Кіріспе
Канадалық ғарышкер (туған 1959) Крис Остин Хэдфилд (туған 29 тамыз 1959) – канадалық зейнеткер ғарышкер, инженер, ұшқыш, музыкант және жазушы. Ғарыш кеңістігінде еркін жүруге (extravehicular activity) шыққан алғашқы канадалық, ол екі рет ғарыш шаттлымен ғарышқа ұшқан және Халықаралық ғарыш станциясының (ХҒС) командирі болған. Ғарышкерлік мансабына дейін 25 жыл бойы Канада Қарулы Күштерінде Әуе қолбасшылығының ұшқышы болып қызмет еткен. Хэдфилд мансабына шабыттандырған нәрсенің бір бөлігі бала кезінде АҚШ-тың Apollo 11 ғарыш кемесінің Айға алғашқы қондыруын телеарнадан көргенде алғанын айтқан. Ол Оңтүстік Онтариодағы Оквилл және Милтон қалаларында орта мектепте оқыды және Корольдік Канада Әуе Кадеттерінің мүшесі ретінде жолсергіш ұшқыш куәлігін алды. Канада Қарулы Күштеріне қабылданғаннан кейін, Онтариодағы Кингстон қаласындағы Корольдік Әскери Колледжінде инженерлік мамандық алды. Хэдфилд әскери қызметте әртүрлі типтегі ұшақтарды ұшқан және ақырында бірнеше тәжірибелік ұшақтарды сынақтан өткізетін ұшқыш болды. АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Әуе күштерімен алмасу бағдарламасы аясында Теннесси университетінің Ғарыш институтында авиациялық жүйелер бойынша магистр дәрежесін алды. 1992 жылы Хэдфилд Канада Ғарыш агенттігінің канадалық ғарышкерлер бағдарламасына қабылданды. Ол алғаш рет 1995 жылдың қарашасында STS-74 миссиясымен ғарышқа ұшып, Ресейдің "Мир" ғарыш станциясына сапар жасады. 2001 жылдың сәуір айында STS-100 рейсімен қайтадан ғарышқа ұшып, ХҒС-қа барды және Canadarm2 орнатуға көмектесу үшін ғарышқа шықты. 2012 жылдың желтоқсан айында "Союз ТМА-07М" кемесімен үшінші рет ғарышқа ұшып, 34-ші экспедицияға қосылды. 34-ші экспедиция 2013 жылдың наурыз айында аяқталғаннан кейін Хэдфилд 35-ші экспедицияның командирі болды, бес ғарышкерден тұратын экипажға жауапты болды және төмен гравитацияның адам биологиясына тигізетін әсерін зерттейтін ондаған ғылыми эксперименттерді жүргізуге көмектесті. Бұл миссия барысында ол Жердің суреттерін түсіріп, әртүрлі әлеуметтік желілерде жариялап, ғарыш станциясындағы өмірді көрнекті етіп көрсетті. Телевизиялық жаңалықтар мен ток-шоуларға қатысып, ғарыштағы ХҒС-тың гитарасын ойнағаннан кейін танымал болды. Хэдфилд 2013 жылдың мамыр айында миссия аяқталғаннан кейін Жерге оралды. Ол 35 жылдық әскери ұшқыш және ғарышкерлік мансабын аяқтап, зейнетке шығу туралы хабарлады. Оның бес кітабы жарық көрді, соның ішінде оның автобиографиясы, NYT бестселлері тізіміне енген "Жердегі өмірге ғарышкердің нұсқаулығы".
Chris Austin Hadfield (born August 29, 1959) is a Canadian retired astronaut, engineer, fighter pilot, musician, and writer. The first Canadian to perform extravehicular activity in outer space, he has flown two Space Shuttle missions and also served as commander of the International Space Station (ISS). Prior to his career as an astronaut, he served in the Canadian Armed Forces for 25 years as an Air Command fighter pilot. Hadfield has cited part of his career inspiration to have come to him as a child, when he watched the first crewed Moon landing by American spaceflight Apollo 11 on television. He attended high school in Oakville and Milton in southern Ontario, and earned his glider pilot licence as a member of the Royal Canadian Air Cadets. After enlisting in the Canadian Armed Forces, he earned an engineering degree at the Royal Military College in Kingston, Ontario. Hadfield learned to fly various types of aircraft in the military and eventually became a test pilot, flying several experimental planes. As part of an exchange program with the United States Navy and United States Air Force, he obtained a master's degree in aviation systems at the University of Tennessee Space Institute. In 1992, Hadfield was accepted into the Canadian astronaut program by the Canadian Space Agency. He first flew in space in November 1995 as a mission specialist aboard STS 74, visiting the Russian space station Mir. He flew again in April 2001 on STS 100, when he visited the ISS and walked in space to help install Canadarm2. In December 2012, he flew for a third time aboard Soyuz TMA 07M to join Expedition 34 on the ISS. When Expedition 34 ended in March 2013, Hadfield became the commander of the ISS as part of Expedition 35, responsible for a crew of five astronauts and helping to run dozens of scientific experiments dealing with the impact of low gravity on human biology. During this mission, he chronicled life onboard the space station by taking pictures of Earth and posting them on various social media platforms. He was a guest on television news and talk shows and gained popularity by playing the ISS's guitar in space. Hadfield returned to Earth in May 2013, when the mission ended. He announced his retirement shortly after returning, capping a 35 year long career as a military pilot and astronaut. He has five published books including his autobiography, the NYT bestseller An Astronaut's Guide to Life on Earth.
