Кіріспе
Артемизия вульгарьис (Artemisia vulgaris) – астрагүлдер тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл Артемизия тұқымдасының көптеген түрлерінің бірі, бірақ көбінесе «mugwort» деп Артемизия вульгарьис аталса, басқа түрлері де «mugwort» деп белгілі. Ол кейде өзен жағалауында өсетін бейсіз шөп, жараны емдейтін шөп, хризантемаға ұқсас бұта, жабайы бейсіз, «Ескі Генри», теңізшінің темекісі, «надан адам», «қарт кісі» немесе Сент-Джон шөбі (Сент-Джонның сарышөпімен шатастырмау керек) деп те аталады. Бейсіз шөптері дәрілік мақсатта және тағамдық шөп ретінде қолданылып келеді.
Artemisia vulgaris, the common mugwort, is a species of flowering plant in the daisy family Asteraceae. It is one of several species in the genus Artemisia commonly known as mugwort, although Artemisia vulgaris is the species most often called mugwort. It is also occasionally known as riverside wormwood, felon herb, chrysanthemum weed, wild wormwood, old Uncle Henry, sailor's tobacco, naughty man, old man, or St. John's plant (not to be confused with St. John's wort). Mugworts have been used medicinally and as culinary herbs.
Тарату
А. vulgaris Еуропаның, Азияның, Солтүстік Африканың және Алясканың қоңыржай аймақтарында табиғи түрде өседі, сондай-ақ Солтүстік Америкада бейімделген, онда оны кейбір адамдар шабуылдаушы шөп деп санайды. Бұл өте көп таралған өсімдік, азоты аз топырақта өседі, мысалы, қоқыс жиналатын жерлерде, жол жиектерінде және басқа да бұталы, егілмеген жерлерде.
Қолданылуы
Дәстүр бойынша, ол груйт эльдерінің – қымыз қосылмаған, ашытылған дәнді сусындардың – дәм беруші және ащыландырушы компоненттерінің бірі ретінде қолданылған. Вьетнамда да, Германияда да жусан тамақ дайындауда хош иісті шөп ретінде пайдаланылады. Қытайда А. vulgaris-тің жас өскіндерінің хрустты сабақтары, лухао деп аталады, және олар көбінесе қуырылған тағамдарға қолданылатын маусымдық көкөніс болып табылады. Непалда бұл өсімдік титепати (тите – ащы, пати – жапырақ) деп те аталады және ол құдайларға арнау үшін, қоршаған ортаны тазарту мақсатында (еденді сыпыру немесе үй сыртында шоғыр ілу арқылы), құрбандық ретінде, сондай-ақ емдік өсімдік ретінде қолданылады. Кептірілген жапырақтарын көбінесе түтін жағу үшін немесе саналы түс көруге көмектесу үшін шай ретінде ішеді. Бұл болжамды түскорлық әсері өсімдіктегі тужонға байланысты деп саналады.
Сипаттама
А. vulgaris – биік, шөптесін, көп жылдық өсімдік, (сирек) биік өседі, және кең тамырсабақты жүйеге ие. Тұқымдардың таралуына емес, вегетативтік өсуге және тамырсабақ фрагменттерінің адам әрекеті арқылы таралуына көбірек бейім. Жапырақтары ұзын, қою жасыл, қауырсынды және сабақсыз, ал төменгі жағында тығыз, ақ, мамық тәрізді түктері бар. Тік өсетін сабақтары ойықты және көбінесе қызғылт түске боялған. Украин тіліндегі жусанның атауы – чорнобиль (чернобыль), ол "қара сабақ" деп аударылады, ал Украинаның Чернобыль қаласы осы өсімдіктен атын алған. Шағын, сары немесе қоңыр, сәулелі емес гүлшоғырлары ұзын, радиалды симметриялы және масақ гүлшоғырлары түрінде орналасқан. Әрбір гүлшоғырдың сыртқы гүлдері аналық, ал ішкілері екі жынысты. Ол жаздың ортасынан күздің басына дейін гүлдейді. Ostrinia scapulalis сияқты бірнеше Lepidoptera (көбелектер мен молықтар) түрлері өсімдіктің жапырақтарымен және гүлдерімен қоректенеді.
Фармакологиялық қасиеттері
Тарихи тұрғыдан алғанда, А. vulgaris «дәрілердің анасы» деп аталып келген және дәстүрлі қытай, еуропалық және индуист медицинасында кеңінен қолданылған. Ол қатерлі ісікке қарсы, қабынуға қарсы, антиоксиданттық, бауырды қорғаушы, құрысуға қарсы, ауыртпалықты басатын, бактерияға қарсы, қан қысымын төмендетуші, қан майын төмендетуші және зекеге қарсы сияқты көптеген фармакологиялық қасиеттеріне ие деп есептеледі.
Фитохимиялық құрамдас бөліктер
А. vulgaris-та оның фармакологиялық қасиеттерін анықтайтын әртүрлі фитохимиялық заттар кездеседі. Бұл фитохимиялық заттар флавоноидтар, эфир майлары, фенол қышқылдары, кумариндер, стерольдер, каротиноидтар, дәрумендер және сесквитерпен лактондары сияқты көптеген түрлі классқа жатады.