Кіріспе

Шекті сөйлемдер – нақты мәлімдемелерді, немесе болжамдық жағдайларды және олардың салдарларын білдіретін табиғи тілдегі сөйлемдер, мысалы: "Егер жаңбыр жауса, пикник жойылды". Олар осылай аталуының себебі – сөйлемнің басты бөлігінің әсері тәуелді бөлікке байланысты. Толық шартты сөйлемде екі бөлік болады: жағдайды білдіретін алғышар (немесе протазис немесе if бөлігі) деп аталатын тәуелді бөлік, және нәтижені білдіретін соңынан (немесе аподозис немесе then бөлігі) деп аталатын басты бөлік. Тілдер шартты сөйлемдерде әртүрлі грамматикалық формалар мен құрылымдарды қолданады. Алғышар мен соңынан қолданылатын етістіктердің формалары көбінесе олардың уақыты, көрінісі және модальдылығына қатысты белгілі бір ережелерге бағынады. Көптеген тілдерде шартты модальдық деп аталатын етістік формасының арнайы түрі бар – ағылшын тіліндегі "жасар едім" дегенмен мағынасы жақын, шартты сөйлемдердің кейбір түрлерінде қолданылады.

Шартты сөйлем түрлері

Шартты сөйлемдерді жіктеудің әртүрлі тәсілдері бар. Осы санаттардың көптегені түрлі тілдерде ортақ кездеседі.

Тіл аралық өзгерісі

Тілдер шартты сөйлемдердің грамматикалық құрылымына қатысты әртүрлі ережелерге ие. Бұл ережелер алдыңғы және соңғы буынның синтаксистік құрылымына, сондай-ақ оларда қолданылатын етістіктердің формаларына (әсіресе олардың уақыты мен модальдық мәніне) қатысты болуы мүмкін. Ағылшын тілі және басқа кейбір тілдер үшін ережелер төменде сипатталған; толық ақпаратты жеке тілдердің грамматикасы туралы мақалалардан табуға болады. (Кейбір тілдер шартты модальдық мән туралы мақалада да сипатталған.)

Француз тілі

Француз тілінде "if" сөзіне сәйкес келетін жалғау – si. Уақыттардың қолданылуы ағылшын тіліне өте ұқсас: Шартулы сөйлемдерде қазіргі уақыт (немесе басқа да тиісті уақыт, модальдық түр және т.б.) екі тарапта да қолданылады. Болжамдық шартты сөйлемдерде болашақ уақыт немесе бұйрық сөз әдетте басты тарапта қолданылады, бірақ шартты тарап қазіргі уақытта жасалады (ағылшын тіліндегідей). Бұл, мысалы, "quand" ("қашан") сияқты басқа жалғаулармен енгізілген тәуелді сөйлемдерден өзгеше, себебі француз тілінде болашақ уақыт қолданылады (ал ағылшын тілінде – қазіргі уақыт). Контрфактуалды шартты сөйлемдерде шартты білдіру үшін толық емес өткен уақыт қолданылады (ағылшын тілінде де өткен уақыт қолданылады). Басты тарап шартты модальдық түрді қамтиды (мысалы, j'arriverais, "Мен келер едім"). Өткен уақыт шеңбері бар контрфактуалды шартты сөйлемдерде шарт толық өткен уақытпен білдіріледі, мысалы, (s'il avait attendu, "егер ол күткен болса"), ал салдары шартты толық өткен уақытпен (мысалы, je l'aurais vu, "Мен оны көрген болар едім") білдіріледі. Бұл етістік формалары ағылшын тіліндегілерге сәйкес келеді. Ағылшын тіліндегідей, осы үлгілердің әртүрлі комбинациялары мен вариациялары мүмкін. Француз етістіктерін де қараңыз.

Славян тілдері

Славян тілдерінде, мысалы орыс тілінде, шартты сөйлемдердегі бағыныңқы сөйлемдер әдетте өздерінің табиғи уақытында келеді (болашақ жағдайды білдіру үшін болашақ шақ, және т.б.). Дегенмен, қанағаттандырмайтын жағдайлар үшін, орыс тіліндегі бы сияқты шартты / қияли көрсеткіш әдетте шарттық және нәтижелік сөйлемдердің екеуінде де қолданылады, және бұл көбінесе етістіктің өткен шақ түрімен бірге келеді. Толық мәлімет алу үшін орыс грамматикасын, болгар грамматикасын және т.б. қараңыз.

Логика

Классикалық логикада қолданылатын материалдық шартты оператор кейде шартты сөйлем түрінде айтылады, бірақ табиғи тілдегі шартты мәлімдемелердің интуитивті түсінігі оған әрқашан сәйкес келмейді. Сондықтан, философиялық логиктер мен формалды семантиктер нақты шартты тіл мен шартты ойлауға жақсырақ сай келетін шартты логиканың көптеген түрлерін әзірледі. Оларға қатаң шарттылық және өзгермелі қатаң шарттылық кіреді.