Кіріспе

Валахияның билеушісі (1436–42, 1443–47)

Влад II (Влад ал II лея), сондай-ақ Влад Дракул (Влад ал II лея Дракул) немесе Влад Аждаһа (1395 жылдан бұрын – 1447 жылғы қараша), 1436 жылдан 1442 жылға дейін және қайтадан 1443 жылдан 1447 жылға дейін Валахияның воеводасы болды. Ол халықаралық деңгейде Влад Қазық (Дракула) деп аталатын Владтың әкесі ретінде танымал. Валахияның Мирча I-нің заңсыз ұлы ретінде дүниеге келген ол, жастығын Люксембургтің Сигизмунд сарайында өткізді, ол оны 1431 жылы Аждаһа орденінің мүшесі етті (содан бері оның лақап аты). Сигизмунд оны Валахияның заңды воеводасы деп мойындап, жақын маңдағы Трансильванияға қоныстануға рұқсат берді. Влад өзінің құқығын жартылай бауыры Александр I Алдеяның өмірінде іске асыра алмады, ол Осман сұлтаны Мурад II-нің үстемдігін мойындады. 1436 жылы Александр Алдея қайтыс болғаннан кейін Влад Венгрияның қолдауымен Валахияны басып алды. 1437 жылы Люксембургтің Сигизмундының қайтысынан кейін Венгрияның жағдайы әлсіреп, Влад II Мурад II-ге құрмет көрсетуге мәжбүр болды, соның ішінде 1438 жылғы жазда Мурад II-нің Трансильванияға жасаған жорылына қатысты. Трансильвания воеводасы Джон Хуняди Валахияға келіп, Владты 1441 жылы Осман империясына қарсы крест жорығына қосылуға көндірді. Хуняди Трансильванияда Осман әскерін жеңгеннен кейін, сұлтан Владқа Эдирнеге келуге бұйырды, ол 1442 жылы тұтқынға алынды. Хуняди Валахияға басып кіріп, Владтың туысы Басараб II-ні воевода етіп тағайындады. Влад жыл соңына дейін босатылды, бірақ екі кішкентай ұлын Осман сарайында кепіл ретінде қалдыруға мәжбүр болды. Ол 1443 жылы Османдықтардың қолдауымен Валахияға қайта оралды. Ол 1443 жылғы қазан мен 1444 жылғы қаңтар аралығында Хунядидің Осман империясына қарсы "Ұзақ науқаны" кезінде бейтарап болды, бірақ Варна крест жорығы кезінде Османдықтарға қарсы күресу үшін 4000 атты жіберді. Бургундия флотының қолдауымен ол 1445 жылы Гюргеудегі маңызды Осман бекінісін басып алды. Ол 1446 немесе 1447 жылы Осман империясымен бейбіт келісімге келді, бұл Хунядимен қарым-қатынасының нашарлауына себеп болды. Хуняди Валахияға шабуыл жасап, Владты қараша айының соңында Тарговиштеден қашуға мәжбүр етті, ол жақын маңдағы ауылда қаза тапты.

