Кіріспе

Деривативтерді немесе басқа қаржы құралдарын айырбастау

Қаржы саласында, своп – екі тарап арасында белгілі бір мерзімге қаржы құралдарын, ақша ағындарын немесе төлемдерді алмастыру туралы келісім. Құралдар кез келген болуы мүмкін, бірақ көптеген своптарда номиналды негізгі сомаға байланысты ақша қарастырылады. Жалпы своп екі тараптың қаржы құралдарын алмасатын форвардтық шарттар тізбегі ретінде де қарастырылуы мүмкін, нәтижесінде алмасу күндерінің біртұтас тізбегі және екі ағын құралады – своптың «аяқтары». Бұл «аяқтар» кез келген нәрседен болуы мүмкін, бірақ көбінесе бір «аяқ» екі тарап келіскен номиналды негізгі сомаға негізделген ақша ағындарын қамтиды. Бұл негізгі сома әдетте своптың барысында немесе соңында қолдан қолға өтпейді; бұл фьючерстік шарттарға, форвардтық шарттарға немесе опциондарға қарама-қарсы. Іс жүзінде, бір «аяқ» әдетте бекітілген, ал екіншісі өзгермелі болады, яғни белгісіз факторға, мысалы, эталондық пайыздық ставкаға, валюта бағамына, индекс бағасына немесе тауар бағасына байланысты анықталады. Своптар көбінесе компаниялар мен қаржы институттары арасында жасалатын тікелей келісімшарттар болып табылады. Жеке инвесторлар көбінесе своптармен айналыспайды.

Мысал

Ипотекалық несие алушы ипотекалық несие бойынша өзгермелі пайыздық мөлшерлемені төлейді, бірақ болашақта бұл мөлшерлеменің өсетінін күтеді. Тағы бір ипотекалық несие алушы тұрақты мөлшерлемені төлеп отыр, бірақ болашақта мөлшерлемелер төмендейді деп күтеді. Олар тұрақтыны өзгермеліге айырбастау келісіміне (swap) келіседі. Екі ипотекалық несие алушы да номиналды негізгі сома мен мерзімі туралы келісімге келіп, бір-бірінің төлем міндеттемелерін қабылдауға келіседі. Бұдан былай бірінші ипотекалық несие алушы екінші ипотекалық несие алушыға тұрақты мөлшерлемені төлеп, өзгермелі мөлшерлемені алады. Swap арқылы екі тарап та ипотекалық шарттарын қалаулы пайыздық режимге өзгертеді, ал тараптардың ешқайсысына ипотекалық несие берушілермен шарттарды қайта келісудің қажеті жоқ. Тек келесі төлемді ескере отырып, екі тарап та тұрақтыны өзгермеліге форвардтық келісімшартқа (forward contract) қол қоюы мүмкін еді. Ал келесі төлем үшін де шарттар бірдей болар еді, яғни бірдей номиналды сома және тұрақтыны өзгермеліге айырбастау, және т.б. Сондықтан, swap келісімшартын форвардтық келісімшарттар сериясы ретінде қарастыруға болады. Ақырында екі ақша ағыны пайда болады: біреуі – номиналды сомаға тұрақты пайыз төлейтін тараптан, swap-тың тұрақты аяғы, екіншісі – өзгермелі мөлшерлемені төлеуге келіскен тараптан, swap-тың өзгермелі аяғы. Swap-тарды белгілі бір тәуекелдерді, мысалы, пайыздық тәуекелді қорғау үшін немесе негізгі бағалардың күтілетін бағытындағы өзгерістерге спекуляция жасау үшін пайдалануға болады.

Тарих

Суаптар алғаш рет 1981 жылы IBM және Әлемдік банк арасындағы келісім шартқа отыру арқылы көпшілікке таныстырылды. Бүгінде суаптар әлемдегі ең көп сауда-саттық жүзеге асырылатын қаржылық келісімшарттардың бірі болып табылады: Халықаралық Төлемдер Банкінің (HTБ) мәліметтері бойынша, 2010 жылы пайыздық ставкалары мен валюталық суаптардың жалпы сомасы 348 триллион доллардан асты. Суаптардың көп бөлігі екі тарап үшін "қалыпқа келтірілген" (OTC) сауда-саттық арқылы жасалады. Алайда, 2010 жылғы Додд-Франк заңы суап бағаларын ұсыну үшін көпжақты платформаны, яғни суап орындау құрылымын (SEF) көздейді және суаптарды биржаларға немесе клиринг орталықтарына хабарлауды және олар арқылы клиринг жасауды міндеттейді, бұл кейіннен суап деректерінің репозиторийлерін (SDR) құруға әкелді – суап деректерін хабарлау және тіркеуге арналған орталық құрылым. Bloomberg сияқты дерек жеткізушілер және Чикаго тауарлық биржасы, АҚШ-тың ең ірі фьючерстік нарығы, сондай-ақ Чикаго опциондық биржасы SDR ретінде тіркелді. Олар өз платформаларында суаптардың, суап опцияларының және суап фьючерстерінің кейбір түрлерін тізімдеуді бастады. IntercontinentalExchange және Франкфурттағы Eurex AG сияқты басқа биржалар да осы жолға түсті. 2018 жылғы SEF нарықтық үлесінің статистикасына сәйкес, Bloomberg 80% үлесімен несиелік ставкалар нарығында үстемдік танытады, TP FX дилерлері арасындағы саудада (46% үлесімен), Reuters FX дилерлері мен клиенттер арасындағы саудада (50% үлесімен) жетекшілік етеді, Tradeweb стандартты пайыздық нарықта ең күшті (38% үлесімен), TP базалық суап нарығындағы ең ірі платформа (53% үлесімен), BGC суап опциялары және XCS нарықтарында үстемдік танытады, Tradition Caps және Floors үшін ең ірі платформа болып табылады (55% үлесімен).

