Кіріспе

Америкалық биохимик және ғарышкер (1943 жылы туған)

Шэннон Матильда Уэллс Люсид (14 қаңтар 1943 жылы туған) – американдық биохимик және зейнеткер НАСА ғарышкері. Ол бес рет ғарышқа ұшты, соның ішінде 1996 жылы ресейлік "Мир" ғарыш станциясындағы ұзақ мерзімді миссияға қатысты және "Мир" станциясында болған жалғыз американдық әйел. 1996 жылдан 2007 жылға дейін Люсид американдық және әйел адам арасында ғарышта ең көп уақыт өткізген рекордты сақтап тұрды. 1996 жылдың желтоқсан айында ол Конгресс ғарыш құрмет медалімен марапатталды, бұл құрметке ие болған оныншы адам және бірінші әйел болды. Люсид 1963 жылы Оклахома университетін химия бакалавры, 1970 жылы биохимия магистрі және 1973 жылы биохимия докторы дәрежесімен аяқтады. 1964-1966 жылдары Оклахома медициналық зерттеулер қорында зертханалық техник, 1966-1968 жылдары Kerr McGee компаниясында ғылыми химик, ал 1973-1978 жылдары Оклахома медициналық зерттеулер қорында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1978 жылы Люсид NASA-ның әйелдерді қамтитын алғашқы астронавттар тобы – NASA Astronaut Group 8-ге астронавттарды даярлауға қабылдады. Ол бес рет ғарышқа ұшты: STS 51 G, STS 34, STS 43, STS 58 және "Мир" ғарыш станциясына жасаған миссиясы, ол үшін Люсид STS 76 арқылы ғарыш станциясына барды және алты айдан кейін STS 79 арқылы қайтып келді. 2002-2003 жылдары NASA-ның бас ғалымы қызметін атқарды және көптеген Space Shuttle миссияларында, соның ішінде Space Shuttle бағдарламасының соңғы миссиясы болған STS 135-те Миссиялық бақылау орталығында капсулалық коммуникатор (CAPCOM) болды. Люсид 2012 жылы NASA-дан зейнетке шыққандығын жариялады.

STS-51-G

1983 жылғы 17 қарашада Люсид өзінің алғашқы ғарыш сапарына тағайындалды, ол STS 51 А миссиясы болды. 1984 жылғы 24 қазанда жоспарланған миссияны Дэниел Бренденштейн басқарды, пилот – Джон О. Крейттон, ал миссия мамандары ретінде Люсид, Фабиан және Стивен Р. Нагель болды. Ол TFNG тобындағы алты әйелдің соңғысы болып ғарышқа ұшты. Кешігулерге байланысты экипаж 1984 жылғы тамызда STS 51 D миссиясына қайта тағайындалды. Бұл миссияның жүгі басқа болды және оны 1985 жылғы 18 наурызда ұшыру жоспарланған. Бірақ миссия ұшыру күніне үш апта қалғанда тоқтатылды. 1985 жылғы мамырда экипаж STS 51 G миссиясына қайта тағайындалды. Француз астронавты Патрик Бодри және Сауд Арабиясының ханзадасы Сұлтан бин Салман Аль Сауд жүк мамандары ретінде тағайындалды. STS 51 G 1985 жылғы 17 маусымда KSC-нің 39A ұшыру кешенінен ұшып қозғалды. Жеті күндік миссияның мақсаты үш коммуникациялық спутнигін орбитаға шығару болды: Мексиканың Morelos I, Араб лигасының Arabsat 1B және АҚШ-тың Telstar 303. Спутниктер миссияның алғашқы үш күнінде бірінен соң бірі ұшырылды. Люсид және Фабиан спутниктерді орналастыру үшін қашықтан басқарылатын манипулятор жүйесін (RMS) пайдаланды, олар Пайдалы жүктемеге көмектесетін модульдің (PAM D) күштеу сатыларымен геостационарлық орбитаға шығарылды. Люсид сондай-ақ RMS-ті Spartan (Астрономияға арналған Шатлдың автономды зерттеу құралы) спутнигін орналастыру үшін қолданды, ол Шатлдан бөлінгеннен кейін 17 сағат бойы рентген сәулелері астрономиясы бойынша эксперименттер жүргізді, ал Фабиан оны 45 сағаттан кейін қайтарып алды. Спутниктерді орбитаға шығарудан басқа, экипаж Автоматтандырылған бағытталған қаттылау пешін (ADSF), алты «Getaway Special» және биомедициналық эксперименттерге қатысты. «Дискавери» 24 маусымда Калифорниядағы Эдвардс әуе базасына қонды. Миссия Жердің 112 айналымын жасап, 169 сағат 39 минутта (бір аптадан сәл артық) аяқталды.

