Кіріспе
Цюрих кантонында орналасқан қала, Швейцария. Винтертур () – Швейцарияның солтүстігіндегі Цюрих кантонында орналасқан қала. 110 000-нан астам тұрғыны бар, бұл елде халық саны бойынша алтыншы қала және шамамен 140 000 тұрғыны бар тоғызыншы ірі агломерация. Цюрихтің солтүстік-шығысында орналасқан Винтертур – Үлкен Цюрих аймағындағы қызмет көрсету және жоғары технологиялық өнеркәсіптік қала. Винтертурдың ресми тілі – неміс тілі, бірақ негізгі тіл – швейцариялық неміс диалектісінің Цюрих нұсқасы. Жергілікті диалектте және тұрғындары арасында Винтертурды көбінесе «Винти» деп атайды. Винтертур Германиямен тікелей пойыз қатынасы арқылы байланысқан, сондай-ақ Цюрих әуежайына да қосылған. Бұл аймақтық көлік торабы болып табылады: Женевадан Санкт-Маргретенге дейінгі A1 тас жолы Винтертурда A4 тас жолымен Schaffhausen бағытына және A7 тас жолымен Kreuzlingen маңындағы Швейцария-Германия шекарасына жалғасады. Сондай-ақ, Турбентал сияқты басқа да жерлерге қарай жолдар бар. Теміржол станциясы Швейцариядағы ең жұқ жүргізілетін төртінші станция және Цюрихтен пойызбен 20 минуттық қашықтықта орналасқан.
Winterthur (; ) is a city in the canton of Zürich in northern Switzerland. With over 110,000 residents, it is the country's sixth largest city by population, as well as its ninth largest agglomeration with about 140,000 inhabitants. Located about northeast of Zürich, Winterthur is a service and high tech industrial satellite city within Greater Zürich. The official language of Winterthur is German, but the main spoken language is the local variant of the Alemannic Swiss German dialect, Zürich German. Winterthur is usually abbreviated as Winti in the local dialect and by its inhabitants. Winterthur is connected to Germany by direct trains and has links to Zurich Airport. It is also a regional transport hub: the A1 motorway from Geneva through to St. Margrethen connects in Winterthur with the A4 motorway heading north toward Schaffhausen and the A7 motorway heading close to the Swiss German border at Kreuzlingen. There are also roads leading to other places such as Turbenthal. The railway station is the fourth busiest railway station in Switzerland, and is 20 minutes away by train from Zürich.
Тарих
Витудурум – рим дәуірінде (б.з.б. бірінші ғасырдан б.з. үшінші ғасырына дейін) қазіргі Обервинтертурдағы викус. Үшінші ғасырдың соңында, аламандық шапқыншылыққа жауап ретінде, қамал құрылды. VII ғасырда осы жерде аламандықтар қоныстанған. 919 жылы Винтертур маңындағы шайқаста Швабияның Бурхард II, Швабия герцогтігі шегінде Тюргауды Рудольф II Бургундияның талаптарынан қорғап, өзінің билігін орнатты. Винтертур графтары, Брегенц графтары әулетінің кіші тармағы, X ғасырда Кибург қамалын салдырды. 1053 жылы Винтертур графтарының әулеті тоқтап қалғаннан кейін, қамал Диллинген графтарына өтті. Винтертур қаласы (болжам бойынша, бұрынғы ауылдың орнында) 1180 жылы Диллингеннің Хартман III-і құрды, ол сол жылы қайтыс болды. 1180-1263 жылдары Винтертурды Кибург әулетінің кіші тармағы басқарды. 1263 жылы Кибург графтарының еркек желісі тоқтап қалғаннан кейін, Винтертур Габсбург әулетіне өтті, олар 1264 жылы Ной Кибургтің графтық желісін құрды және сол жылы Винтертурға қала құқығын берді. 1415 жылдан 1442 жылға дейін Винтертур рейхсфрай (тек Киелі Рим императорына бағынышты) мәртебесіне ие болды. Алайда, Ескі Цюрих соғысында олар осы тәуелсіздігін жоғалтып, Австрия Габсбургтарының бақылауына қайта оралды. 1467 жылы Габсбургтар ақшаға мұқтаж болғандықтан Винтертурды Цюрих қаласына сатты. Цюрихтің басшылығымен Винтертурдың экономикалық тәуелсіздігі шектелді. Ол нарықтық құқықтарының көп бөлігін және кейбір тауарлармен сауда жасау құқығын жоғалтты. Бұл 1798 жылы Наполеон әскерлері қаланы басып алған кезде аяқталды. 