Ерте өмір

Владтың ерте өмірі жеткілікті жазылмаған. Ол 1395 жылға дейін дүниеге келген, және Валахияның Мирча I-нің көптеген заңсыз ұлдарының бірі болды. Қазіргі заманғы зерттеушілер 1395 немесе 1396 жылдары Владтың Венгрия королі Люксембургтің Зигизмундына кепіл ретінде жіберілгенін айтады. Зигизмунд Владтың өзінің сарайында білім алғанын, жастық шағын Будада, Нюрнбергте және Венгрияның басқа да ірі қалаларында, сондай-ақ Киелі Рим империясында өткізгенін мәлімдеді. 1418 жылы Мирча I қайтыс болды, ал оның жалғыз заңды ұлы (және бірге билеушісі) Михаил оның орнына отырды. Екі жылдан кейін Михаил өзінің туысы Дан II-ге (Мирча I-нің үлкен ағасы Дан I-нің ұлы) қарсы шайқаста қаза тапты. Келесі он жыл бойы Дан II және Владтың жартылай бауыры Раду II Празнаглава Валахия үшін күресті. 1423 жылдың басында Влад Зигизмундтың рұқсатынсыз Будадан Польшаға аттанды, бірақ шекараға жетпей тұтқынға алынды. Біраз уақыттан кейін Зигизмунд Дан II-ні Валахияның заңды билеушісі деп мойындады. Византия тарихшысы Дукас Владтың Византия императоры Иоанн VIII Палеологтың әскерінде "әскери шенеунік" болғанын және Константинопольдегі император сарайына "кіруге құқығы" болғанын жазды. Тарихшы Раду Флореску Зигизмундтың 1423 жылы Венецияда Иоанн VIII-ді (Османдықтарға қарсы көмек сұрап Италияға келген) қарсы алу үшін Владты тағайындағанын, ал Влад императормен бірге Константинопольге оралғанын айтады. Иоанн VIII Валахияны басып алуға көмектесе алмайтынын түсінгеннен кейін, Влад 1429 жылы Венгрияға қайтты. Зигизмунд 1431 жылдың 8 ақпанында Нюрнбергте Владты Аждаһа орденінің (Зигизмунд құрған рыцарлық орден) бірінші дәрежелі мүшесі етіп тағайындады. Орденнің бірінші дәрежелі мүшелеріне Арагонның Альфонсо V және Литваның Ұлы князі Витовт кірді. Орденнің аждаһар пішіндес белгісі оның румынша лақап атын, Дракул ("Аждаһа") тудырды, ал оның ұлдары Дракула ("Дракулдың ұлы") деп аталды. Влад Зигизмундқа адал болуға ант берді, ол оны Валахияның заңды князі деп жариялады. Влад Рим-католик шіркеуін қорғауға уәде беруге міндетті болды. Алайда, Зигизмунд оған Валахияны басып алуға көмектеспеді. Жазда Владтың жартылай бауыры Александр I Алдея Молдавияның қолдауымен Валахияға басып кіріп, Дан II-ні тақтан түсірді. Влад Валахияға деген құқығынан бас тартпады және Трансильванияға қоныстанды. Раду Флорескудың айтуынша, Сигишоара қаласының басты алаңындағы үш қабатты үйдің қабырғасындағы нео-Ренессанс суреті (Влад Дракулдың ұлы Дракуланың қайтыс болған күнінің 500 жылдығына орай ашылған) Влад Дракулды түпнұсқа сурет бойынша бейнелеуі мүмкін. Суретте ақ түбіреген, сопақша көздері мен ұзын мұрты бар, денелі адам бейнеленген. Александр I Алдея 1432 жылы Осман сұлтаны Мурад II-ге құрмет көрсету үшін Адрианопольге барды. Влад Трансильванияға қашқан валахиялық боярлардың (немесе ақсүйектердің) қолдауымен Валахияға шабуыл жасағысы келді, бірақ Александр Алдеяның бас шенеунігі Альбу шабуылға жол бермеді. Зигизмунд 1434 жылы ғана Владқа қару сатып алуға және жер аударылған боярлардан әскер жинауға рұқсат берді. 1435 жылы Александр Алдея ауыр сырқатқа шалдығып, жазылмай қалды. Ағасының сырқатынан пайдаланып, Влад Валахияға шабуыл жасады, бірақ Александр Алдея мен оның Осман одақтастары оны шегінуге мәжбүр етті.

