Кіріспе

1651 жылы Хмельницкий көтерілісі кезінде болған шайқас

Берестечко шайқасы (украинше: Битва під Берестечком, полякша: Bitwa pod Beresteczkiem; 28 маусым – 10 шілде, 1651) – Хмельницкий көтерілісінің бір бөлігі ретінде Польша-Литва одақтастығына қарсы казак гетмандығы мен Қырым хандығы арасында болған шайқас. Украинадағы Берестечко қаласының жанында гетман Богдан Хмельницкий, атаман Тимофий Хмельницкий, полковниктер Иван Богун және Филон Джалалий, хан Ислам III Гирей және шайқаста қаза тапқан Тугай бей бастаған Запорожье казактары мен Қырым татарларының әскері Польша королі Ян II Казимир, князь Ереми Вишневецкий, гетмандар Марцин Калиновский және Станислав Ланкоронский басқарған Польша-Литва одақтастығының әскерінен жеңілді. Шайқас Волынь воеводтығында, Стир өзенінің оңтүстігіндегі төбелі жазықта болды. Польша-Литва лагері Берестечкоға қарсы Стир өзенінде орналасқан және оңтүстікке қарай, шамамен екі километр қашықтықтағы Запорожье казактарына қарап тұрды, олардың оң жақ қанаты Пляшевка (Пляшова) өзеніне, ал сол жақ қанатында Қырым татарларына қарсы тұрды. Бұл шайқас 17 ғасырдағы Еуропаның ең ірі құрлықтағы шайқастарының бірі саналады.

Ұрыстың бірінші күні

2000 поляк атты әскері (Александр Коньепольскийдің басқаруындағы бір полк, Жери Любомирскийтің қолдауымен, Жереми Висьниовецкийдің алты панцерн атты әскері және Стефан Чарнецкийдің басқаруындағы Қанатты гусарлар) ауыр шығынға ұшыраған қырым татарларын жеңіп қайтарды. "Татар және казак алғы шеп полктерінің қақтығысының" бірінші күні поляктар жеңіске жетті, "өйткені олардың әскері алғашқы шабуылды көтеріңкі көңіл күймен және батылдықпен қарсы алды".

Ұрыстың екінші күні

Бірінші күні алған жеңісімен жігерленген поляктар "басты татар жасағы" мен "козак алғы шеп полктеріне" қарсы барлық қолдағы атты әскерін жөнелтті. Сағат 15:00-де герцог Иереми Висьниовецкий 18 атты әскер ротасымен қазақ-татар әскерінің оң қанатына сәтті шабуыл жасады және "жігерлі атты шабуыл сәтті аяқталды: козак жаяу әскерінің қатарын және қоршау құрамында жылжыған керуендерді бұзды". Бірақ козактар қайтадан жиналып, поляк атты әскерін лагерден ығыстырып, татарлардың көмегімен одан әрі ілгері жылды. Польша әскерінің сол жақ фланкі, король полковник Хоувальдт басқаратын барлық неміс жалдамалы әскерлерімен күшейткен соң, шабуылды тойтарды және "татарларды шайқас алаңынан қуды". Шайқас барысында, поляк ақсүйегі Отвиновский татар ханының туын байқап, поляк артиллериясын оған оқ атуға бұйырды. Ханның інісі Амурат қаза тапты. Жағдай оларға қарсы бұрылып жатқанда, татар әскерлері қорқып, "хан лагерін өз күйінде тастап", шайқас алаңынан қашып, көптеген мүліктерін қалдырды. Хмельницкий мен Выховский бірнеше козактармен бірге хан мен оның әскерін қайта әкелуге тырысты, бірақ оларды тұтқынға алды, соғыс аяқталғаннан кейін босатуға уәде берді. Ауыр жаңбыр жауды, бұл атты әскердің қимылын қиындатты. Татар атты әскері кеткеннен кейін, козактар түнде керуендерін өзенге жақын жақсы қорғаныс позициясына көшіріп, таңертең поляктарды таң қалдыратын бекіністер мен орлар салды.

Қазақ-татар лагерін қоршау

Тақ әскері мен қазақ лагері екі жақ та бекіністер салған кезде он күн бойы артиллерия отын алмасты. Поляктар лагерьді қоршауға тырысты. Богдан Хмельницкий болмағандықтан, қазақтарға полковник Филон Джалалий басшылық етті, ол 9 шілдеде Иван Бохунмен ауыстырылды. Басқа мәліметтерде оның басшысы Матвий Хладкий болған. Қазақтардың рухы төмендеп, дезертирлер өзеннің арғы жағына қарай көбейді, бірақ олар артиллерия отын күшті ұстап, кейде шабуылдар жасады. Ұсынылған капитуляция шарттары қабылданбаған соң, поляктар Пляшевка өзенін бұғаттап, қазақ лагерін суға батыруға дайындалды. Станислав Ланкоронский 2000 атты әскерімен 9 шілдеде өзенді кесіп, қазақтарды толық қоршауға түсті. Польша әскерінің алға жылғанын білген Бохун, тіркелген қазақтардың басшыларымен кеңес өткізіп, әрі қарайғы әрекеттерді талқылады. Бірақ шаруалардың бірі де кеңеске шақырылмады. Қазақтар үш көпір салды, ал Бохун 10 шілде таңында екі зеңбірегі бар 2000 атты әскерді басқарып, Ланкоронскийге шабуыл жасау үшін өзенді кесіп өтті. Хабарсыз қалған шаруалар өздерін тастап кеткенін ойлап, үрейленіп, өзеннің арғы жағына қашуға кірісті. Ланкоронский мұндай үлкен қозғалысты күтпегендіктен, кері шегінді. Бохун лагерьге оралып, тәртіпті қалпына келтіруге тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Польшаның басты күштері тәртіпсіздікті байқады, бірақ қазақ лагеріне шабуыл жасаудан аулақ болды, оны тұзақ деп ойлады. Бірақ соңында шабуыл жасап, қорғанысты бұзып, өзенге өтуге жол ашты. Бірнеше қазақ полкі ретпен шегінуге үлкерді. Кейбір қазақтар суға батып кетті, бірақ өзен арқылы өту орнындағы археологиялық қазбалар шайқаста жарақат алған жүзге жуық қазақтардың дене қалдықтарын көрсетті. 200-300 қазақтың артынан ерген отряды өзеннен өтуді қаһармандықпен қорғады; олардың барлығы берілу ұсынысын қабылдамай, шайқаста қаза тапты. "Хмельницкийдің шатыры барлық мүліктерімен бірге қолға түсті", оның ішінде екі ту болды – біреуі Иоанн II Казимирдің 1649 жылғы жарлығынан, екіншісі Владислав IV-тен 1646 жылы алған. Қазақтар мен шаруалардың шайқаста қаншасы қаза тапқанын анықтау қиын болса да, Пиасецкий мен Бжостовский 3000 адамның қаза тапқанын айтты. Патша елшісі Богданов Мәскеуге жолдаған хатында 4000 адамның қаза тапқанын хабарлады. Көптеген қазақ артиллериясы поляктарға түсіп қалды немесе батпаққа батып кетті. Қазақ лагерінде көптеген олжа жиналды, оның ішінде 30 000 талерлік әскер қазынасы да болды.