1799 жылдың 27 мамырында француз революциялық соғыстарының екінші коалиция соғысы аясында Дунай армиясының француз бөлімдері мен Габсбург армиясының бөлімдері арасында Винтертур шайқасы болды. Винтертур Цюрихке жақын және жеті жолдың тоғысқан жерінде орналасқандықтан, қаланы бақылаған әскер Швейцарияның көп бөлігіне және Рейн арқылы Оңтүстік Германияға қарайтын жолдарға бақылау жасады. Шайқасқа қатысқан күштер шағын болғанымен, австриялықтардың Цюрихтің солтүстігіндегі платода француз желісіне қарсы 11 сағатқа созылған шабуылды тойтару қабілеті үш австриялық күштің бірігуіне әкелді. Бұл бірнеше күннен кейін француздардың жеңілісіне соқтырды. 19 ғасырда Винтертур Sulzer, Rieter және SLM сияқты компаниялардың ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарын салғаннан кейін өнеркәсіптік қалаға айналды. Винтертур Швейцарияның Ұлттық темір жолына (жекеменшік кәсіпорын) салған инвестициялары мен несиелерге кепілдік бергені үшін ауыр залал көріп, қиын жағдайға түсті. 1878 жылы Винтертур желідегі үлесін сатуға мәжбүр болды, ал 1881 жылдан 1885 жылға дейін қала 1874 жылы Аргау облысындағы үш басқа қаламен бірге кәсіпорынға кепілдік берген тоғыз миллион франк несиеге байланысты үлкен қиындықтарға тап болды. Үш кепілгер қала өз үлесін төлей алмағандықтан, барлық ауыртпалық Винтертурға түсті, ол өз міндеттемелерін орындауға күш салды. Бірақ оған кантондық және федералды үкіметтерден үлкен көмек түсті. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия Винтертурға қатты соққы берді. Қаладағы барлық жұмысшылардың 60 пайызы машина жасау саласында жұмыс істеді. Жұмыс табу өте қиын болды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қалада өнеркәсіп қайтадан дамыды. 2008 жылы Винтертурдың халқы 100 000 адамға жетті.
Топография
Винтертур Тосс өзені Жоғарғы Рейнге 10 шақырым қашықтықта қосылар алдында, оның оңтүстігінде және шығысында орналасқан. Эулах атты шағын өзен қаланың шығыс жағынан басталып, қаланың ортасымен ағып, қаланың батыс жағында Тосс өзенімен қосылады. Сондықтан қала халық арасында "Eulachstadt" деп аталады. Цюрих Винтертурдың оңтүстік-батыс бағытында шамамен орналасқан.
Парламент
Заң шығарушы өкілеттік Үлкен муниципалдық кеңесте (Grosser Gemeinderat) шоғырланған. Оның құрамына 60 мүше кіреді, сайлаулар төрт жылда бір рет өткізіледі. Үлкен муниципалдық кеңес қалалық кеңес пен әкімшілік жүзеге асыратын ережелер мен заңдарды қабылдайды. Делегаттар пропорционалдық өкілдік жүйесі (Proporz) арқылы сайланады. Үлкен муниципалдық кеңестің отырыстары бұқаралыққа ашық. Қалалық кеңес мүшелерінен өзгеше, Үлкен муниципалдық кеңес мүшелері кәсіби саясаткерлер емес және оларға қатысқандары үшін еңбекақы төленеді. Винтертурдың дауыс беру құқығы бар кез келген тұрғыны Үлкен муниципалдық кеңестің мүшесі болып сайлануға құқылы. Парламент Ратушада айына бір рет, дүйсенбі күндері отырыс өткізеді. Үлкен муниципалдық кеңестің соңғы ресми сайлауы 2018 жылдың 8 наурызында, 2018 жылдың мамырынан 2022 жылдың сәуіріне дейінгі мерзімге (link=no) өтті. Қазіргі уақытта Үлкен муниципалдық кеңестің құрамына 18 Социал-демократиялық партия (СП/ПС), 10 Швейцариялық халықтық партиясы (СВП/УДК), 8 Либералдық партия (ФДП/ПЛР), 7 Жасыл либералдық партия (ГЛП/ПВЛ), 5 Жасыл партия (ГПС/ПЭС), 4 Евангелистік халықтық партия (ЕВП), 3 Христиандық-демократиялық халықтық партия (ЦВП/ПДК), 2 Баламативтік тізім (АЛ) және Консервативтік демократиялық партия (БДП/ПБД), Федералдық демократиялық одақ (ЕДУ/УДФ) мен Пираттар партиясынан бір-бір өкіл кіреді.
