Кіріспе

Гностикалық мәтін Pistis Sophia – 1773 жылы табылған, шамамен 3-4 ғасырларда жазылған гностикалық мәтін. Кейбір ғалымдар бұл қолжазбаның 4 ғасырдың соңында жазылғанын айтады. Онда гностиктердің бір тобы Исаның қайта тірілгеннен кейінгі бейнесін (кейіпінің өзгергенін) жиналған шәкірттеріне, оның ішінде анасы Мәриямға, Магдалалық Мәриямға және Мартаға баяндағандығы жазылған. (Бұл жерде "қайта тірілгеннен кейінгі бейне" дегені, Исаның өмірінде Мұса мен Ілияспен тау басында сөйлескен оқиға емес, оның өлімінен және қайта тірілуінен кейінгі күйін білдіреді.) Бұл мәтінде, Исаның қайта тірілгенінен кейін он бір жыл бойы шәкірттерімен сөйлесіп, оларға тек төменгі құпияларды ғана үйреткені айтылады. Он бір жыл өткен соң, ол нағыз киімін киіп, осы топтың құрмет тұтқан жоғары құпияларын аша алады. Бағалы құпиялар жанның ең биік рухани әлемдерге жетуі үшін қажетті күрделі космология мен білімге қатысты. Қолжазбаның алғашқы екі кітабының көп бөлігі Пистис София деп белгілі бір тұлғаның құлдырауы мен қалпына келтіру туралы мифті баяндайды, әсіресе оның тәубе дұғалары мен Сүлейменнің Забурлары мен Одалары арасындағы егжей-тегжейлі ұқсастықтарды көрсетеді. Көптеген гностикалық мәтіндерде және жүйелерде София маңызды әйелдік құдай болғанымен, Pistis Sophia-да ол құдайлық әлемнен тыс пайда болып, сол жерде мекендейді. Оның құлдырауы мен құтқарылуы Иоаннның Апокрифіндегідей София мифінің басқа нұсқаларындағы оқиғалармен саякес, бірақ барлық оқиғалар материалдық эондарда орын алады және ол Жарық Патшалығынан тыс, тек он үшінші эонда ғана өз орнына қайта оралуы мүмкін.

Аскью кодексі

Pístis Sophía бір ғана копт тіліндегі қолжазбада сақталған, түпнұсқада 178 парақты пергаменттен тұратын, бірақ қазіргі уақытта 174 парақты құрайды. Бұл "Аскев кодексі" 1785 жылы Британ мұражайына (қазіргі Британ кітапханасы) коллекционер Энтони Аскевтен сатып алынған. Грек тіліндегі Pístis Sophía атауын Карл Готфрид Войд 2-кітаптың басындағы "The Second Book of the Pistis Sophia" деген атауға негіздеп берді, оны кейінірек қосты. Карл Шмидт "Құтқарушының кітаптары" (Τεύχη τοῦ Σωτῆρος) деген атауды ұсынады, бұл кітаптың соңында табылған атауға негізделген. Pístis Sophía термині түсініксіз, ал оның ағылшын тіліндегі аудармалары әртүрлі: "Иманның даналығы", "Иманды даналық", "Имандағы даналық" немесе "Даналыққа деген иман". Кейінгі гностиктер үшін София – даналықты ғана білдіретін сөз емес, Мәсіхтің құдайлық сизигиясы болды, сондықтан бұл контекст "Софияның сенімі" немесе "Софияның адалдығы" деген түсінікті ұсынады. Берлин кодексі мен Наг-Хаммадидегі папирус кодексінде бұрынғы, қарапайым София кездеседі, онда өзгертілген Мәсіх Pístis-ті түсініксіз түсіндіреді:

