Кіріспе

Мольде муниципалитеті – Норвегияның Мёре-ог-Ромсдал округінің муниципалитеті. Ол Ромсдалдың дәстүрлі аймағында орналасқан. Ромсдал түбегінде, Фаннефьорд пен Молдефьордты қоршап жатыр. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Молде қаласы, ол сонымен қатар Мёре-ог-Ромсдал округінің әкімшілік орталығы, Ромсдал аймағының сауда орталығы және Мёре епархиясының орталығы болып табылады. Муниципалитеттегі басқа да маңызды елді мекендерге Хьелсет, Клейве, Несйестранда, Мидсунд, Норд-Хеггдал, Эйдсвог, Раусанд, Боггестранда, Миклебостад, Эресфьорд және Эйкесдален ауылдары кіреді. Молдеде теңіздік, қоңыржай климат орналасқан, жазда салқыннан жылыға дейін, ал қыста салыстырмалы түрде жұмсақ болады. Қала "Розалар қаласы" деп аталды. Молде бастапқыда табиғи бейіштің жанындағы ферманың аты болды, ол 16 ғасырдың соңында ағаш сауда портына айналды. 1604 жылға дейін ресми сауда құқықтары енгізілді, ал қала 1742 жылы патшалық жарлық арқылы қала мәртебесін алды. Молде 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt заңына сәйкес). Қала 18-ші және 19-шы ғасырларда дами берді, Норвегияның тоқыма және киім өнеркәсібінің орталығына, сондай-ақ аймақтың әкімшілік орталығына және маңызды туристік орынға айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Молде үдемелі өсімді бастан кешірді, 1964 жылдың 1 қаңтарында Болсøy муниципалитетімен және Веёй муниципалитетінің бір бөлігімен біріктірілді, соның нәтижесінде әкімшілік және мемлекеттік қызметтер ғана емес, сонымен қатар академиялық ресурстар мен өнеркәсіптік өнімнің де орталығына айналды. Муниципалитет Норвегиядағы 356 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 56-шы орында тұр. Молде Норвегиядағы халық саны бойынша 31-ші муниципалитет, оның халқы 32 446 адамды құрайды. Муниципалитеттің халық тығыздығы және соңғы 10 жылда халық саны 4,9%-ға өсті.

Тарих

Қаланың қазіргі орналасқан жері орта ғасырдың соңына жатады, бірақ оған дейін қазіргі Молдеден оңтүстікке қарай орналасқан Веоя аралында ертерек орта ғасырлық қалашық болған. Веоядағы қоныс, мүмкін, Көшпенділер кезеңінен бастау алған, бірақ алғаш рет Снорри Стурлусонның сагаларында 1162 жылы Секкен шайқасының болған жері ретінде еске алынады, онда король Хокон Кең иықты Норвегия азамат соғысы кезінде аристократ Эрлинг Скаккемен шайқасып қаза тапты. Дегенмен, осы аймақтағы қоныстану тарихы одан да ертерекке жетеді – бұл туралы қала орталығынан батысқа қарайғы Бьорсетте табылған петроглифтермен өрнектелген екі тас тақташа куәлік етеді. XV ғасырдың таңында Веояның ықпалы төмендеп, арал ақырында құмға сіңіп қалды. Рекнес және Молде (кейін Молдегард) екі шаруашылығынан пайда болған Молдефьера (Молде Ландинг) деп аталатын шағын порты 1600 жыл шамасында ағаш және сельдь саудасына негізделген. Қала 1604 жылға дейін Тронхейм қадағалауымен ресми сауда құқығына ие болды. 2020 жылдың 1 қаңтарында көршілес Мидсунд және Нессет муниципалитеттері Молдемен бірігіп, Молде деп аталатын әлдеқайда ірі муниципалитет құрды.

Атауы

Муниципалитет (алғашқыда қала және приход) ескі Молде шаруашылығының атымен аталады, себебі қала осы жерде салынған. Атаудың шығу тегі біршама белгісіз. Ол "өнімді топырақ" немесе "жер" деген мағына беретін "mold" сөзінің көпше түрі болуы мүмкін. Басқа мүмкіндік – бұл "қаңқа" немесе "саңырауқұрақ" деген мағынаны білдіретін "moldr" сөзінен шыққан болуы (Молдемаркадағы дөңгелек төбелерге сілтеме жасайды). Аталуы стандартты Молде мен ауылдық Молле арасында өзгешеленеді. Молдеде туған адам өзін Молденсер деп атайды.