STS-34

STS 51 G миссиясынан кейін Люсидке Капсулалық коммуникатор (CAPCOM) міндеті жүктелді. Ол 1985 жылғы қазан айында STS 51 J миссиясында, 1985 жылғы қараша айында STS 61 A миссиясында, 1985 жылғы қараша және желтоқсан айларында STS 61 B миссиясында және 1986 жылғы қаңтарда STS 61 C миссиясында CAPCOM қызметін атқарды. 1986 жылғы қаңтардағы Space Shuttle Challenger апаты НАСА тергеу және жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде 32 айға Space Shuttle операцияларын тоқтатты. Ұшқыштар тоқтатылды. Апаттың бір салдары – Юпитерге адамсыз зонд жіберу жобасы «Галилео» болды, ол «Кентавр» шаттлы жобасының тоқтатылуына байланысты ұшыру мүмкіндігінен және ұшу құралынан айырылды. 1988 жылғы 30 қарашада НАСА «Галилеоның» 1989 жылғы 12 қазанда жоспарланған STS 34 миссиясымен жіберілетінін хабарлады. Миссияны Дональд Э. Уильямс басқарды, пилот Майкл Дж. МакКалли, ал Люсид, Эллен С. Бейкер және Франклин Чанг Диаз миссияның мамандары болды. Ұшыру Space Shuttle негізгі қозғалтқышының ақауына байланысты бес күнге кешіктірілді, содан кейін нашар ауа райына байланысты тағы бір күнге ұзартылды. «Атлантис» 18 қазанда KSC-ден ұшып, «Галилеоны» «Атлантистен» ажырату үшін батырманы басып, оны орналастыруды бастады. «Галилео» инерттік жоғарғы сатыны (IUS) пайдаланып, ұшудың алты жарым сағатында сәтті орналастырылды. Бұл «Кентавр» шаттлының жоғарғы сатысына қарағанда әлдеқайда аз қуатты болғандықтан, «Галилеоға» Венерадан және Жерден екі гравитациялық көмек қажет болды, ал «Галилеоның» Юпитерге жетуі екі жылдың орнына алты жылға созылды. Миссия сонымен қатар жүк бөлімінде бес күндік Шаттл Күндік кері шашырауыш ультракөк сәуле (SSBUV) экспериментін, өсу гормонының кристаллдарды тарату (GHCD) және полимер морфологиясы (PM) бойынша эксперименттерді, сенсорлық технологиялар экспериментін (STEX), мезомасштабты молния экспериментін (MLE), Шаттл студенттік қатысу бағдарламасы (SSIP) экспериментін жүргізді, ол нөлдік гравитацияда мұз кристалдарының қалыптасуын зерттеді, сондай-ақ жердегі Әуе күштерінің Мауи оптикалық станциясының (AMOS) экспериментін жүргізді. Люсид пен Чанг Диаз PM экспериментін жүргізді, ол портативті компьютерді инфрақызыл спектрометрден екі гигабайт дерек жинап, микрогравитацияның минералдарға тигізетін әсерін зерттеді. Ұшу экипажы өздерінің іс-әрекеттерін IMAX камерасымен түсірді. Миссия 79 рет Жерді айналып, 119 сағат 39 минутта 23 қазанда Эдвардс әуе базасына қонды.