Жеке өмір
Хэдфилд Онтарионың Сарния қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Роджер мен Элеонор Хэдфилд, олар Онтарионың Милтон қаласында тұрады. Хэдфилд Онтарионың оңтүстігіндегі жүгері шаруашылығында өсті. Ол Милтон жәрмеңкесі алаңында бас қосатын "Волк-Каб" тобының мүшесі болды. Ол жас кезінен-ақ ұшуға қызығушылық танытты, ал тоғыз жасында теледидардан Аполлон-11 айға қонғанын көргенде, космонавт болу арманына бөленді. 1981 жылдың 23 желтоқсанында Онтарионың Ватерлоо қаласында Хэдфилд өзінің орта мектептегі қарындасы Хелен Хэдфилдке (қызметтік аты Уолтер) үйленді, олардың үш баласы бар: Кайл, Эван және Кристин Хэдфилд. Хэдфилд сынақ ұшқышы болғанға дейін Глен-Эден шаңғы курортында шаңғыдан сабақ берген. Ол Торонто "Карағай жапырақтары" командасының жанкүйері және 2013 жылдың мамырында "Союз ТМА-07М" ғарыш кемесімен жерге қайтқанда ғарыш киімінің астында "Лифс" жейдесін киді. 2012–2013 жылғы НХЛ локауты аяқталғаннан кейін Хэдфилд "Карағай жапырақтары" логотипі бар суретін әлеуметтік желіге жариялап, "командамды орбитадан қолдауға дайынмын" деді. Ол 2014 жылдың 18 қаңтарында Онтарионың Торонто қаласындағы Air Canada Centre-де өткен Торонто "Карағай жапырақтары" және Монреаль "Канадиенс" командаларының ойынында Канаданың мемлекеттік әнұранын орындады. 2022 жылдың қараша айында оны жаттықтырушы Джон Хердман Катардағы ФИФА әлем чемпионатындағы алғашқы матчтары алдында Канада футбол құрамасына сөйлеуге шақырды.
Білім және әскери мансап
Хэдфилд Оквиллдегі Уайт Оукс орта мектебінде жоғары сыныпқа дейін оқыды, содан кейін 1977 жылы Милтон округінің орта мектебінде Онтарио стипендиаты ретінде бітірді. Корольдік Канадалық әуе кадеттерінің мүшесі ретінде ол 15 жасында жолақты ұшқыш стипендиясын, ал 16 жасында қозғалтқышты ұшқыш стипендиясын алды. 1978 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін ол Канада Қарулы күштеріне қосылды және екі жылды Корольдік жолдар әскери колледжінде, одан кейін екі жылды Канаданың Корольдік әскери колледжінде өткізді. 1982 жылы механика мамандығы бойынша (құрметті дипломмен) білім алды. Мектепті бітіру алдында ол CFB Portage la Prairie базасында негізгі ұшу дайындығын да өткізді. 1983 жылы ол CFB Moose Jaw базасында Basic Jet Training-тен үздік түлек ретінде марапатталды, содан кейін CFB Cold Lake базасында 410 Tactical Fighter Operational Training Squadron-да тактикалық истребитель ұшқышы ретінде жаттықты. Истребитель даярлығын аяқтағаннан кейін Хэдфилд CF 18 Hornets ұшағын 425 тактикалық истребитель эскадрильясымен бірге ұшып, NORAD үшін тосқауыл миссияларын орындады. Ол Канаданың Арктика аймағында советтік Ту-95 ұшағын тосқауылға алған алғашқы CF 18 ұшқышы болды. 