Ресейдің Шығыс Аймағындағы Қауіп Төмендегі Тілдер Отбасысы
Chukotko-Kamchatkan languages
Ресейдің Шығыс Алыс аймағындағы Чукотко-Камчатка тілдері – құрдымға бара жатқан тіл отбасы. Ұлттық тілдердің сақталуы, Itelmen және Чукчи тілдері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдің Қиыр Шығысындағы жойылып бара жатқан тілдер отбасы
Endangered language family of the Russian Far East
Чукотко-Камчатка тілдері немесе Чукчи-Камчатка тілдері – Сибирьдің ең солтүстік-шығысындағы тілдер отбасы. Бұл тілдердің иелері дәстүрлі түрде аңшы-жинақшылар және көшпенді бұғы шаруалары болған. Чукотко-Камчатка тілдері жойылу қаупінде. Камчатка тармағы тірі қалмауға жақын, оны тек батыс ительмендер ғана қолданады, олардың ішінде 4-5 қарт кісі ғана бар. Чукотка тармағында 7000-ге жуық сөйлеуші қалған (2010 жылғы мәлімет бойынша, көпшілігі чукчи тілінде сөйлейді), жалпы этникалық саны 25000 адамды құрайды. Бұл отбасы кейде типологиялық және географиялық тұрғыдан Палеосибирлік тілдер тобына жатқызылса да, сыртқы генетикалық байланыс ешқайсысы ғылыми тұрғыда дәлелденбеген. Осыған қатысты ең көп таралған болжамдар – эскимо-алеут тілдерімен байланыс, ол жеке немесе одан да кеңірек топтамада болуы мүмкін.
The Chukotko Kamchatkan or Chukchi–Kamchatkan languages are a language family of extreme northeastern Siberia. Its speakers traditionally were indigenous hunter gatherers and reindeer herders. Chukotko Kamchatkan is endangered. The Kamchatkan branch is moribund, represented only by Western Itelmen, with only 4 or 5 elderly speakers left. The Chukotkan branch had close to 7,000 speakers left (as of 2010, the majority being speakers of Chukchi), with a reported total ethnic population of 25,000. While the family is sometimes grouped typologically and geographically as Paleosiberian, no external genetic relationship has been widely accepted as proven. The most popular such proposals have been for links with Eskimo–Aleut, either alone or in the context of a wider grouping.
Басқа атаулар
Отбасы үшін сирек кездесетін атаулар – Чукчян, Чукотиан, Чукотан, Камчукчи және Камчукотик. Олардың ішінде Чукчян, Чукотиан және Чукотан мағынасы белгісіз, себебі бұл үш термин кейде отбасының солтүстік тармағын ғана білдіреді; ал соңғы екі атау екі тармақты да білдіретін біріктірілген сөздер. Сонымен қатар, Луораветлан (немесе Луораветлан) 1775 жылдан бері отбасының атауы ретінде кеңінен қолданылып келеді, бірақ ол негізінен оның құрамына кіретін тілдердің бірі – чукчи тілінің өзіндік атауы болып табылады.
Less commonly encountered names for the family are Chukchian, Chukotian, Chukotan, Kamchukchee and Kamchukotic. Of these, Chukchian, Chukotian and Chukotan are ambiguous, since the three terms are sometimes used to refer specifically to the family's northern branch; the last two names are portmanteau words referring to both branches. In addition, Luorawetlan (also spelled Luoravetlan) has been in wide use since 1775 as a name for the family, although it is properly the self designation of one of its constituent languages, Chukchi.
Басқа тілдер отбасыларымен байланысы
Чукот-Камчатка тілдерінің кез келген басқа тіл отбасымен жалпы мойындалған байланысы жоқ. Қазіргі немесе гипотетикалық тіл отбасыларымен болжамды туыстық туралы бірнеше теория бар.
The Chukotko Kamchatkan languages have no generally accepted relation to any other language family. There are several theories about possible relationships to existing or hypothetical language families.
Палеосибириялық
Чукотко-Камчаткан тілдері кейде палеосибир тілдерінің қатарына жатқызылады, бұл бір-бірімен генетикалық байланысы анықталмаған, бірақ Сібірдің түрік және тунгус тілдері таралуына дейінгі тілдік картасының қалдықтарын көрсететін тілдер тобын білдіретін жиынтық атау.