Үлкен swap қатысушысы

Негізгі своп қатысушысы (MSP, кейде своп банкі) – қарсы тараптар арасындағы своптарды жеңілдетіп беруге арналған қаржы институтын сипаттайтын жалпы термин. Ол негізгі своп санаттарының кез келгені бойынша своптарда маңызды позицияны сақтайды. Своп банкі халықаралық коммерциялық банк, инвестициялық банк, сауда банкі немесе тәуелсіз оператор бола алады. Своп банкі своп брокері немесе своп дилері ретінде әрекет етеді. Брокер ретінде своп банкі қарсы тараптарды үйлестіреді, бірақ своптың тәуекелін өз мойнына алмайды. Своп брокері осы қызметі үшін комиссия алады. Бүгінде көптеген своп банктері дилерлер немесе нарық жасаушылар ретінде жұмыс істейді. Нарық жасаушы ретінде своп банкі валюталық своптың кез келген жағын қабылдауға дайын, кейін оны сатады немесе қарсы тараппен сәйкестендіреді. Осылайша, своп банкі свопта позицияны алады және осыған байланысты белгілі бір тәуекелдерді мойнына алады. Дилерлік қызмет, әрине, тәуекелге толы, сондықтан своп банкі осы тәуекелді көтеруі үшін өтемақы ретінде одан өтетін ақша ағындарының бір бөлігін алады.

Свап нарығының тиімділігі

Контрагенттің валюталық свопты пайдалануының екі басты себебі – әрбір контрагенттің ұлттық капитал нарығындағы салыстырмалы артықшылықтары арқасында қамтамасыз етілетін пайыздық төлемдерді төмендету есебінен, айырбасталған валютада қарыздық қаржыландыру алу, және/немесе ұзақ мерзімді валюта бағамының өзгеру тәуекелін қорғау. Бұл себептер түсінікті және олармен келіспеу қиын, әсіресе халықаралық облигация нарығында қаражат тарту үшін компанияның танымалдылығы маңызды болған жағдайда. Валюталық своптарды қолданатын компаниялардың ұзақ мерзімді шетел валютасындағы қарызы, валюталық туынды құралдарды пайдаланбайтын компанияларға қарағанда статистикалық тұрғыдан жоғары. Керісінше, валюталық своптарды негізінен ұзақ мерзімді шетел валютасында қаржыландыру қажеттілігі бар, қаржы емес, жаһандық компаниялар пайдаланады. Шетелдік инвестордың тұрғысынан қарағанда, шетел валютасындағы қарызды бағалау, отандық инвестордың осындай қарызға байланысты тәуекелді бағалауынан өзгеше болады. Сондықтан, шетел валютасындағы қарызды отандық валютамен және валюталық своп арқылы қаржыландыру, тікелей шетел валютасында қаржыландырудан тиімді.

Суаптардың түрлері

Суптардың негізгі түрлері, олардың сандық маңыздылығы ретімен, мыналар: пайыздық ставкаларға арналған суптар, базалық суптар, валюталық суптар, инфляциялық суптар, кредиттік дефолт бойынша суптар, тауарлық суптар және акциялық суптар. Тағы да көптеген басқа да суп түрлері бар.