Елтаңба

Герб 1742 жылғы 29 маусымда бекітілді. Бейресми сипаттамасы – "өз алдынан бөшке итеретін, су шашыратып жүзетін кит" (en vannsprutende hvalfisk, som driver en tønne for seg). Гербтің көк түсті фондық бөлігі бар, ал герб белгісі – мұхит толқындарының үстінде жүзетін кит пен бөшке. Гербтің үстінде қабырға тәжі бар, себебі муниципалитет құрамында қала бар. Гербтің нақты дизайны заңда ресми түрде бекітілмеген, сондықтан ғасырлар бойы өзгерістерге ұшыраған. Герб, киттердің (Құдайдың басшылығымен) балықты белгілі бір уақытта фьордтарға қуатын, ежелгі миф негізінде жасалған. Сонымен қатар, ол қаланың негізгі кәсіптері – балық аулау және ағаш экспорттауын көрсетеді. Молде ешқашан кит аулау порты болған емес, бірақ 1740 жылдардың басындағы ерекше мол балық аулау қаланың ауыр ашаршылық кезіндегі қиындықтарын жеңілдетті. Киттердің көрінуі, әдетте дельфиндердің тобы, көктемгі балық аулау маусымының басталуы деп есептелді. Қалалық ту – ортасында герб орналасқан ақ ту. Moldesangen (Молде әні) – жартылай ресми әнұран. Ол Палле Годтфред Олаус Дёрум (1818–1886) жазған, ал Карл Грос (1789–1861) музыкасын жазған, шамамен 1818 жылы жазылған, және Германияның Мекленбург-Ворпомерн федералды жерінің әнұраны ретінде де қолданылады (Moldesangen).

География

Молде муниципалитетіне Ромсдал түбегінің бір бөлігі, сондай-ақ Отроя және Мидоя аралдарын қоса алғанда көптеген аралдар кіреді. Оңтүстік-шығысында Молде муниципалитеті құрлық ішіне қарай Швеция шекарасына дейін созылады. Молде қаласы – Ромсдал жарым аралында орналасқан Ромсдалсфьордтың тармағы – Молдефьордтың солтүстік жағалауы бойымен шығыстан батысқа қарай созылған, ұзын және кең қалалық жолақ. Қаланың оңтүстігінде Больсия және Молде архипелагы – жазық аралдар мен аралшалар тізбегі, ал солтүстігінде Молдемарканың орманды төбелері орналасқан. Қала орталығы Молдедева өзенінен батысқа қарай орналасқан, ол солтүстіктен қалаға ағып кіреді және бастауын Молдеватнет көлінен алып, Молдедален аңғары арқылы өтеді. Өзен шағын және маусымдық болғанына қарамастан, ол 16-шы және 17-шы ғасырларда бірнеше ағаш кесетін зауыттарды қамтамасыз етті. Бұл жақсы порты, теңіз жолдарына жақындығы, кең ағаш ресурстары және диірмендерді қолдауға қабілетті өзеннің арқасында алғашқы қаланың пайда болуына әкелді. 1909 жылы өзенде қалаға жеткілікті электр энергиясын беруге қабілетті алғашқы гидроэлектр станциясы салынды, ал өзеннің жоғарғы ағысы бүгінгі күнге дейін қаланың көп бөлігін ауыз сумен қамтамасыз етеді. Оның шамамен 222 жартылай қармен жабылған шыңдарының панорамалық көрінісі, әдетте Молде панорамасы деп аталады, Молденің басты тартымдылықтарының бірі болып табылады және 19-шы ғасырдан бері туристерді қалаға тартады. Молде «Розалар қаласы» деп аталды, бұл атау 19-шы ғасырдың соңында халықаралық деңгейде танымал туристік орын ретінде Молденің даму кезеңінде пайда болды. Ілеспе муниципалитеттер: Аукра, Гемнес және Хустадвика (солтүстікке қарай); Алесунд (батысқа қарай); Вестнес және Раума (оңтүстікке қарай); Тингволь және Сунндал (шығысқа қарай).