1980 жылдардың соңында Хэдфилд Эдвардс әуе базасындағы АҚШ Әскери-әуе күштері сынақ пилоттары мектебінде оқыды және Patuxent River Naval Air Station-тағы соққы сынақ дирекциясында АҚШ Әскери-теңіз флотымен алмасу офицері болып қызмет етті. Оның 1989-1992 жылдардағы жетістіктері McDonnell Douglas F/A 18 Hornet және LTV A 7 Corsair II ұшақтарын сынауды қамтиды; NASA-мен питч-контроль шегін және ұшуды симуляциялау бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу; F/A 18 жоғары өнімділік қозғалтқыштарының алғашқы әскери ұшуын аяқтау; Ұлттық аэроғарыш ұшағының сыртқы жанатын сутекті қозғалтқышының алғашқы ұшу сынағын жүргізу; шабуылдың жоғары бұрышы үшін жаңа басқару қасиеттері рейтинг шкаласын әзірлеу; және F/A 18 бақылаудан тыс қалпына келтіру сынақ бағдарламасына қатысу. Жалпы, Хэдфилд 70-тен астам түрлі ұшақ түрлерін ұшқан. Хэдфилдті CSA тамыз айында Хьюстондағы NASA Джонсон ғарыш орталығына тағайындады, онда ол шатлдың операциялық дамуы үшін техникалық және қауіпсіздік мәселелерін шешті, шыны шатлдың кокпитасын дамытуға ықпал етті және Флоридадағы Кеннеди ғарыш орталығында шатлдың ұшырылуын қолдады. Сонымен қатар, Хэдфилд NASA-ның бас CAPCOM (капсулалық коммуникатор) болды, ол 25 ғарыш сапарының миссиясы үшін орбитадағы ғарышкерлерге миссияны басқару дауысы болды. 1996 жылдан 2000 жылға дейін ол CSA ғарышкерлерінің атынан жұмыс істеді және CSA бас ғарышкері ретінде олардың қызметін үйлестірді. 2010 жылдың мамыр айында Хэдфилд "Аквариус" су асты зертханасында NEEMO 14 миссиясының командирі болып қызмет етті, он төрт күн бойы су астында өмір сүрді және жұмыс істеді. НАСА 2010 жылы Хэдфилдтің Халықаралық ғарыш станциясының алғашқы канадалық командирі болатынын жариялады, ол 2012 жылдың 19 желтоқсанында ұшырылғаннан кейін 35-ші экспедицияны басқарды. Оның кемесі станцияға 21 желтоқсанда келіп тоқтады. Ол станцияда бес ай болды, бақылауды Павел Виноградовқа тапсырды және 2013 жылдың 13 мамырында кетіп қалды. 2013 жылдың маусым айында, үшінші ғарыш сапарын аяқтағаннан кейін бір ай өткен соң, Хэдфилд 2013 жылдың 3 шілдесінен бастап Канаданың ғарыш агенттігінен зейнеткерлікке шыққандығын жариялады. Хэдфилд 1980 жылдан бері негізінен АҚШ-та өмір сүргеннен кейін, Канадаға оралатындығын айтты: "Мен әйелімге 30 жыл бұрын берген уәдесін орындадым, ақырында біз Канадаға қайта оралатын боламыз".
STS-74
Хэдфилд 1995 жылдың қарашасында STS-74 миссиясында 1-миссия маманы ретінде қызмет етті. Бұл NASA-ның ресейлік "Мир" ғарыш станциясымен кездесіп, қосылған екінші ғарыш кемесі болды. Ұшу барысында "Атлантис" ғарыш кемесінің экипажы "Мир" станциясына 5 тонналық док модульін қосып, космонавттарға 1000 кг-нан астам азық-түлік, су және ғылыми жабдықтарды жеткізді. Хэдфилд орбитада Canadarm-ды пайдаланған алғашқы канадалық және "Мир" станциясына барған жалғыз канадалық болды.
Халықаралық ғарыш станциясы
2012 жылдың 19 желтоқсанында Хэдфилд 35-ші экспедиция құрамында МКС-ке ұзақ мерзімдік сапарға "Союз ТМА-07М" ғарыш кемесімен ұшырылды. Ол жоспарланғандай, екі күннен кейін станцияға жетті және 2013 жылдың наурыз айында 34-ші экспедиция экипажы кеткен кезде МКС-тің алғашқы канадалық командирі атанды. МКС-де болған кезінде ол көптеген БАҚ-та жарияланды және станциядағы қызметін Дэвид Боуиге арнап "Space Oddity" әнін орындау арқылы аяқтады.