Бұл еңбек бірнеше бөлікке бөлінген, бөліктердің саны туралы пікір талас тудырады. Көпшілік пікір бойынша, еңбек төрт кітаптан тұрады, бірақ кейбіреулер бес немесе алты кітаптан тұрады деп санайды. Сонымен қатар, кодексте негізгі кітаптармен тікелей байланысы жоқ, кейінірек қосылған екі үзінді бар. 1945 жылы Наг-Хаммади кітапханасы табылғанға дейін Аскев кодексі – Шығыс және Батыста мұндай әдебиеттерге қарсы күрес нәтижесінде сақталған гностикалық жазбалардың көп бөлігін қамтитын үш кодекстің бірі болды (қалған екеуі – Брюс кодексі мен Берлин кодексі). Наг-Хаммади кітапханасы пайда болғанға дейін гностицизм туралы жазылған барлық мәліметтер гностицизмнің жауларының жазбаларындағы цитаталарға, сипаттамаларға және карикатураларға негізделген. Бұл ерезиологиялық жазбалардың мақсаты polemikaлық болды, гностикалық ілімдерді абсурдты, ерекше және жеке мүдделерді қамтитын, сондай-ақ прото-ортодоксалды және ортодоксалды христиандық тұрғысынан ауытқушы ересь ретінде көрсетуді көздеді.

Мәтін

Бүкіл шығарманың бірнеше көздерден жинақталғаны анық көрінеді, тек алғашқы екі кітап бір-бірінен тікелей жалғасады. Тіпті бір кітаптың ішінде кейде бір оқиғаның немесе космологиялық схеманың бірнеше, әртүрлі нұсқалары кездеседі, бұл бірнеше көздерді пайдалану және сақтауды көрсетеді. Кітаптар арасындағы терминология мен космологиялық сипаттамалардың өзгеруі, оның белгілі бір кезеңде жазылған мәтіндердің жинағы екенін аңғартады. Мәтіннің басым бөлігі (1-3 кітаптар) Иса мен ер және әйел шәкірттері арасындағы әңгімелер түрінде келген. Мәриям Магдалина – көптеген сұрақтар қойып, жазбаларды түсіндіретін ең белгілі шәкірт; ал "Күңдіз" аталған Жохан – екінші ең белгілісі. Исаның ізбасарлары ретінде Әндір, Барталмай, Жақып, Жохан, Исаның анасы Мәриям, Марта, Матай, Петір, Філіп, Саломия, қанахандық Шимон және Тома есімдері аталады.

Бірінші кітап

Бірінші кітабында (тараулар 1-62) Исаның қайта тірілгеннен кейін 11 жыл бойы шәкірттерімен бірге болғаны, оларға ең төменгі құпияларды ғана үйреткені баяндалады. Кейін ол көтеріліп, эондарды кесіп өтеді, зұлым архонттарды жеңіп, шәкірттерімен әрі сөйлесу үшін қайта оралады. Бұл Исаның іс-әрекеттерін әлемдегі астрологтардың тиімділігімен байланыстырады – ол астрологиялық сиқырдың күшін азайтты, бірақ толығымен жойған жоқ. Осыдан кейін Пистис Софияның құлауы мен қалпына келтіру туралы миф енгізіледі, ол бірінші және екінші кітаптың көп бөлігін құрайды. Пистис София бірнеше дұғалар/өкініштер айтады, және әрқайсысынан кейін шәкірт өкінішті Псалмдардың немесе Сүлейменнің Мақтауларының бірі арқылы түсіндіреді. Гностикалық мифтердің басқа нұсқаларынан, мысалы Иоаннның Апокрифінен өзгешелігі, мұнда Пистис София төменгі, материалдық эонның бір жаратылысы. Ол жоғары, құдайлық мәнге ие емес, ал оның қалпына келтірілуі жарық әлемдеріне емес, тек он үшінші эондағы орнына ғана болады. Бұл кітаптың теологиясын басқа гностикалық жүйелерден ажырату үшін маңызды – ол София мифінен жоғары, өзінің ерекше космологиясы мен мифологиясына басымдық береді, бұл автор үшін төменгі, материалдық күрес болып табылады.

Екінші кітап

Бұл кітап 63-тен 101-тарауға дейін құрайды. Pistis Sophia оқиғасы аяқталғаннан кейін, мәтін космология туралы егжей-тегжейлі түсіндірмелерге және осы автордың жүйесіндегі құпиялар арқылы ұсынылған білімге көшеді. Кітаптың соңында бұл еңбек Брюс кодексінде (99-тарау) кездесетін Жью кітаптарымен тығыз байланысты екені айтылады.