Пайыздық своптер

Ең көп таралған суап түрі – пайыздық ставкалар бойынша суап. Кейбір компаниялар тұрақты ставкалы нарықтарда салыстырмалы артықшылыққа ие болуы мүмкін, ал басқалары өзгермелі ставкалы нарықтарда. Компаниялар қарыз алғысы келгенде, салыстырмалы артықшылықтары бар нарықтан, яғни арзан қарыз алуға тырысады. Дегенмен, бұл олардың қажеті болмаса да тұрақты ставкамен немесе өзгермелі ставкамен қарыз алуына әкелуі мүмкін. Осы жағдайда суап көмектеседі. Суап, тұрақты ставкалы несиені өзгермелі ставкалы несиеге немесе керісінше түрлендіруге мүмкіндік береді. Мысалы, B тарап А тарапқа LIBOR +70 базалық пунктке тең өзгермелі пайыздық мөлшерлеме бойынша белгілі бір мерзімде төлемдер жасайды. Ал А тарап, керісінше, 8,65% тұрақты мөлшерлеме бойынша белгілі бір мерзімде төлемдер жүргізеді. Төлемдер номиналды сомаға сәйкес есептеледі. Бірінші мөлшерлеме өзгермелі деп аталады, себебі ол әр қызығушылық есептеу кезеңінің басында LIBOR сияқты қолданыстағы бағанау көрсеткішіне қайта орнатылады. Шындығында, А мен В алған нақты мөлшерлеме банк комиссиясының болуына байланысты сәл төмен болуы мүмкін.

Базалық своптер

Базистік своп – әртүрлі ақша нарықтарындағы өзгермелі пайыздық ставкаларды айырбастауды білдіреді. Бастапқы капитал айырбасталмайды. Бұл своп несие және қарыз алу ставкаларының өзгешелігінен туындаған пайыздық тәуекелді тиімді түрде азайтады.

Инфляциялық своптер

Инфляцияға байланысты своп – бұл белгілі бір сомадағы негізгі қарыз бойынша белгіленген сыйақыны ақшалай өрнектелінген инфляция индексімен алмастыру операциясы. Оның басты мақсаты – инфляция мен пайыздық тәуекелдерге қарсы сақтандыру.

Тауарлық своптер

Тауарлық своп – белгілі бір кезең ішінде өзгермелі (немесе нарықтық немесе қолданыстағы) бағаның, белгілі бір бағаға айырбасталуы туралы келісім. Тауарлық своптардың басым бөлігі шикі мұнайға қатысты.

Кредиттік өтелместік своп

Кредиттік оқиға орын алмаса, белгілі бір мерзім ішінде төлеушінің қорғауды сатушыға белгілі бір сомаға (негізгі капиталға) мерзімді сыйақы төлейтін келісім, сонымен қатар бір реттік немесе бастапқы сыйақы да төленуі мүмкін. Кредиттік оқиға жекелеген активтерге немесе активтер жиынтығына (әдетте, қарыздық міндеттемелерге) қатысты болуы мүмкін. Егер дефолт (default) орын алса, төлеуші өтемақы алады, мысалы, негізгі соманы, сондай-ақ своп келісімінің аяқталуына дейін барлық белгіленген төлемдерді, немесе қорғауды сатып алушыға немесе екі тарапқа да тиімді кез келген басқа тәсілмен. Кредит дефолттық своптың (CDS) басты мақсаты – бір тараптың кредиттік тәуекелін екінші тарапқа ауыстыру.

Келесіге сәйкес келетін тәуекелдер бойынша swaps

Бағынышты тәуекелдерді айырбастау (SRS) немесе акция тәуекелдерін айырбастау – сатып алушының (немесе акция иесінің) сатушыға (немесе үнсіз иесіне) белгілі бір тәуекелдерді беру құқығы үшін сыйақы төлейтін шарт. Бұл негізгі активтің (мысалы, компанияның) кез келген акционерлік, басқару немесе құқықтық тәуекелін қамтуы мүмкін. Орындау арқылы акция иесі (мысалы) акцияларды, басқару жауапкершілігін немесе басқа да міндеттерді беруге болады. Осылайша, жалпы және арнайы кәсіпкерлік тәуекелдерді басқаруға, жүктеуге немесе мерзімінен бұрын қорғауға болады. Бұл құралдар биржадан тыс саудада (OTC) жүзеге асырылады және әлемде осыған маманданған инвесторлардың саны шектеулі.

Акциялар айырбастау

Екі тарап арасында болашақ ақша ағымдарын алмастыру туралы келісім, мұнда бір жағы акция активінің, акциялар жинағының немесе акция индексінің көрсеткіштері сияқты акцияға негізделген ақша ағымы болып табылады. Екінші жағы әдетте белгілі бір пайыздық мөлшерлеме сияқты, қарыздық құралдарға байланысты ақша ағымы болып табылады.