Әлеуметтік желілер
Хэдфилд әлеуметтік желілерде белсенді, 2019 жылғы мәлімет бойынша, Twitter-де 2,4 миллионнан астам ізбасары бар. 2013 жылдың 17 ақпанында ол Reddit-тегі барлық уақыттың ең танымал «Меннен сұраңыз» (AMA) талқылауларын ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Facebook, Tumblr және YouTube-та аккаунттарды жүргізеді. Уильям Шатнер және басқа «Жұлдызды жол» актерлерімен болған әңгімелері БАҚ-та жарияланды. Forbes журналы Хэдфилдті «күнге шыққан ең білгір әлеуметтік желі қолданушысы ғарышкер» деп сипаттады.
Музыка
Экспедиция 35 аясында бос уақытында Хэдфилд бұрын МКС-ке әкелінген Larrivée Parlor гитарын пайдаланып, альбомға музыка жазды. Ғарышта жазылған "Jewel in the Night" әні 2012 жылғы Рождество қарсаңында YouTube арқылы жарияланды. Оның Barenaked Ladies және Wexford Gleeks тобының Эд Робертсонмен бірлескен жұмысы "Is Somebody Singing?" (кейде I.S.S. деп қысқартылады) CBC Radio бағдарламасы Q-да көрсетілді және CBC Music 2013 жылдың 8 ақпанында онлайн-релиз ретінде шығарды. Хэдфилд "Music Monday" ұлттық бағдарламасында Канаданың түкпір-түкпірінен келген әншілермен бірге "Is Somebody Singing" әнін орындады. Хэдфилд музыкалық еңбегі үшін ағасы Дейв Хэдфилдтің альбомдарында көрсетілген. Ол ағасымен бірге "Canada Song" әнін орындады, ол Канада күні, 2014 жылы YouTube-та жарияланды. 2013 жылдың 12 мамырында, МКС басқаруын тапсырғаннан кейін, бірақ үйге оралмас бұрын, Хэдфилд Дэвид Боуидің "Space Oddity" әнінің өңделген нұсқасының МКС-де түсірілген музыкалық видеосын шығарды. 2022 жылдың қазан айына дейін видео YouTube-та 51 миллионнан астам рет қаралыпты. 2015 жылдың қазан айында Хэдфилд "Space Sessions: Songs From a Tin Can" альбомын шығарды, ол МКС-де жазылған әндер жинағы болды.
Зейнеткерліктен кейін
2013 жылдың қазан айында Хэдфилд "Maclean's" журналымен сұхбаттасып, оның мұқабасында "Боуидің "Аладдин Сане" альбомының мұқабасындағы әйгілі келбетін қайта жасау" үшін макияж жасап түсті. Хэдфилд 2013 жылдың желтоқсанында Wired журналына Халықаралық ғарыш станциясында өткізген уақытына арналған мақала жазды. 2013 жылдың 8 қазанында Ватерлоо университеті Хэдфилдтің 2014 жылдың күзінен бастап үш жылға профессор ретінде қызмет ететінін хабарлады. Хэдфилдтің жұмысына Қоршаған орта және ғылым факультеттері ұсынатын авиация бағдарламаларында оқыту және кеңес беру, сондай-ақ Қолданбалы денсаулық сақтау ғылымдары факультетінде астронавттардың денсаулығына қатысты жүргізіліп жатқан зерттеулерге көмектесу кіреді деп күтілуде. 2017 жылы Хэдфилд Кевин Фонг пен Ия Уайтлимен бірге BBC телеарнасының "Астронавттар: Сізде барлық қабілеттер бар ма?" шоуын жүргізді, онда 12 қатысушы болашақта астронавт болуға үміткер ретінде Хэдфилдтің мақұлдауын және ұсынысын алу үшін жарысты. Сынақтар Еуропа мен Америкадағы ғарыш агенттіктері жүргізген нақты сынақтарды, соның ішінде гипоксия және центрифугалық жаттығуларды қайталады, және әр апта сайын қатысушылар іріктеліп шығарылды. Хэдфилд MasterClass видеоплатформасында ғарыш зерттеулері туралы веб-сериал жүргізді. 2021 жылдың 9 ақпанында Virgin Galactic компаниясы Хэдфилдтің "компания кеңістікті барлық адамның игілігі үшін ашуға көшкенде басшылыққа кеңес беру" мақсатымен олардың Ғарыш кеңесшілер кеңесіне қосылатынын жариялады. Хэдфилдке бұрынғы астронавт Сандра Магнус және Cubic Corporation бас ғалымы Дэвид А. Уилан қосылады.