Үшінші кітап

Үшінші кітап (102–135 тараулар) негізінен мәтін ілесушілері үшін этикалық қағидалар мен өмір салтын ұсынуға арналған. Онда дұрыс ойлау және дұрыс іс-әрекет үшін не қажеттігі, сондай-ақ қабылданбас іс-әрекеттер мен оларға берілетін жазалар баяндалған. Бұған қоса, құпияларды тарату, тәубе ету және құпияларды басқаларға беруге рұқсат етілген және рұқсат етілмеген жағдайлар кеңінен талқыланады. Адамның қалыптасуы, оның құрамдас бөліктері және олардың байланысы туралы да сөз болады. Тағы да "Жеу" кітабына (134-тарау) сілтеме жасалады, онда олардың құрамында барлық адамдарға, оның ішінде ізгілерге де қажетті құпиялар бар екендігі айтылады.

Төртінші кітап

Бұл кітаптың бірінші бөлігінде (тараулар 136–143) космологиялық және астрологиялық пайымдаулар мен ритуалдардың қалыптасуы қарастырылады. Онда зодиак шеңберінде түрмеге қамалған эондардың құлаған архонттары туралы миф ұсынылады; жазаның бес әлемі (Орталық, мхте) және әрқайсысы белгілі бір күнәкарларды ұстайтын түрлері сипатталады; сондай-ақ, әрбір аймақтан жандарды босатуға мүмкіндік беретін зодиактағы планеталардың нақты орналасуы көрсетіледі. Иса өзінің кіруінің элементтерін және олардың әлемдегі қызметін түсіндіреді, сондай-ақ шәкірттеріне «алғашқы құрбандықпен шомылу рәсімін» өткізеді. Көбінесе төртінші кітап деп есептелетін кітаптың екінші бөлігі (тараулар 144–148) мәтіндегі үзілістен кейін келеді және ол жеке кітаптың бөлігі болуы мүмкін. Оның космологиясы бұрынғы мәтіннен өзгеше, және ол әртүрлі жан түрлерінің тағдыры мен күнәкарлардың жазаларына толыққанды назар аударады. Тізімделген кейбір күнәлар төртінші кітаптың бірінші бөлігіндегідей, бірақ жазалары басқаша.

Пистис София

Пистис Софияның құлдырауы мен қалпына келтіру тарихы (29-82 тараулар) 1- және 2-кітаптардың көп бөлігін құрайды. Ол он үшінші эонда мекендейді, алдандырылып эоны тастап, Хаосқа түседі, оның жарық күші тоналып алынады және Иса эондар арқылы жоғары көтерілгенге дейін өз орнына қайта оралуға рұқсат берілмейді. Ол көптеген тәубе етулер мен дұғаларды оқиды және қалпына келтірілгенге дейін он үшінші эонның сыртында күтуге рұқсат алу үшін зұлым архонттар тарапынан қайта-қайта қуғынға ұшырайды. Ол, Иоаннның Апокрифі сияқты гностикалық мифтердің басқа нұсқаларында бейнеленгендей, құдайлық мәнге ие емес. Ол – материалдық эондардың бір жаратылысы, ал оның қалпына келуі тек он үшінші материалдық эонға дейін ғана жетеді. Мифтің баршасы басқа гностикалық топтың сенімдерін ескеру және осы мәтіннің жүйесінің артықшылығын нығайту үшін қабылданған сияқты: осы топтың құпияларын алған адамдар Пистис Софиядан асып, жарықтың құдайлық әлеміне жете алады.

Аутадес

Аутадес – Иоаннның Апокрифінде кездесетін София мифіндегі Иалдабаот / демиургқа балама. Иалдабаоттан ерекшелігі, ол София тұлғасымен жаратылмаған, тіпті Пстис Софиядан сәл жоғары дәрежеде тұрады. Оның кінәсі – барлық материалдық эондарды билеуге ниеттенгендігі, ал Пстис София эондардың жолын жалғастырудың орнына нұрға құлшынып, оны таңдағанда қызғанышпен толады. Аутадес тек София мифіне қатысты тарауларда ғана кездеседі; басқа жерлерде Сабаот Адамас осы мәтіндердегі жамандықтың өкілі болып табылады.