Бірінші ереже

1436 жылы күзде Александр Алдеа қайтыс болды, бұл Влад Дракулға венгрлердің қолдауымен Валахияны басып алуға мүмкіндік берді. Ол өзінің бұрынғы билеушілерінің ешқайсысын жұмыстан босатпады, тек Альбу ғана оның жауы болды. Влад Александр Алдеаның Осман империясымен жасасқан келісімін растамады, осының салдарынан қараша айында Осман империясы Валахияға шабуыл жасады. 1437 жылы 9 желтоқсанда Владтың қамқоршысы Люксембургтің Зигизмунды қайтыс болды. Зигизмундтың өлімі мен Трансильвания шаруаларының көтерілісі Венгрияны әлсіретіп, Владты Осман империясымен келісуге мәжбүр етті. Ол Эдирнеге барып, Мурад II-ге адалдық серт берді. Сондай-ақ, ол солтанға жыл сайын салық төлеуге және солтанның бұйрығымен Осман әскерінің жорықтарын қолдауға уәде берді. Көп ұзамай Мурад II Венгрияға шабуыл жасауға шешім қабылдады және әскерін Видинге жинады. Габсбург Альберті (Люксембургтің күйеу баласы және мұрагері) Владқа хат жазып, Трансильванияны қорғауға бұйырды. Патшаның бұйрығын елемей, Влад 1438 жылы жазда өз әскерімен Валахияға келген Мурад II-ге қосылды. Осман және Валахия әскерлері Оршова арқылы Венгрияға шабуыл жасады. Олар Хацег маңындағы жергілікті влах кенесі Кандеаның әскерін талқандады. Олар Мюреш өзені бойымен жүріп, Кальник пен Себесті басып алды. Себесте Влад қала басшыларын қарсылық көрсетпей берілуге көндірді, егер олар оны Валахияға ертіп кетсе, олардың мүлкін қорғауға уәде берді. Османдықтар мен валахтар Сибиуді қоршауға алды, бірақ қоршау тек 8 күнге созылды. Олар Брашовтың шеткерін қиратты, содан кейін Венгриядан көптеген олжамен және 30 000-нан астам тұтқынмен кетіп қалды. Осман әскері Валахиядан кеткеннен кейін Влад Габсбург Альбертіне Себесте тұтқындалған қала тұрғындарын босатуды ұсынды, бірақ патша (оларды сатқын санады) оның ұсынысын қабылдамады. Владтың Венгрия мен Осман империясы арасында тепе-теңдікті сақтауға тырысуы патша мен сұлтанның оның шынайы ниеттеріне күдік тудырды. Альберт Валахия тағына талапкер Басарабқа (Дан II-нің ұлы) Венгрияда қоныстануға рұқсат берді. Османдықтар Георгиу бекінісін нығайтып, қалаға жаңа әскер жіберді. Габсбург Альберті 1439 жылы 27 қазанда қайтыс болды. Венгрия ақсүйектерінің көпшілігі 1440 жылдың басында Польша патшасы Владислав III-ті патша етіп сайлады. 1441 жылдың ақпан айында Владислав талантты әскери қолбасшы Джон Хунядиді Трансильванияның воеводасы етіп тағайындады. Валахияда Венгрияның ықпалын қалпына келтіруді шешкен Хуняди Брашов қалалықтарына 15 қазанда Влад үшін монеталар соғуға бұйрық берді. Екі-үш аптадан кейін Хуняди Тарговиштеге келіп, Владпен кездесіп, Осман империясына қарсы крест жорығына қосылуын талап етті. 1442 жылдың наурыз айында Хуняди Трансильванияда Османдықтарды жеңгеннен кейін, Болгарияның Османдық губернаторы Владты сатқындықпен айыптады, замандас Османдық тарихшысы Нешридің мәліметінше. Мұрад Владты өзінің адалдығын көрсету үшін Эдирнеге шақырды. Кету алдында Влад өзінің үлкен ұлы Мирчаны Валахияның билеушісі етіп тағайындады. Ол Эдирнеге келгеннен кейін сұлтанның бұйрығымен тұтқынға алынды. Ол Галлиполиде тұтқында ұсталды.