Жазу
2013 жылы Хэдфилдтің автобиографиясы, «Жердегі өмірге ғарышкердің нұсқаулығы: Ғарышқа бару маған тапқырлық, нық қадамдық және кез келген жағдайға дайын болу туралы не үйретті» жарық көрді. Кітап New York Times бестселлері тізіміне енді, сондай-ақ Канададағы канадалық тақырыптағы ең көп сатылған кітап атанды. 2021 жылы Хэдфилд өзінің тұңғыш романы «Аполлонның қаны» атты суық соғыс дәуіріндегі қызықты оқиғасын жариялады. 2023 жылы «Қашқын» атты оның жалғасы шықты.
Арнайы құрметтер мен мүшелік
Хэдфилд көптеген марапаттар мен ерекше құрметтерге ие болды. Олардың ішінде 1996 жылы Онтарио орденіне тағайындалуы, 2014 жылы Канада орденінің офицері атағы, 2001 жылы Вание сыйлығы, 2002 жылы НАСА-ның Ерекше қызмет медалі, 2002 жылы Королеваның Алтын мерейтойы медалі және 2012 жылы Королеваның Алмас мерейтойы медалі бар. Ол әскери және азаматтық Еңбегі үшін белгіні алған жалғыз канадалық – 2001 жылы әскери, ал 2013 жылы азаматтық медаль. 1988 жылы Хэдфилдке Литен Титтл сыйлығы (АҚШ Ұшқыш-сынаушылар мектебінің үздік түлегі) табыс етілді және 1991 жылы АҚШ Теңіз күштерінің үздік сынаушы ұшқышы атанды. 2005 жылы ол Канаданың Ұшқыштар Даңқына енгізілді. Он бір жыл өткен соң, ол Genius 100 Visionary ретінде танылып, 3D басылымдағы «Genius: 100 Visions of the Future» маңызды жарияланымда болашаққа қатысты көзқарасын ұсынды. Сонымен қатар, 1996 жылы Корольдік әскери колледж Хэдфилдке инженерлік ғылымдарының құрметті докторы атағын берді, ал үш жылдан кейін Трент университеті оған құрметті заң докторы дәрежесін тағайындады. 2013 жылы Хэдфилдке Нова Скотия қауымдық колледжінен Құрмет дипломдары табыс етілді. 2001 жылы Халықаралық ғарыш станциясына Canadarm2 орнатуға жасаған ғарышқа шығуы үшін Хэдфилдтің суреті Канада Корольдік монета таңбасының күміс және алтын монеталарында бейнеленді. Оның құрметіне есімдері берілген екі мемлекеттік мектеп бар – біреуі Мильтон қаласында (Онтарио), екіншісі Брэдфорд қаласында. 14143 Hadfield астероиді де оның есімімен аталады. 2005 жылы Канада Корольдік әуе кадеттерінің 820 Милтон Blue Thunder эскадрильясы, Хэдфилд 1971 жылдан 1978 жылға дейін кадет болғандығының құрметіне 820 Chris Hadfield эскадрильясы болып қайта аталды. Милтон қаласы сондай-ақ Хэдфилдтің есімімен аталатын муниципалды саябақ пен көшені құрды. Оның есімі 2014 жылы Онтарионың Кингстон қаласындағы Канада Корольдік әскери колледжінің Құрмет қабырғасына жазылды, ал 2020 жылы жаңадан ашылған Andrena hadfieldi арасының түрі оның құрметіне аталды. Оның қатысуларының арасында Корольдік әскери колледж клубының, Эксперименталды ұшқыштар қоғамының, Канаданың аэронавтика және ғарыш институтының мүшелігі, Лэмбтон колледжінің құрметті меценаты, Лейкфилд колледжінің бұрынғы мүшесі, Халықаралық ғарыш мектебі қорының мүшесі және Ғарыш зерттеушілер қауымдастығының атқарушы мүшесі бар. Халықаралық ғарыш станциясына қолбасшылық еткен кезде Канада королевасы Елизавета II Хэдфилдке жеке құттықтау жолдап, «Полковник Кристофер Хэдфилдке Халықаралық ғарыш станциясына қолбасшылық еткен кезде менің және барлық канадалықтардың ең жақсы тілектерін білдіруге қуаныштымын» деді. Елизаветаның мұрагері Карл III 2023 жылдың 9 ақпанында Букингем сарайында Хэдфилдпен кездесіп, ғарыштағы тұрақтылық мәселелерін талқылады.