Қызықты орындар

Лосось, морской форель и сиг встречаются в реках по всей территории, особенно в Рауме, Дриве и Эйре, которые уже в середине 19-го века были легендарны среди британской знати. В большинстве озер в изобилии водится форель. В Ромсдалсфьорде часто ловят треску, поллок, сайду, скумбрию и другие виды морской рыбы, как с берега, так и с лодки. Катание на лыжах – распространенное занятие среди жителей Молде зимой, по подготовленным трассам, на курортах или по собственным маршрутам. В непосредственной близости от Молде есть несколько мест для скалолазания, ледолазания, боулдеринга, ледников и бейсджампинга. Атлантическая дорога была признана норвежским строительством века в 2005 году. Она построена на мостах и насыпях через небольшие острова и шхеры, простираясь от небольших поселений Викан и Веванг до Аверой, острова с несколькими историческими достопримечательностями, такими как пещера Бремснес с находками мезолита культуры Фосна, средневековая деревянная церковь Квернес и Лангойсунд, ныне отдаленное рыболовное поселение, но когда-то оживленный порт на главном прибрежном маршруте. В Лангойсунде в 1040 году произошел компромисс между королем Магнусом I и фермерами вдоль побережья. Этот компромисс считается норвежской Великой хартией вольностей и отмечается памятником Пилесписсер. Trollkirka (с англ. буквально «Церковь троллей») – мраморная грота, ведущая к подземному водопаду. Грота находится в 30 минутах езды от Молде, за которой следует 1-часовой поход по крутому склону. Trollveggen – самая высокая в Европе вертикальная, нависающая скальная стена с несколькими очень сложными альпинистскими маршрутами. Trollstigen – самая посещаемая туристическая дорога в Норвегии. Дорога извивается и петляет вверх по почти вертикальному склону горы через 11 серпантинов. Мардалсфоссен – самый высокий водопад в Северной Европе и четвертый по высоте в мире, обрушивающийся с высоты 297 метров в долину. Общая высота водопада составляет Буд – рыбацкая деревня на самом краю полуострова Ромсдал. Она приобрела значение в Средние века как торговый пост и приняла последний свободный Тайный совет Норвегии в 1533 году, отчаянную попытку спасти независимость страны и предотвратить протестантскую Реформацию, возглавляемую Олавом Энгельбректссоном, архиепископом Нидароса (ныне Тронхейм). В Буде находится массивное прибрежное укрепление Эрган, восстановленный немецкий прибрежный форт времен Второй мировой войны, являющийся частью Атлантического вала. Рыболовные поселения Она, Бьёрнсунд и Хохольмен расположены на отдаленных островах у побережья, до которых можно добраться только на лодке или пароме.

Қалыптама

Молдемарка – қаланың солтүстігіндегі төбелі орманды аймақ, ол мемлекеттік жер. Аймақта кеңінен жолдар, жаяу серуендеу жолдары және шаңғы жолдары бар. Орманға бірнеше бағыттан орман жолдары кіреді. Ақпараттық тақталар мен карталарда жергілікті өсімдіктер мен жануарлар туралы мәлімет, сондай-ақ жол бойындағы көрсеткіштер орналасқан. Белгіленген жолдар бірнеше төбелерге, тамашалау орындарына, сондай-ақ балық аулауға арналған көлдер мен өзендерге жетелейді. Көлдер мен өзендерде балық аулау үшін ұлттық балық аулау лицензиясы талап етіледі. Варден – теңіз деңгейінен биік орналасқан, Молде қаласының, Молде архипелагы мен фьордтың және Молде панорамасының әдемі көрінісін ұсынатын тамашалау алаңы.