The Chukotko Kamchatkan languages are sometimes classified among the Paleosiberian languages, a catch all term for language groups with no identified relationship to one another that are believed to represent remnants of the language map of Siberia prior to the advances of Turkic and Tungusic.
Еуразиялық
Джозеф Гринберг Чукотко-Камчатка тілдерін (оның атауы Чукотский) Еуразия отбасының құрамына кіретін, Индоевропалық, Алтай және Эскимо-Алеут тілдері сияқты ұсынылып отырған макроотбасының бір мүшесі деп анықтайды. Гринберг сондай-ақ кейде "Палеосибірлік" тілдер деп аталатын Нивх және Юкагир тілдерін де Еуразия отбасына жатқызады. Еуразиялық гипотеза ностратистер мен кейбір Индоевропалық тіл мамандары тарапынан жақсы қабылданып бағаланса да, ол әлі де күрт даулы мәселе болып табылады. Бұған себеп – Еуразиялық гипотеза лексемалардың, грамматикалық жұрнақтардың және дауысты жүйелердің көптеп салыстырылуына негізделгендігі (Гринберг 2000–2002-ге қараңыз), ал кең ауқымды лексемалар мен грамматикалық жұрнақтарға байланысты жүйелі дыбыс сәйкестіктері ғана генетикалық байланысты орнатудың жалғыз дұрыс тәсілі деген кең таралған пікірге қайшы келеді (мысалы, Балди 2002:2–19). Мюррей Гелл-Манн, Илья Пейрос және Георгий Старостин Чукотко-Камчатка тілдерін және Нивхті Еуразия отбасының орнына Алмосан отбасымен топтастырады.
Joseph Greenberg identifies Chukotko Kamchatkan (which he names Chukotian) as a member of Eurasiatic, a proposed macrofamily that includes Indo European, Altaic, and Eskimo–Aleut, among others. Greenberg also assigns Nivkh and Yukaghir, sometimes classed as "Paleosiberian" languages, to the Eurasiatic family. While the Eurasiatic hypothesis has been well received by Nostraticists and some Indo Europeanists, it remains very controversial. Part of the reason is that the Eurasiatic hypothesis rests on mass comparison of lexemes, grammatical formatives, and vowel systems (see Greenberg 2000–2002), rather than on the prevailing view that regular sound correspondences that are linked to a wide array of lexemes and grammatical formatives are the only valid means to establish genetic relationship (see for instance Baldi 2002:2–19). Murray Gell Mann, Ilia Peiros, and Georgiy Starostin group Chukotko Kamchatkan languages and Nivkh with Almosan instead of Eurasiatic.
Орал-Сибирь
1998 жылы эскимо-алеут және чукот-камчатка тілдері саласындағы маман Майкл Фортескью урал, юкагир, чукот-камчатка және эскимо-алеут тілдерінің арасындағы байланысты, осы ұсынылған топтаманы «Урал-Сібірлік» деп атады.
In 1998, Michael Fortescue, a specialist in Eskimo–Aleut as well as in Chukotko Kamchatkan, argued for a link between Uralic, Yukaghir, Chukotko Kamchatkan, and Eskimo–Aleut calling this proposed grouping Uralo Siberian.
Чукотко-Камчаткан Амурикалық
2011 жылы Фортескю Чукотко-Камчатка тілдерімен морфологиялық, типологиялық және лексикалық деректер негізінде Нивх (Гиляк, Амурика) тілінің, тағы бір палеосибір тілінің ең жақын туыс екенін айтты. Сондай-ақ, ол Урало-Сибір тілдерімен ұқсастықты тілдік байланыс арқасында түсіндіруге бейімделді. Чукотко-Камчатка және Нивх тілдері бірге үлкен Чукотко-Камчатка-Амур тілдер отбасын құрауы мүмкін, ал олардың ортақ атасы шамамен 4000 жыл бұрын қолданылған болуы ықтимал.
In 2011, Fortescue instead suggested that Nivkh (Gilyak, Amuric), another Paleo Siberian language, is related to Chukotko Kamchatkan on the basis of morphological, typological, and lexical evidence as the closest relative of Chukotko Kamchatkan and came to prefer an interpretation of the similarities to Uralo Siberian through language contact. Together, Chukotko Kamchatkan and Nivkh could form a larger Chukotko Kamchatkan Amuric language family, and their common ancestor might have been spoken 4000 years ago.