 1958 жылы Мюнхенде, 1964 жылы Тель-Авивте, 1968 жылы Луганода, 1970 жылы Зигенде және 1974 жылы Ниццада ойнады.
Ойынның ойыншысы
1952 жылы Нью-Йоркте Решевский мен поляк-аргентиналық гроссмейстер Мигель Найдорф арасындағы «Еркін әлемнің чемпионаты» үшін бейресми матчтың алғашқы сегіз ойыны өтті. Мексика қаласында тағы бес, ал Сан-Сальвадорда тағы бес ойын ойналды. Решевский матчты 11–7 есебімен жеңіп алды. Келесі жылы Буэнос-Айресте қайталама матч өтті. Решевский тағы да жеңіске жетті, 9½–8½ есебімен. Ұзақ мансабында Решевский өте күшті матч ойыншысы екенін көрсетті. 1941 жылы ол АҚШ чемпионатының плей-офф матчында И. А. Хоровицті (+3−0=13) есебімен жеңді. 1942 жылы Исаак Кашданды (+6−2=3) есебімен жеңді. 1952 жылы Светозар Глигоричті (+2−1=7) есебімен жеңді. 1956 жылы Вильям Ломбардиді (+1−0=5) есебімен жеңді. 1957 жылы Артур Бисгуйерді (+4−2=4) есебімен жеңді. 1957 жылы Дональд Бёрнді (+7−3=0) есебімен жеңді. 1960 жылы Пал Бенконы (+3−2=5) есебімен жеңді. Решевский 1964 жылы алғашқы матчын ұтқазды, бірақ бұл Амстердам 1964 жылғы Интерзональдан кейінгі төрт ойындық плей-офф матчы болды, онда ол венгр чемпионы Лайош Портишпен 8–9 орындарды бөлісті. Кандидаттар матчына өту үшін соңғы орын салмағы ауыр болды және Интерзональ аяқталғаннан бастап матчтың басталуына дейін уақыт аз болды. Решевскийдің бұрынғы матчтарына әрқашан бірнеше ай дайындық уақыты берілген, бұл оған дебюттерін дайындауға мүмкіндік берді, бірақ ол Портишке қарсы бұл сала бойынша айқын кемшілікке тап болды, өйткені Портиш толық уақытты шахмат кәсіпқоры және дебют дайындығында әрқашан өте жақсы болды. Решевский бірінші ойында ақтармен «Кароль гамбитін» қабылдағанда тез жеңіліске ұшырады және ұтылып жатқан позицияда уақыты бітті. Екінші ойында ол қарамен белсенді ойнады, бірақ Портиш патшайымдар мен екі мұнараны алмастыра алды, осылайша позициядағы кернеудің көп бөлігін азайтты. Бірден үш рет позиция қайталану арқылы теңдік орнатылды. Ақтармен соңғы ойында Решевский бар күшін салуға тиіс болды. Ашық сицилиялық дебюті пайда болды, бірақ Портиш патшайымдар жағында бастаманы қолға алды; айқын артықшылыққа ие болған соң, ол оны патша жағына шабуылға айналдырып, матчты жеңіп, соңғы кандидаттық орынды иеленді. Амстердам 1964 - бұл екі шахмат ұлысының арасындағы алғашқы кездесуі болды, және Портиш Решевскийге қарсы қиын қарсылас екенін көрсетті, оның өмірлік есебі оған қарсы (+0−4=9) болды. Решевский 1955 жылы Мәскеуде өткен КСРО-ға қарсы командалық матчта АҚШ құрамасының бірінші тақтасында ойнап, әлем чемпионы Михаил Ботвинникке төрт ойында жеңіліп, бір ойынды жеңіп, үш ойынды тең түсірді.