Климат

Молдеде қоңыржай мұхиттық климат (Cfb) басым, ол теңіз жағалауының батыс климаты деп те аталады. Молдеде қазан айындағы ең жоғары температура 2005 жылдың 11 қазанында тіркелген. Географиялық орналасуының арқасында Молдеде қыс айларында жиі қар жауады, бірақ бұл қар көбінесе ылғалды болады, себебі қыстар жұмсақ өтеді. Ең жоғары температура 2018 жылдың шілдесінде тіркелген. Ең төменгі температура 2010 жылдың қаңтар және ақпан айларында тіркелген. Молдеде және оған жақын аудандарда қыс айларында температурасы көтеріліп, кейде тіпті жоғары болатын табиғи құбылыс жиі кездеседі. Бұл оңтүстік және оңтүстік-шығыстан соққан құрғақ желдің (фён) салдарынан болады. Қаланың оңтүстікке қарай орналасуы, солтүстікке қарай төбелер, шығысқа қарай таулар және батысқа қарай таулы аралдармен қоршалғандығы Молде климатына және өсімдіктердің байлығына әсер етеді, әсіресе каштан, емен, липа (шашақ немесе ителкі), бук, сергіл және басқа да төменгі ендіктерде өсетін түрлердің өсуіне қолайлы жағдай жасайды.

Үкімет

Молде муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік жәрдем және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық желілерге жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Мёре-о-Ромсдал аймақтық сотының және Фростатинг апелляциялық сотының қарауында.

Муниципалды кеңес

Молде қалалық әкімшілігі (Kommunestyre) 49 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.

Мәдениет

Норвегияның төрт ұлы жазушысының үшеуі Молде қаласымен байланысты. Бьёрнстерне Бьёрнсон балалық шағын Молде қаласының сыртындағы Нессетте өткізіп, қаладағы мектепке қатысты. Генрих Ибсен демалысын жиі Молдегард сарайында өткізіп, Моллер отбасына қонаққа барып тұратын. Александр Киелланд Ромсдалс округінің губернаторы ретінде қалада тұрды. Ибсеннің "Росмерсхолм" пьесасы Молдегард сарайындағы өмірден шабыт алған деп саналады, ал "Теңізден келген ханым" пьесасы да Молде қаласында өтеді деп есептеледі, бірақ пьесада қала аты аталмайды. Эдвард Хоем, Джо Несбо, Кнут Одегард және Сигрид Унсеттің досы Нини Рол Анкер сияқты Молдеден шыққан немесе қаламен байланысы бар басқа да авторлар бар. Норвегияның ең ірі халықтық мұражайларының бірі – Ромсдал мұражайы 1912 жылы құрылды. Аймақтың түкпір-түкпірінен әкелінген ғимараттар мұнда "ашық ошақ" үйлері, қоймалар, шарабақтар, түтін үйлері және кішкентай шіркеуді қамтитын, дәстүрлі шаруа қожалықтарының жиынтығын құрады. "Малидің кафесі" бар "қала көшесі" Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Мольде қалалық үйлерін көрсетеді. Балық шаруашылығы мұражайы – Мольде қаласының орталығынан 10 минуттық жерде орналасқан ашық аспан астындағы мұражай. 1850 жылдан бергі жергілікті жағалау мәдениетін көрсететін, аутентикалық ғимараттары, қайықтары мен балық аулау құралдары бар шағын балықшылар ауылы. Жергілікті газет – "Ромсдалс Будстикке".

Шіркеулер

Норвегия шіркеуінің Молде муниципалитетінде он приход (sokn) бар. Ол Мёре епархиясындағы Молде домпрости (архидекандық) құрамына кіреді. Молдедегі шіркеулер

Приход (sokn) Шіркеу атауы Шіркеудің орналасқан жері Салынған жылы
Молде Молде соборы Молде 1957
Болсøy Рøбекк шіркеуі Рøбекк 1898
Нордбиен шіркеуі Молде 2006
Бергмо шіркеуі Молде 1982
Эиксдал Эиксдал шіркеуі Эиксдален 1866
Эресфьорд Сира шіркеуі Эресфьорд 1869
Клейв Клейв шіркеуі Клейв 1858
Мидссунд Отрøy шіркеуі Угльвик, Отрøя 1878
Солтүстік Хегдал Солтүстік Хегдал капелласы Солтүстік Хегдал 1974
Нессет Нессет шіркеуі Эйдсвог 1878
Рøвик және Веøy Рøвик шіркеуі Рøвика 1905
Веøy Веøy шіркеуі Сёльснес 1907
Ескі Веøy шіркеуі Веøy шамамен 1200 жыл
Секкен Секкен шіркеуі Секкен 1908
Вистдал Вистдал шіркеуі Майклебостад 1869