Иса

Иса шәкірттеріне жоғарырақ дәрежеге өту үшін қажетті рухани әлем туралы ақпаратты, сондай-ақ ғарыш әлемі, оның тұрғындары мен олардың функциялары туралы білімді үйретеді. Ол шәкірттеріне крещение рәсімін үйретеді және лайық деп танылғандарға осы рәсімді орындауды бұйырады. Ол ең жоғарғы құдайлық күшке тығыз байланысты. Дегенмен, оның жердегі бейнесіне көп мән берілмейді – крещениедегі нан мен шарап христиандық Евхаристиясымен байланысты емес, ал айқышқа қадалуы мен қайта тірілуі аз роль атқарады. Ол тек қайта тірілгеннен кейін он бір жыл өткен соң ғана шынайы киімін алады және шәкірттеріне жоғары құпияларды үйретеді, оның ертерек уағыздарын соңғы шындық деп есептейтін христиандық ағымдарды жоққа шығарады.

Жүгіру

Бұл мәтіндердің демиургі. Жэу жарық қазынасында мекендейді және ғаламды ұйымдастырады. Ол архонттар мен эондарды өз орнына қояды, планеталарға күш сыйлайды, нәтижесінде астрологияға құдайлық бастау береді. Бұл, әсіресе, басқа гностикалық топтардың космосқа қарсы бағытымен салыстырғанда ерекше атап өтуге лайық. Оны кейде "Исаның әкесінің әкесі" деп те атайды. Жэу Ұлы Саботтың, Жақсылықтың әкесі саналады, ол Исаның жердегі бейнесіне жан сыйлайды – осылайша Жэу Исаның жердегі әкесі болады. Құдай Исаның нағыз әкесі – ең жоғарғы, айтылмас Құдай болып қалады.

Зорокотор Мелхиседек

Көбінесе жай ғана Мәліксадық деп аталатын бұл тұлға, Жарық қазынасында немесе Оң жақтағы Орында да мекендейді. Оның басты міндеті – төменгі әлемдерден жоғары жарық әлемдеріне жарықты тазартылған күйінде жеткізіп беруді қадағалау. Оның бағыныштылары сондай-ақ, жер бетіндегі сенушілер олар үшін дұға еткен кезде, жазалау аймақтарынан белгілі бір жандарды босатуға көмектеседі.

Ұлы Сәбаут, жақсы

Жоғарыда айтылғандай, бұл тұлға Исаның жердегі денеге енуіне күш немесе жан сыйлайды, оны тиімді түрде Исаның жердегі әкесі етеді. Бұл рөл 62-63 тарауларда 85-ші Забурдың 10-11 аяттарының кеңінен түсіндірілуі арқылы ең көп талқыланады.

Сәбаот, Адамдар

Бұл – «Пистис София» еңбегінде жамандық немесе зұлымдықтың басты өкілі. Ол лайықты емес жыныстық мінез-құлыққа, архонттар мен басқа да жаратылыстарды дүниеге әкелуге кінәлі деп айыпталады, соның салдарынан зодиак шеңберінде немесе материалдық әлемде тұтқынға алынады. Өмірден бұрын құпия білім алмай кеткен және сол себепті әлемде қайта тууға тиіс адам жандары үшін ол «ұмыту кубогын» беруге жауапты, осылайша олардың алдыңғы өмірлерден және жазалардан алған білімдерін жоққа шығарады.

Копт мәтінінің басылымдары

Копт тіліндегі алғашқы басылым, латын тіліне аудармасымен. Шварцтың бұл еңбегі Петерманның өлімінен кейін жарияланды. 4-ші басылым. Берлин, 1981 жыл. Неміс тіліне аударма. Неміс тіліндегі кіріспе және копт тіліндегі мәтін.