STS-43

1990 жылдың мамыр айында НАСА Лусидтің STS 43 миссиясының экипажына тағайындалғанын жариялады, ол 1991 жылдың сәуірінде Discovery кемесімен ұшуға жоспарланған болатын. Миссияға Джон Э. Блах командалық жасады, Майкл А. Бейкер ұшқыш, ал Люсид, Г. Дэвид Лоу және Джеймс С. Адамсон – миссия мамандары. Миссияның мақсаты – TDRS E, НАСА-ның бақылау және деректерді тарату спутниктік жүйесінің бір бөлігі болатын байланыс спутнигін іске қосу еді. Ұшыру күні 23 шілдеге ауыстырылды, ал орбиталық аппарат Atlantis деп өзгертілді. Ұшыру орбиталық аппарат пен сыртқы бак арасындағы бөлінуді басқаратын ақаулы интеграцияланған электроника жиынтығын ауыстыру үшін бір күнге кешіктірілді, содан кейін кері санау негізгі қозғалтқыш контроллерінің ақауына байланысты бес сағатқа тоқтатылды және ұшыру 1 тамызға кейінге қалдырылды. Қолайсыз ауа райы тағы да 24 сағатқа кешіктірді. Atlantis 2 тамызда ұшып кетті. Экипаж IUS-ті пайдаланып TDRS E спутнигін сәтті іске қосты. Atlantis Жерді 142 рет айналып, 213 сағат 21 минутта саяхаттады. Бастапқыда бір миссия ретінде жоспарланған Spacelab Life Sciences мақсаттары мен тәжірибелерінің саны екі миссияға бөлінгенге дейін өсті, олардың біріншісі, STS 40/SLS 1, 1991 жылдың маусымында ұшырылды. Экипаждың қалған мүшелерінің есімдері 1992 жылдың 27 тамызында ғана жарияланды. Блаха миссияның командирі болып тағайындалды, пилот Ричард А. Сирфосс және Уильям С. МакАртур-младший төртінші миссия маманы болды. 29 қазанда миссияға Мартин Фетман тағайындалды. 1993 жылдың 18 қазанында KSC-ден ұшырылды. Он төрт күндік ұшу кезінде экипаж өздері мен 48 егеуқұйрықтарда нейровестибулярлық, жүрек-қан тамырлары, жүрек-өкпе, метаболизм және қаңқа-бұлшық ет жүйесіне қатысты медициналық тәжірибелер жүргізді. Олар Columbia кемесінде 20 ұзақ мерзімді орбиталық медициналық жобаның инженерлік сынақтарын өткізді. Миссия Жерді 225 рет айналып, 336 сағат, 13 минут және 1 секунд ішінде бес миллион мильді басып өтті. Ол Калифорния штатындағы Эдвардс әуе базасына қонды. Бұл ұшуды аяқтаған кезде Люсид ғарышта 838 сағат 54 минут өткізді. "Мен ғарышта ұзақ уақыт қалай болады деп ойладым", - деп есіне алды Люсид. "Мен барлығына осыны істегім келетінін айттым, бірақ өз еркімен келген басқа ешкімді таба алмады. Сондықтан олар: "Жарайды, бар, істе" деді." Тагардтан кейін, ол ғарыш станциясына 16 наурызда келді. Люсидтің Мирге миссиясы 1996 жылдың 22 наурызында STS 76 миссиясымен Атлантис кемесімен KSC-ден ұшып көтерілумен басталды. 24 наурызда Атлантис Мирмен докталды, ал Люсид станцияда тұратын алғашқы американдық әйел атанды. Ол Юрий Онуфриенко мен Юрий Усахов ғарышкерлеріне қосылды, олардың екеуі де ағылшын тілін білмейтін. Мирде болған кезінде Люсид көптеген өмір және физика ғылымдары бойынша тәжірибелер жүргізді. Ол оттың микрогравитацияда қалай өршіп жатқанын зерттеу үшін шамдарды жақты, бақаша ұрықтарының қалай дамып жатқанын, ақуыз кристалдарының қалай өсіп жатқанын және шағын жылыжайда бидай өсірді. Ол өзінің кітаптарын кейінірек келетін ғарышкерлерге қалдырды, бірақ 1997 жылдың маусымында Progress M 34 соқтығысынан кейін оларға қолжетімді болмады. Тагард Люсидті орыстардың балық және борщты жақсы көретіндігі туралы ескерткен. Ол өзімен бірге M&M және желе алып келді және орыс және американдық тағамдардың үйлесімді қоспасымен өмір сүрді. KSC-ге Люсидтің қайту сапары Атлантиспен жасалды. STS 79 миссиясы 18 қыркүйекте Мирмен докталды, оның орнына Блаха келді және 1996 жылдың 26 қыркүйегінде KSC-ге қонды. Оның шлемді мойнынан босататын құлыптардың бірі істемей қалды, және техниктер оны алып тастау үшін қысқыш пен бұрауышты қолдануға мәжбүр болды. Мирде болған кезінде Люсид 400 сағатқа жуық стационарлық велосипед пен жүгіру таспасында жаттықты және Атлантистен тұрып, жүре алды. НАСА әкімшісі Дэниел Голдин оған президент Билл Клинтонның сыйлығы ретінде M&M-нің қорабын сыйлады, өйткені ол оған оларды қатты аңсайтынын айтқан. Бұл миссияны аяқтау үшін Люсид 188 күн, 4 сағат, 0 минут саяхаттады. Оның ішінде Мирде өткізген 179 күні бар. 2002 жылдан 2003 жылға дейін ол НАСА-ның бас ғалымы болып қызмет етті. 2005 жылдан бастап ол 16 ғарыш миссиясының (соның ішінде STS 135 соңғы миссиясы) миссиялық бақылаудағы жоспарлау (түнгі) ауысымында CAPCOM басшысы болып қызмет етті. 2012 жылдың 31 қаңтарында ол НАСА-дан зейнетке шығуын жариялады.