Ұлттық кеңес
2019 жылғы Швейцария Ұлттық Кеңесіне өткен федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия – 22,6% (−3,4) дауыс алған ПС партиясы болды. Одан кейінгі ең танымал алты партия: SVP (17,8%, +5,6), Жасылдар партиясы (17,8%, +9), glp (14,3%, +5,5), FDP (10,6%, +1,5), EVP (5,0%, 0) және CVP (4,2%, +0,2). Федералды сайлауда барлығы 32 907 дауыс берілді, сайлауға қатысу деңгейі 47,0% құрады. 2015 жылғы Швейцария Ұлттық Кеңесіне өткен сайлауда ең көп дауыс жинаған партия – 26,1% дауыс алған SPS партиясы болды. Одан кейінгі ең танымал партиялар: SVP (23,4%), FDP (12,1%), Жасылдар партиясы (8,8%), glp (8,8%), EVP (5,0%), CVP (4,0%) және BDP (3,5%). Федералды сайлауда барлығы 33 426 сайлаушы дауыс берді, сайлауға қатысу деңгейі 49,3% құрады. 2011 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия – 22,5% дауыс алған SP партиясы болды. Одан кейінгі үш ең танымал партия: SVP (21,8%), Жасыл либералдар (11,1%) және Жасылдар партиясы (10,1%).
Есімдес
АҚШ-тың Делавэр штатындағы Винтертур қаласы осы қаланың атымен аталыпты.
Білім
Винтертурда халықтың шамамен 70,7% (25-64 жас аралығындағы) міндетті емес жоғары орта білім немесе қосымша жоғары білім (университет немесе Фаххохшуле) алған. Қала жоғары білім беру институты Technikum-мен әйгілі, ол Швейцариядағы ең ірі технологиялық мектеп болып табылады. Институт жақында Цюрихтегі мектептермен бірігіп, қазір Zürcher Hochschule für Angewandte Wissenschaften (ZHAW) деп аталады. Рим клубының бас кеңсесі Винтертурда орналасқан. SIS Swiss International School Винтертурда кампусын сақтайды. Бұрын Винтертурда болған International School Winterthur мектебі 2015 жылы жабылды.
Көлік
Винтертур вокзалы, орталық станса, Швейцария темір жол желісіндегі ең көп жолаушы тасымалдайтын стансалардың бірі, күніне 105 000 жолаушыға қызмет көрсетеді. Қала Цюрихке жақын болғандықтан, жергілікті Цюрих S-Bahn желісінде көптеген пойыздар қатынайды. Мюнхенге EuroCity пойыздары, ал Санкт-Галлен, Констанц немесе Романшорнға облыстық пойыздар да тоқтайды. Бас стансадан (Hauptbahnhof) басқа, қала ішінде тағы тоғыз станса бар: Обервинтертур, Зеен, Грюзе, Тёсс, Хеги, Ройтлинген, Вюльфлинген, Валрюти және Зеннхоф Кибург. Жергілікті қоғамдық көлік жүйесі 12 қалалық автобус маршрутымен, оның ішінде Винтертур троллейбус желісімен және 5 облыстық автобус маршрутымен қамтамасыз етіледі. Қаланың екі әуежайы бар: Винтертур Хегматтен (LSPH) және Спек (LSZK).