Тұтқындық және екінші ереже

Мұрат 1442 жылдың тамызында Валахияны аннексиялау үшін Румелияның бейлербегі (немесе губернаторы) Хадым Шехабетдинді жіберді. Хуньяди қыркүйекте Карпат тауларында Осман әскерін талқандап, Владтың туысы Басарабты Валахияның воеводасы етіп тағайындады. Жыл соңына дейін Мұрат II Владты босатты. Влад Осман империясының жауларына қолдау көрсетпеуге, жыл сайын салық төлеуге және 500 валахиялық жігітті сұлтан әскерінде янычар болып қызмет етуге жіберуге ант берді. Ол сондай-ақ екі ұлын, Влад пен Радуды Осман империясында кепіл ретінде қалдыруға мәжбүр болды. Владтың Валахияға қайтып оралуының мән-жайлары белгісіз. Ол 1443 жылдың наурыз және қыркүйек айлары арасында тағына қайта оралды. 1443 жылдың қазанынан 1444 жылдың қаңтарына дейін созылған Осман империясына қарсы Хуньядидің «Ұзақ науқаны» кезінде Влад бейтараптық сақтады, себебі сұлтан оның екі ұлын босатуға уәде берген еді. Венгрия мен Осман империясы арасындағы бейбіт келіссөздерде Мұрат II Владты жеке сарайына бару міндетінен босатуға дайын болды, бірақ папаның легаты Джулиан Чезарини бейбіт шартының ратификациялануына кедергі келтірді. Оның орнына, ол Владиславты Осман империясына қарсы крест жорығын жалғастыруға шақырды. Екінші жағынан, поляк тарихшысы Ян Длугош айтуынша, Влад III Владислав III-ті Осман империясына қарсы соғыс ашудан сақтандыруға тырысты, Мұрат II Владиславтың әскерінен гөрі көп сарбаздарымен аң аулауға кеткенін еске салды. Дегенмен ол ұлы Мирча басқаруымен 4000 атты әскерін Осман империясына қарсы күреске жіберді. Крест жорығы 1444 жылдың 10 қарашасында Варна шайқасында крестшілердің жеңілісімен аяқталды. Шайқас аяқталғаннан кейін Хуньяди Валахия арқылы Венгрияға қайтуға тырысты, бірақ оны Дунайда валахиялық сарбаздар тұтқындады. Влад оны Лоуренс Хедервари, Венгрияның палатині, оны соғысқа барумен қорқытқаннан кейін ғана босатты. Тарихшы Джон Джефферсонның айтуынша, Влад Хуньядиді тұтқындады, өйткені оны сұлтанға тапсырғысы келді. Камил Мурешану Хуньядиді тұтқындаған сарбаздар оны танымағаны үшін ғана тұтқындалғанын жазады. Тарихшы Курт В. Тептов Владтың апатқа себепкер болған Хуньядиге жауапты деп есептеп, оны өлтіруге жақындағанын айтады. Хуньядиді босатқаннан кейін Влад оған құнды сыйлықтар берді және оны Венгрия шекарасына дейін сүйемелдеді. 1445 жылдың көктемінде Бургундиялық крестшілердің флоты Қара теңізде Осман флотына шабуыл жасады. Флоттың қолбасшысы Валеренд Ваврин Венгрияға елшілерді жіберіп, Осман империясына қарсы бірлескен науқан туралы келіссөздер бастады. Хуньядидің өтініші бойынша Вавриннің елшілерінің бірі Педро Васке де Сааведра Владқа барып, оны Вавринмен кездесуге көндірді. Шілдеде Влад Исакчеге барып, Вавринмен одақ құрды. Влад 4000-6000 сарбаздан тұратын әскер жинап, оны ұлы Мирчаға тапсырды. Бургундиялық және валахиялық әскерлер қыркүйек айының ортасында Силистраны қоршауға алды, бірақ оны басып ала алмады. Бірақ көп ұзамай олар Тутракан қаласындағы шағын бекіністі басып алып, жойды. Влад Вавринды Ғұлакияға немесе Трансильванияға шабуыл жасағысы келгенде, олар өз жылқыларымен Дунайдан Ғұлакиядағы бекінілген аралға жақын, оны Гургиу жағалауына көпір арқылы жалғастыра алатынын айтып, оған шабуыл жасауға көндірді. Гургиуды қоршау кезінде үлкен бомбаның екі темір сақинасы кенеттен сынды, екі сарбаз қаза тапты, өйткені отты басқарған Влад бомбаның соққылар арасында салқындауына рұқсат бермеді. Қамалдың Осман гарнизоны Осман империясына еркін кетуге рұқсат етілгені шартымен берілді. Бірақ олар қамалдан шыққаннан кейін, Владтың бұйрығымен 2000 валахиялық сарбаз оларға шабуыл жасап, өлтірді, өйткені ол 1442 жылы тұтқындалуына Осман гарнизонының қолбасшысын жауапты деп есептеді. Көп ұзамай Руседегі Осман гарнизоны да берілді. Влад Осман империясына қарсы көтерілген 11000-нан астам болгарға пана берді және оларға Дунайдан Валахияға өтуіне көмектесті. Бургундиялық крестшілер мен валахиялықтар Никополиске жақындады, онда 14 қыркүйекте оларға Джон Хуньяди басқаратын венгр әскері қосылды. Бірақ ертеректе болған аяз крестшілерді қазан айында науқанды тоқтатуға мәжбүр етті, өйткені олар Дунай мұздай қалады деп қорқып, қалды. Валахия мен Венгрия арасындағы қарым-қатынас тез нашарлады. 1445 жылдың соңында Брашов қаласына жазған хатында Влад Трансильванияда валахиялық саудагерлер тұтқындалғанына наразылық білдірді, бірақ ол өзінің «кішкентай балаларын христиандық бейбітшілік үшін құрбан етуге мәжбүр болғанын» және осылайша өзі мен елі Венгрия королінің поддандылары болғанын айтты. Оның сөздері оның екі ұлы Осман империясында өлтірілгеніне сенгенін көрсетті, бірақ сұлтан балаларға зиян келтірмеді. 1446 немесе 1447 жылы Влад Османмен бейбітшілікке келді, тіпті болгар босқындарын Осман империясына қайтаруға келісті. Ол 1447 жылдың шілдесінде Молдавия тағы үшін күресте Роман II-ге қолдау көрсетті. Поляктар да Романды қолдады, бірақ Романның қарсыласы Петр II Хуньядидің қорғаушысы болды. 20 шілдеде 1447 жылы Джон Хуньяди Брашов қаласының тұрғындарына Валахия тағына талапкер Владиславқа пана беруді бұйырды, ол Владтың туысы болды. Хуньяди қараша айының соңында күтпеген жерден Валахияға басып кірді, Владиславты (сондай-ақ Дан деп те белгілі) алып келді. Влад Тырговиштеден қашып кетті, бірақ оны Бэлтени батпақтарында тұтқындап, өлтірді. 4 желтоқсан күні 1447 жылы жазылған хатында Хуньяди өзін «Трансальпі елінің воеводасы» (Валахия) деп атады және Тырговиштені өзінің бекінісі деп атады, осылайша ол сол кезде Валахияны бақылауға алғанын білдірді. Хуньяди Владиславты Валахия тағына отырғызды. Влад Дракулдың жерленген жері анықталған жоқ. Казаку оның, ең болжамдысы, Снагов монастырында жерленгенін айтады. Флореску Влад Дракул Тырговиштеге жақын Деалу монастырындағы шағын ғимаратқа жерленгенін жазады.