Боби Фишермен бәсекелестік
Бобби Фишер 14 жасында 1957-58 жылғы АҚШ чемпионатында тұңғыш рет өнер көрсеткеннен кейін, ол тоғыз рет жеңіске жетіп, жеті мәрте бұрынғы чемпион Решевскийді артта қалдырды. Екі ойыншының арасындағы жас айырмасы бір ұрпаққа жететін болғандықтан, олардың арасындағы қарым-қатынас тым жақсы болған жоқ. 1960 жылы Буэнос-Айрес турниріне дейін Решевский: «Егер Фишер 20-шы орынға ие болса, мен 19-шы орынға қанағат етер едім» деген пікір білдірген. Решевский шындығында 1960 жылы Буэнос-Айресте өткен турнирде жеңіске жетті, ал Фишер алыс артта қалды; бұл Решевскийдің халықаралық турнирде Фишерден озып кеткен жалғыз жағдайы болды. 1961 жылы Решевский сол кездегі АҚШ чемпионы Фишермен 16 партиядан тұратын матчты бастады, ол Нью-Йорк пен Лос-Анджелесте бірлесіп өткізілді. Фишердің соңғы кездегі шарықтап өсуіне қарамастан, көпшілік пікір Решевскийге жақын болды. Он бір партиядан кейін есеп тең болды (әрқайсысы екі жеңіс, жеті тең), матч Фишер мен матчты ұйымдастырушы Жаклин Пиатигорский арасындағы келіспеушілікке байланысты аяқталды, Решевский жүлде қорының жеңімпаздық үлесін алды. 1967 жылы Сусседе өткен турнирде Фишер Решевскиймен ойынға 53 минут кешігіп келді (автоматты жеңіліске жеті минуттан кем), ал кешірім сұрамай-ақ бірінші жүрісін жасады. Фишердің турнирден бас тартқанын ойлаған Решевский ойынды ауыр жеңіліске ұшырады және ұйымдастырушыларға ашуланып шағымданды. Сол ойында жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Решевский келесі кезеңге өтті. Решевский 1960, 1962 және 1966 жылдардағы Шахмат Олимпиадаларында АҚШ командасы үшін ойнаудан бас тартты, себебі АҚШ чемпионы Фишер одан жоғары тақтаға таңдалды. Алайда, ол 1970 жылы төменгі тақтада ойнауға келісті, бұл екі ойыншының бір командада ойнаған жалғыз жағдайы болды. Решевский мен Фишердің шахмат тарихындағы ең қатал бәсекелестігі болғанымен, Фишер ескі чемпионды жоғары бағалады, 1960 жылдардың соңында Решевскийдің 1950 жылдардың ортасында әлемдегі ең күшті ойыншы болғанын айтты. Бұл Решевскийдің әлем чемпионы Михаил Ботвинникке қарсы төрт партиялық шағын матчта жеңген кезі болды, бұл АҚШ пен КСРО командаларының Мәскеуде өткен матчының бірінші тақтасы еді. Шахматтағы ұзақ мансабында Решевский алғашқы он екі әлем чемпионының он біреуімен, Эммануэль Ласкерден Анатолий Карповқа дейін ойнады (ол Гарри Каспаровпен кездесті, бірақ оныңмен матч өткізбеді). Ол жеті әлем чемпионын жеңді: Ласкер, Хосе Рауль Капабланка, Александр Алекхин, Макс Эуве, Михаил Ботвинник, Василий Смыслов және Бобби Фишер.
Стиль
Решевский – қатал және күшті ойыншы еді, ол позициялық ойынды өте жақсы ойнайтын, бірақ қажет болған жағдайда тамаша тактикалық шахмат та ойнай алатын. Ол көбінесе дебютте көп уақыт жұмсаған, кейде бұл оны қалған ойынды өте қысқа мерзімде ойнауға мәжбүр ететін. Бұл кейде Решевскийдің қарсыластарын алаңдататын, ал кейде оның өзінің қателіктеріне себеп болатын. Дебюттің жеткіліксіз зерттелгені және осыған байланысты уақыт қысымына түсуге бейімділігі, оның үлкен талантына қарамастан, әлем чемпионы бола алмауының себебі болуы мүмкін; ол мұны шахматтық сенсациялар туралы кітабында мойындаған. Бұл кемшілікті GM Ларри Эванс Фишердің «Менің 60 есте қаларлық ойыным» кітабындағы түсіндірмелерінде де атап өткен. Решевский ақ түсті фигуралармен 1. d4 дебютімен жабық дебюттерде ойнауға маманданған және «Каролинаның бас тартқан гамбитінің» алмасу вариациясында виртуоз болған. Ол күшті қарсыластарға қарсы 1. e4 дебютін сирек қолданған. Қара түсті фигуралармен ол ұзақ мансабында кең және әртүрлі репертуарды пайдаланған. Қазіргі заманғы американдық GM Арнольд Денкер Решевскийдің ерекше табандылығы мен күрескен рухын жоғары бағалап, Решевскийдің өзінің басты американдық қарсыласы, GM Рубен Файнмен, әсіресе 1930 жылдардың ортасынан 1940 жылдардың басына дейінгі АҚШ чемпионаттарындағы жеке кездесулерде маңызды артықшылыққа ие болғанын атап көрсетті. Файнның АҚШ чемпионатында жеңіске жете алмауының басты себебі Решевскийге қарсы ойындардағы қиындықтар болды.
