Кіріспе
Мосс – Норвегияның Эстфолд округіндегі жағалау қаласы және муниципалитет. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Мосс қаласы. Мосс қаласы 1720 жылы қала ретінде, ал 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt қараңыз). 1943 жылдың 1 шілдесінде Елеу ауылдық муниципалитеті қаламен біріктірілді. 2020 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы Рюгге муниципалитеті де оған қосылды. Оның әкімшілік ауданы қаланың шығысында орналасқан аймақтарды, мысалы, Вансё көліндегі Диллингой аралын қамтиды. Қаланың бір бөлігі Желей түбегінде орналасқан. Мосс қаласының халқы 30 723 адамды құрайды (2012).
Тарих
Археологиялық қазбалардың көрсетуінше, бұл аймақта 7000 жылдан астам бұрын және Темір дәуірінен бастап, викинг дәуірі арқылы, сондай-ақ қазіргі уақытқа дейін үздірілмей қоныстар болған. Викинг дәуірінде бұл жер Варна (Ескі норвег тіліндегі “vorn” – қорғау) деп аталған және патша атынан жергілікті соғыс басшылары ұстаған соғыс кемелері кооперативінің орны болды. Мо(у)сс(ß) атауының алғашқы жазбаша нұсқасы 1396 жылғы Епископ Эйстейн Аслаксонның “Қызыл кітабында” (NRA AM fol. 328) кездеседі, сол кезде қала қолөнершілер мен диірмендермен сауда орталығына айналған. 16 ғасырға қарай қаланың порты өз кеден қызметкерін тағайындауға лайық болды. Арақтың қуырылуы маңызды өнеркәсіп салаларының біріне айналды және қала өз шіркеуіне тек 1607 жылы, Реформациядан кейін ғана ие болды. 1700 жылға қарай Мосс Копенгаген мен Христиания арасындағы теміржол және құрлық көлігінің торабына айналды, ал 1704 жылы қала орталығынан солтүстікке қарай Мосс Йернверк (Мосс темір зауыты) құрылды. 1720 жылы қала өз өкілі бар сауда қаласы мәртебесін алды. Мүмкін, бұл 1716 жылы Мосс қалалық алаңында болған маңызды шайқасқа байланысты болған, онда Винсент Будде басқарған норвегиялық әскерлері Карл XII жіберген швед әскерлерін жеңіп, Акерсхус бекінісін басып алудан қорғады. 1767 жылы жергілікті тұрғын қала маңында "рахат павильонын" салған, ол бүгінде "Рефснес Құдайлары" қонақ үйі ретінде сақталған. 1814 жылы Мосс келісіміне қол қойылды, ол Дания-Норвегия корольдығына де-факто нүкте қойды. Бұл бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан экономикалық дамудың негізін қалады. 2006 жылдың 14 шілдесінде таңертең жақын орналасқан Рюгге қаласының үстінде болид жарылды, бірнеше минуттан кейін Мосс үстінен бірнеше тасты метеориттер құлады. Жергілікті тұрғындар мен метеориттерді іздеушілер бірқатар метеориттерді тапты, олар талдаудан және жіктеуден кейін сирек кездесетін көміртекті хондрит түрі екені анықталды.
Мөр және герб
1786 жылы Мосс жеке қалаға айналды және сол жылы алғашқы мөрін алды. Мөрде бұлттардың астында шеңбер ішінде шіркеу суреттелген. Шеңбердің үстінде 19 ғасырдың соңындағы бостандық символы – фасциялар бейнеленген. 1829 жылға дейін салынған мөрде де сол суреттеме сақталған, бірақ шіркеудің төңірегінде алты құс ұшып жүр. 1930 жылдары қала герб қабылдағысы келді және құстар мүмкін болатын символ ретінде таңдалды. Алғашқы құстар, әдетте, бейбітшіліктің символы – көгершіндер болған. 1934 жылы қарақара идеясы ұсынылды. Мосс тұрғындары бұрыннан бері «қарақ» деп аталып келеді. Герб 1954 жылдың 2 сәуірінде бекітілді және қызыл түс фонда сары қарақараны көрсетеді. Оны Кристиан Стенерсен жасаған.
Норвегиялық әйел мүсіндері
Мосс және Вирджиния Бич, Вирджиния, АҚШ-тың бауырлас қалалары. 1891 жылғы 27 наурыздағы Ұлы жұма күні, Мосс портына тікелей қатысы бар норвегиялық «Диктатор» кемесі Атлантика мұхитының қауіпті суларында жоғалып кетті. Кеме Флорида штатының Пенсакола қаласынан Англияға қарай Джорджия қарағайының ағаш жүгімен келе жатқан еді. Дауылға ілігіп, зақымданғаннан кейін, жөндеу үшін Вирджиния штатының Хэмптон-Роудс портына бет алғанда, Вирджиния Бич жанында тағы бір дауылға тап болды. Құтқарушылар жоғары жел мен толқындарда жұмыс істеп, борттағы 17 адамның бір бөлігін құтқарып қалды. Алайда, капитан Дж. М. Йоргенсеннің жүкті әйелі Йоханна және олардың 4 жасар ұлы Карл суға батып кеткен 7 адамның арасында болды. Кемедегі әйел бейнесінен жасалған ағаш мүсіні жағаға шығып қалды. Ол кеме апатында қаза тапқандарды еске алу үшін жағажайға қарай тік орнатылды. Ол 60 жылдан астам уақыт бойы сол жердегі маңызды орын болды, бірақ біртіндеп ауа райының әсерінен тозып, эрозияға ұшырады. 1962 жылы норвегиялық мүсінші Орнульф Бастқа Мосс қаласының тапсырысымен түпнұсқаның екі тоғыз футтық қоладан жасалған көшірмесі жасалды. Норвегиялық ханым мүсіндері 1962 жылғы 22 қыркүйекте ашылды. Біреуін Вирджиния Бич қаласына сыйлық ретінде табыс етті, ал екіншісі Мосс қаласында екі бауырлас қаланы біріктіру мақсатымен орнатылды. Әр мүсін Атлант мұхиты арқылы бір-біріне қарап тұрғандай сезім тудырады. 1995 жылғы 13 қазанда Норвегия королевасы Соня Вирджиния Бичтегі Норвегиялық ханым мүсініне барып, естелік гүлдерін қойды.