Кейінгі өмірі

Люсид NASA-дан зейнеткерлікке шығып, деменциямен ауырған күйеуі Майкқа күтім жасады. Ол 2014 жылдың 25 желтоқсанында қайтыс болды. Кейіннен ол осы тәжірибесі туралы "Қант қосылмаған: бір отбасының деменция және күтім туралы хикаясы" (2019) кітабында жазды. "Тумблвид: Мирде алты ай өмір" (2020) кітабында Мирдегі өмірі туралы баяндады.

Марапаттар мен құрметтер

Люсид 1996 жылдың желтоқсанында Конгресс ғарыш медалімен марапатталды (Мир миссиясы үшін), бұл құрметке ие болған он бірінші адам және бірінші әйел болды. Ол сондай-ақ 1985, 1989 (екі рет), 1991, 1993 және 1996 жылдары NASA ғарыш ұшу медалімен, 1988, 1990, 1992 және 2003 жылдары (екі рет) NASA ерекше қызмет медалімен, ал 1994 және 1997 жылдары NASA жолдарымен ерекшеленген қызмет медалімен марапатталды. 1990 жылы Халықаралық ғарыш даңқы залына, 1993 жылы Оклахома әйелдерінің даңқы залына, 1998 жылы Ұлттық әйелдер даңқы залына және 2014 жылы АҚШ ғарышкерлерінің даңқы залына енгізілді. 2002 жылы Discover журналы оны ғылымдағы ең маңызды елу әйелдің бірі деп мойындады.