Басқа өзгерістер

Ванильдік своп құрылымының сансыз көп нұсқалары бар, оларды қаржы инженерлерінің қиялы мен корпоративтік қаржы директорларының және қор менеджерлерінің экзотикалық құрылымдарға деген құштарлығы ғана шектейді. Тұрақты мерзімді своп (CMS) – бұл сатып алушыға своп бойынша алынатын ағымдардың ұзақтығын бекітуге мүмкіндік беретін своп. Амортизациялық своп – әдетте, пайыздық своп, онда пайыздық төлемдердің номиналды сомасы своптың өмірлік циклі ішінде төмендейді, мысалы, ипотекалық қарызды ерте төлеуге немесе LIBOR сияқты пайыздық ставканың эталондық көрсеткішіне байланысты. Бұл банктердің клиенттері үшін қолайлы, олар болжамды қаржыландыру қажеттілігін немесе инвестициялық бағдарламаларды басқарудағы пайыздық тәуекелді басқаруға ниетті. Нөлдік купондық своп өз міндеттемелері өзгермелі ставкамен белгіленген, бірақ операциялық мақсаттар үшін қолма-қол ақшаны сақтағысы келетін ұйымдарға пайдалы. Ауыспалы ставкалы своп – қаражаты дереу қажет, бірақ қазіргі пайыздық ставкаларды өте тартымды деп санамайтын және болашақта төмендеуі мүмкін деп күтетін қаражат пайдаланушылар үшін әсіресе тартымды. Аккретингтік своп – банктер клиенттеріне уақыт өте келе ұлғаятын сомаларды несиелеуге келіскенде қолданады, осылайша жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік береді. Форвардтық своп – инвестордың нақты уақыт шеңберіне сәйкес келу үшін әртүрлі ұзақтықтағы екі свопты синтездеу арқылы жасалған келісім. Ол сондай-ақ кейіннен басталатын своп, кешіктірілген басталатын своп және кейінге жылғастырылған своп деп те аталады. Кванто своп – қолма-қол ақшамен есептесетін, валютааралық пайыздық своп, онда бір тарап екінші тарапқа шетелдік пайыздық ставканы төлейді, бірақ номиналды сома отандық валютамен белгіленеді. Екінші тарап тұрақты немесе өзгермелі ставканы төлеуі мүмкін. Мысалы, номиналды сомасы канадалық доллармен белгіленген, бірақ өзгермелі ставкасы АҚШ доллары LIBOR ретінде белгіленген своп – кванто своп болып есептеледі. Кванто своптар дифференциалдық, ставкалық дифференциалдық немесе диф своптар деп те аталады. Диапазондық аккруалдық своп (немесе диапазондық аккруалдық нота) – екінші ставка алдын ала келісілген диапазон ішінде болатын күндері ғана жинақталатын тұрақты немесе өзгермелі ставка бойынша төлем жасау және ақша ағымын алу туралы келісім. Алынған төлемдер екінші ставка своптың барлық мерзімі бойына диапазон ішінде болғанда максималды болады. Үш аймақты цифрлық своп – диапазондық аккруалдық своптың жалпыланған түрі, онда тұрақты ставканы төлеуші егер ставка белгілі бір алдын ала келісілген диапазон ішінде болса, өзгермелі ставканы алады, егер өзгермелі ставка диапазоннан жоғары болса, тұрақты ставканы алады, ал егер өзгермелі ставка диапазоннан төмен болса, басқа тұрақты ставканы алады.

Бондаж бағаларын пайдалану

Негізгі төлемдер пайыздық свопта алмастырылмайды, бірақ олар своптың соңында алынады және төленеді деп есептегеннің өзі оның құнын өзгерте қоймайды. Осылайша, ауыспалы мөлшерлеме төлеушінің көзқарасынан алғанда, своп – тұрақты мөлшерлемелі облигациядағы ұзақ позицияға (яғни, тұрақты пайыздық төлемдерді алуға) және ауыспалы мөлшерлемелі қарыздық құралдағы қысқа позицияға (яғни, ауыспалы пайыздық төлемдерді жасауға) тең.

Тұрақты мөлшерлеме төлеушінің көзқарасынан алғанда, свопқа қарама-қарсы позициялар ретінде қарауға болады. Яғни,

Сонымен қатар, валюталық своптарды да облигациялардағы позициялар ретінде қарастыруға болады, мұнда ақша ағындары своптағыларға сәйкес келеді. Осылайша, жергілікті валютаның құны:

, мұнда – своптың жергілікті ақша ағыны, – своптың шетелдік ақша ағыны, ал LIBOR – еуровалюта нарығындағы банктердің басқа банктерден алған депозиттеріне ұсынылатын пайыздық мөлшерлеме. Бір айлық LIBOR – бір айлық депозиттерге ұсынылатын ставка, үш айлық LIBOR – үш айлық депозиттерге ұсынылатын ставка, және т.б. LIBOR ставкалары банктер арасындағы сауда арқылы анықталады және экономикалық жағдайлардың өзгеруіне байланысты үнемі өзгеріп отырады. Ішкі нарықтағы баға белгілейтін пайыздық мөлшерлеме сияқты, LIBOR да халықаралық нарықтағы пайыздық мөлшерлеменің эталоны болып табылады.