Отбасы

Ғалымдардың кеңінен қабылданған теориясына сәйкес, Владтың әйелі Молдавияның Александр I-нің қызы, "Кнейна" болған. Флорескудың сөзінше, оның есімі Еупраксия еді. Тарихшы Матей Казаку оның Владтың екінші әйелі болғанын жазады. Ол Владтың бірінші әйелі кім екенін нақты айтпайды. Владтың ұрпақтары Дракулешти деп аталды, себебі олар Владтың лақап атын өздерінің тегі ретінде қабылдады (Дракула). Дракулешти және Данешти (Валахияның Дан I-нің ұрпақтары) арасындағы қақтығыс, сондай-ақ Дракулешти әулетінің мүшелері арасындағы талас-тартыс 15 ғасырдағы Валахиядағы саяси тұрақсыздыққа себеп болды. Владтың үлкен ұлдары Мирча мен Влад Дракула алғаш рет 1437 жылғы 20 қаңтардағы Владтың грамотасында есімдері тіркелген. Мирча шамамен 1428 жылы, ал Влад 1429 мен 1431 жылдар аралығында дүниеге келген. Олардың інісі (Влад Дракулдың үшінші ұлы) Раду Әдемі 1439 жылғы 2 тамыздан бұрын туған. Флорескудың мәліметінше, Влад Дракулдың қызы Александра Валахия бояр Винтиля Флорескуге үйленген. Влад Дракулдың заңсыз балалары да болған. Валахиялық дворян әйел Кальцуна монах Владты дүниеге әкелді. Тағы бір заңсыз ұлы Мирча туралы дерлік ешқандай мәлімет жоқ.