Музыка
Винтертурдың камералық оркестрі Orchester Musikkollegium Winterthur – Швейцариядағы ең көне оркестр, сонымен қатар Цюрих операсында да ойнайды. 1922 және 1950 жылдар аралығында меценат Вернер Рейнхарт және дирижер Герман Шерхен Винтертурдың музыкалық өмірін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, көптеген премьералық өнер көрсетулер заманауи музыкаға баса назар аударды. Musikkollegium оркестрінің концерттері өтетін Stadthaus қалалық үйін Готфрид Семпер салған. Тамыздың соңы мен қыркүйектің басында өтетін Musikfestwochen кезінде Винтертурдың ескі қаласы түрлі жанрдағы тікелей музыкамен толығады, музыка көшелерде, барларда және концерт залдарында орындалады. "Альбанифест" – Швейцариядағы тарихи қалалардағы ең ірі жылдық фестиваль, ол қаланың төрт қасиеттісінің бірі – Сент-Альбанның құрметіне аталған. Жақында құрылғанмен, фестиваль 1264 жылы 22 маусымда Рудольф Габсбургтың қалаға жарғы берген күнін тойлайды, бұл күн сонымен бірге Сент-Альбанның мерекесіне де тап келді. Қала орталығындағы Сент-Лауренц шіркеуі 1264 жылдан, қала әкімдігі 1781 жылдан, ал мәжіліс залы 1865 жылдан бері сақталған. 1989 жылы Винтертур сәулеттік мұрасын дамыту және сақтағаны үшін Wakker сыйлығына ие болды. Швейцариялық фолк-метал тобы Eluveitie Винтертурда құрылды, ал The Peacocks панкабилли тобы осы қаладан шыққан.
Ашық есік
Open Doors – Швейцарияның Винтертур қаласындағы сурет студиялары бар суретшілерді қолдау платформасы. Бұл платформа өнер мен қоғам арасында байланыс орнату және суретшілерге өз өнерін қалауынша тәуелсіз түрде насихаттау құралдарын ұсыну мақсатында құрылды. Open Doors іс-шарасы жыл сайын қыркүйек айының соңғы апта соңында өтеді. Қатысушы суретшілер өз студияларын жұртшылыққа ашып, өнер туындыларын көрсетеді. Көбінесе суретшілер жұмыс істеп жатқанда оларды көруге болады. Шараға қатысатын шамамен 60 суретшінің арасында жергілікті, халықаралық, өзіндік білімі бар және өнер академиясын бітіргендер бар. Open Doors Winterthur 2008 жылы Сан-Францискода туған суретші Мишель Бёрд және Винтертур тұрғыны тарапынан құрылды. Open Doors Winterthur жыл сайын MAP Magazine Artist Professionals журналын жарыққа шығарады, ол онлайн және баспа түрінде қолжетімді. MAP Magazine журналында жергілікті өнер жобалары туралы мақалалар мен жергілікті суретшілер мен олардың сурет студияларының таныстырылымдары жарияланады. Іс-шараға қатысушы әр суретшінің студиясының орналасқан жерін көрсететін картамен қолдау көрсетіледі.
Спорт
EHC Winterthur – қаланың басты хоккей командасы, қазір Швейцарияның екінші деңгейдегі хоккей лигасы – Swiss League-де ойнайды. Олардың аренасы 3000 орындық Deutweg Arena. Арена 2011 жылғы сәуір айында IIHF әйелдер арасындағы хоккей чемпионатының жоғары дивизионына және Цюрихтегі Hallenstadion-мен бірге төңкерілді. FC Winterthur – қаланың футбол клубы, қазір Швейцарияның Суперлигасында ойнайды. Олар Schützenwiese стадионында өнер көрсетеді. Pfadi Winterthur – кәсіби гандбол клубы, бұрынғы көп мәрте ұлттық чемпиондар және әлі де Швейцарияның гандбол бірінші лигасынде ойнап жүр. Олар Winterthur орталық спорт залында ойнайды, оны топтық флорбол клубы HC Rychenberg Winterthurмен бөліседі. 2017 жылы құрылған Winterthur Lions AFC 2019 жылдан бері AFL Switzerland лигасында австралиялық футболдан ойнап келеді.