География
Мосс Ослофьордтың шығыс жағалауында, Ослодан оңтүстікке қарай 60 км қашықтықта орналасқан. Муниципалитет құрамына Желёя сияқты бірнеше аралдар да кіреді. Раэт муниципалитет аумағынан өтеді. Аймақ – орманды жазық дала, ең жоғары нүктесі теңіз деңгейінен 140 метр биіктікте. Халықтың 84%-ы Мосс қаласында тұрады.
Климат
Мосс ылғалды континенттік климатқа (Dfb) ие, немесе Кёппен климаттық жіктемесіндегі бастапқы шегі қолданылса, орташа мұхиттық климатқа (Cfb) жатады. Мосс әуежайының Rygge (40 м) метеостанциясы 1955 жылдан бастап температураны тіркеуді жүргізіп келеді. Абсолюттік ең жоғары температура 1982 жылдың тамызында, ал абсолюттік ең төменгі температура 1985 жылдың ақпанында тіркелген. Рекордтық ең төмен температураның 10-ы 1990 жылға дейін тіркелген, ал желтоқсан айындағы ең төмен температура 2000 жылдан кейін тіркелген. Rygge әуежайы құрлықтың ішкі бөлігінде орналасқан, сондықтан қалаға қарағанда қыс және күз айларында төмен температураны бастан кешіреді. Күздегі бірінші түнгі аяздың (нөлден төмен) орташа күні 7 қазан (1981-2010 жылдар аралығындағы орташа көрсеткіш) Rygge-де.
Өнеркәсіп
Қала қағаз фабрикаларымен, сондай-ақ металл өңдеу және басқа да зауыттармен танымал. Диллингой әскери емес азаматтық қызметке баламалы орын ретінде белгілі. Мосс Ренессанс дәуірінен бері айтылып келеді және 1814 жылы Швециямен одақты бекіткен Мосс конвенциясына қол қойылған жер болды. 2009 жылға дейін Helly Hansen тоқыма өндірушісінің бас кеңсесі Мосс қаласында орналасқан. Халықаралық қонақүйлерге арналған кілт-карталарды шығаратын Trio Ving компаниясының да бас кеңсесі осы жерде орналасқан.
Көлік
Østfold Line темір жолы Мосс қаласынан өтеді және Мосс станциясында тоқтайды. Бұл Осло қалалық темір жолының оңтүстік терминалы және аймақтық пойыздар үшін аралық аялдама. Мосс, Ослофьорд арқылы Мосс-Хортен паромдық арқылы Хортенмен байланысады. Осло әуежайына (Гардермоен), Гетеборгқа, Копенгагенге, Ослоға және жергілікті автобус бағыттарына автобус қатынасы бар. Мосс порты Норвегиядағы ең жұқ жүк тасымалдайтын үш контейнерлік порттың бірі болып табылады (TEU есебімен өлшенген).
Денсаулық сақтау
Østfold Kalnes ауруханасымен бірге Østfold Moss ауруханасы муниципалитет үшін жалпы денсаулық сақтау қызметтерін жабады. Аурухана жоспарланған операциялар үшін заманауи бөлімше болып табылады. Соматика және психикалық денсаулық сақтау салаларында, сондай-ақ стационарлық және күндізгі хирургияға арналған операция бөлімінде көптеген пәндер бойынша үлкен амбулаториялық және стационарлық жұмыс жүргізіледі. Көз бөлімі, диагностикалық қызметтер, қан алу және қан банкі және тағы да басқалары бар. Муниципалитетте үш денсаулық сақтау станциясы да бар: қалалық денсаулық сақтау орталығы, Бредсанд және Камбо денсаулық сақтау станциялары.
Спорт
Мосс ФК – қаланың футбол клубы. Олар Бірінші лигада ойнайды және 2002 жылға дейін Норвегия Премьер-лигасында ойнаған.
Moss-пен препозицияны қолдану
"In Moss" дегеніміз Moss деп аударылады. 1800 жылдарда Moss-та [Moss-та] деп айтылған.
Танымал мәдениетте
Дәстүрлі сөз тіркесі, [Мосс шаруашылық таразысы] høyvekta på Moss, "сенуге болмайтын нәрсе" деген мағынаны білдіреді.