Фестивальдар

Молдеде әр шілдеде "Молдежаз" джаз фестивалі өтеді. Moldejazz – Еуропадағы ең ірі және ең көне джаз фестивальдерінің бірі, сондай-ақ ең маңызды фестивальдердің бірі. Фестиваль барысында жүзден астам шараға шамамен 40 000 билет сатылады. Бір аптаға созылатын фестивальге 80 000-нан 100 000-ға дейін келушілер келеді. Әр тамызда Молде және Нессет қалалары халықаралық әдебиет фестивалі – Бьёрнсон фестиваліне төңкерілді. Ақын Кнут Одегардтың Мольде қаласының 250 жылдығына арналған бастамасымен құрылған бұл фестиваль, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Бьёрнстерне Бьёрнсонның (1832–1910) құрметіне аталған. Бұл Норвегиядағы ең көне және халықаралық деңгейде танымал әдебиет фестивалі. Бұл екі ірі шарадан басқа, жыл сайын бірнеше шағын фестивальдер де өткізіледі. Byfest – қаланың қосылу мерекесі, ол жергілікті суретшілер ұйымдастырған шара және 1742 жылғы 29 маусымдағы патшалық жарғының жылдығымен бірге өтеді.

Білім

Молде университет колледжі медбикелік және денсаулық сақтау салаларындағы білім беруден бастап экономика және басқару курстарына дейін кең ауқымды академиялық мүмкіндіктер ұсынады. Бұл оқу орны Норвегияда логистика саласындағы көшбасшы оқу орны болып табылады және ақпараттық технология саласындағы ғылыми зерттеулер мен академиялық бағдарламалар орталығы ретінде белгілі. PhD дәрежесіне дейін білім алуға болады.

Көлік

Хуртигрута Берген мен Киркенес арасындағы саяхатында күн сайын Молде қаласына тоқтайды. Ең жақын теміржол станциясы – Андальснес, ол Раума желісінің соңғы станциясы. Жергілікті әуежай – Молде әуежайы, онда Осло, Берген және Тронхеймге бірнеше күнделікті рейстер, сондай-ақ басқа ішкі және халықаралық бағыттарға апталық рейстер бар. Е39 Еуропалық тас жолы және Норвегияның 64 облыстық тас жолы да муниципалитеттен өтеді. Молде қаласы Френа муниципалитетімен (солтүстікке қарай) Туссен туннелі арқылы байланысты. Қала муниципалитеттегі Рёвика және Несйестранда аймақтарымен Фаннефьорд туннелі және Больсёй көпірі арқылы байланысты, бұл Фаннефьордты айналып өтуге болмайтын жағдайда сапар уақытын едәуір қысқартады. Құрылысы жоспарланған Лангфьорд туннелі Молде муниципалитетін Раума муниципалитетімен Лангфьордтың астынан өтетін туннель арқылы байланыстырады.

Спорт

Молдеде әртүрлі спорт командалары бар, ең танымал футбол командасы – «Молде ФК», ол Норвегия футбол лигасы жүйесіндегі жоғарғы дивизион – Элитсериенде ойнайды. Олардың үй ойындары 1998 жылы ашылған «Акер» стадионында өтеді, онда 13 308 көрермен қатыса алады. Команда бес рет лига чемпионы атанды (2011, 2012, 2014, 2019 және 2022 жылдары), бес рет Норвегия кубогын жеңіп алды (1994, 2005, 2013, 2014 және 2021/22 жылдары) және көптеген еуропалық турнирлерде, соның ішінде УЕФА Чемпиондар лигасына қатысты. Клуб 1911 жылы Молде қаласына британдық және континенттік әсердің күшті болған кезінде құрылды. Бастапқыда «Интернационал» деп аталды, себебі ол негізінен қалаға келген шетелдік кемелер экипаждарынан құралған командалармен ойнаған. Халықаралық ойыншылардың көптігімен қатар, қала бірнеше шаңғымен секіруші, жарыс және альпинист шаңғышыларды да өндірді. Басқа спорт түрлеріне қолмен ойналатын командалар («Молде Элит», «SK Træff», «SK Rival»), жеңіл атлетика командалары («IL Molde Olymp»), шаңғы клубтары, баскетбол және волейбол командалары кіреді.