Жазбалар
Решевскийдің кітаптарына «Шахмат туралы Решевский» (1948), «Шахмат ойындарында жеңіске қалай қол жеткізуге болады» (1962), «Үлкен шахмат сенсациялары» (1976) және «Позициялық ойын өнері» (1978) кіреді, сондай-ақ оның үлкен қарсыласы Бобби Фишер мен Борис Спасский арасындағы 1972 жылғы әлем чемпионаты матчы туралы баяндамасы бар. Ол сонымен қатар «American Chess Bulletin», «Chess Life» және «Chess Review» журналдарында, әрі «The New York Times» газетінде шахмат туралы мақалалар жазды.
Дәйексөздер
Ойынның бастапқы кезеңдерінде ақырын ойнау арқасында, әр позицияның негізгі талаптарын ұғына аламын. Содан кейін, уақыт қысымында болғанына қарамастан, ең дұрыс жалғастыруды табуым оңай. Айтқанда, мен осылай асығыс қимылдар жасауға мәжбүр болғанда, көбінесе қарсыласымның өзі шаршайды. Оның өзін-өзі сипаттауы – "Менің стилім Тал мен Петросянның арасында" – кейде ирониялық пікір ретінде таралғанмен (өйткені бұл екі ойыншының стильдері бір-біріне қарама-қарсы деп есептеледі), толық контекстінде түсінікті: оның "Ұлы шахматтық сенсациялар" кітабынан: Мен негізінен позициялық ойыншымын, бірақ мүмкіндік болғанда, дәлдік пен күшпен шабуылдауға да қабілеттімін. Менің стилім Тал мен Петросянның стильдері арасында. Ол тым агрессивті де емес, тым пассивті де емес. Менің күшім – жауынгерлік рух, жеңіске деген үлкен құштарлық және қиын жағдайдағы жарасымды қорғаныс. Мен нашар жағдайда да көңілім тоқмейді және ешкімнен қорқамаймын.
Ерекше ойындар
Chessgames.com 10 ойын тізімі. Решевский – Капабланка, 1935
Ласкер – Решевский, 1936
Решевский – Г. Трейсман, 1938 1–0
Решевский – Ф. Васконцеллос, 1944 1–0
Ботвинник – Решевский, 1948 0–1
Решевский – Найдорф, 1952 1–0
Решевский – Петросян, 1953
Сабо – Решевский, 1953 ½–½
Решевский – Геллер, 1953 ½–½
Ларри Эванс – Решевский, 1963 ½–½
Решевский – Фишер, 1961. 11 ойындық матч.
Lasker vs. Reshevsky, 1936
Reshevsky vs. G Treysman, 1938 1–0
Reshevsky vs. F Vasconcellos, 1944 1–0
Botvinnik vs. Reshevsky, 1948 0–1
Reshevsky vs. Najdorf, 1952 1–0
Reshevsky vs. Petrosian, 1953
Szabo vs. Reshevsky, 1953 ½–½
Reshevsky vs. Geller, 1953 ½–½
Larry Evans vs. Reshevsky, 1963 ½–½
Reshevsky vs. Fischer, 1961. 11 game match.