Кіріспе

Француз саяхатшысы, тіл біліміндегі сарапшы және ботаник Жан де Тевенот (16 маусым 1633 – 28 қараша 1667) – Шығысқа саяхат жасаған француз, ол өз саяхаттары туралы кеңінен жазған. Ол сонымен қатар тіл біліміндегі сарапшы, табиғаттанушы және ботаник болды.

Білім

Ол Парижде дүниеге келді және Наварра колледжінде білім алды. Ол Мелхиседек Тевеноның туысы еді, онымен көбінесе шатастырады.

Еуропаға алғашқы саяхаттары (1652-1655)

Тевено басқа саяхаттар туралы жазбаларды оқып, саяхаттауға деген құштарлық сезімін тудырды, ал оның байлығы оған осы құштарлығын қанағаттандыруға мүмкіндік берді. 1652 жылы Франциядан кетіп, ол алдымен Англия, Нидерланды, Германия және Италияны аралады. Римде ол Д’Эрбеломен танысып, оны Левантқа жоспарланған саяхатына серік болуға шақырды. Д’Эрбело жеке мәселелерге тоқталғандықтан, Тевено 1655 жылдың мамыр айында Римнен кемеге мініп, Мальтада бес ай нәтижесіз күткеннен кейін Константинопольге жалғыз сапарлады.

Таяу және Таяу Шығысқа алғашқы сапары (1655 - 1663)

Ол келесі тамызға дейін Константинопольде болды, содан кейін Смирнаға, грек аралдарына, соңында Мысырға сапар шекті, 1657 жылғы Жаңа жыл күні Александрияға жетті. Ол Мысырда бір жыл тұрды, сосын Синайға барды, Каирге қайтқаннан кейін Иерусалимге қажылыққа аттанғандардың керванына қосылды. Ол Палестинадағы маңызды қасиетті орындарды аралап, екі рет қарақшылардың қолына түсіп, теңіз арқылы Дамиеттаға оралды және Нилдің көтерілуіне орай каналдың ашылуын (14 тамыз 1658) көру үшін уақытында Каирге келді. 1659 жылғы қаңтарда ол Александриядан ағылшын кемесімен жолға шықты, саяхаты барысында Голетта мен Тунис (Тунис) қалаларында болды. Испан қарақшыларымен қақтығыс болғаннан кейін, олардың бірі ағылшын сауда кемесінің олжасына айналды, 12 сәуірде Легорнға (Италия) жетті. Одан кейін төрт жыл үйінде саяхатшыға пайдалы зерттеулермен айналысты.

Кейінгі саяхаттары (1663-1667)

1663 жылы қарашада ол тағы да шығысқа қарай жүзіп, Александрияға тоқтады, Сидонға түсті, одан Дамаскқа, Алеппоға, содан кейін Месопотамия арқылы Мосулға, Бағдадқа және Менделиге дейін сапарлады. Мұнда ол Персияға (27 тамыз 1664 ж.) кірді, Керманшах пен Хамадан арқылы Исфаханға жетті, онда ол бес ай (қазан 1664 ж. – ақпан 1665 ж.) өткізді, содан кейін саудагер Таверньемен бірге Шираз бен Лар арқылы Бандер Аббасиге, Үндістанға өтуді үміттене отырып, жолға шықты. Бұл голландтардың қарсылығына байланысты қиынға соқты, және Тавернье жалғаса алса да, Тевенот Ширазға қайтуды дұрыс деп шешті. Персеполистің қираған орындарын көрген соң, ол Басраға барып, 1665 жылдың 6 қарашасында "Хоупвелл" кемесімен Үндістанға аттанды, 1666 жылдың 10 қаңтарында Сурат портына жетті. Ол Үндістанның Моғол империясында он үш ай болды, Голконда арқылы Масулипатамға дейін елді кесіп өтіп, қайта Суратқа оралды, одан Бандер Аббасиге жүзіп, Ширазға барды. 1667 жылдың жазында ол Исфаханда, сәкемен қапысынан оқ атып алудан жарақаттанды; қазан айында Тәбризге сапарлады, бірақ 1667 жылдың 28 қарашасында Мианеде қайтыс болды.

Тіл білімі және жаратылыстану ғылымдары

Тевено түркі, араб және парсы тілдерін жақсы меңгерген, сонымен қатар жанындағы нәрселерге қызығушылық танытып, жақсы байқағыш болған көптілді маман еді. Ол табиғат ғылымдарын, әсіресе ботаниканы жақсы білген, Үндістанда осы сала бойынша үлкен коллекциялар жасаған.

Саяхат жазуы

Оның алғашқы саяхаты туралы есеп 1665 жылы Парижде Relation d’un voyage fait au Levant деген атаумен жарияланды. Бұл оның "Саяхаттар" жинағының бірінші бөлігін құрайды. Лицензия 1663 жылдың желтоқсанымен күнделген, ал алғы сөз Тэвеноның екінші саяхатына кетпес бұрын оны жариялауға өзі дайындағанын көрсетеді. Басқа нәрселермен қатар, ол ортағасырлық араб құжатының – Мұхаммедтің Achtiname-ының шығу тегі туралы әңгімені қосқан еуропалық саяхатшылардың бірі болды, онда Ислам пайғамбары Мұхаммед Мысырдағы Әйя Екатерина монастырының монахтарына қорғау және басқа да жеңілдіктер бергенін жеке растағандығы айтылады. Тэвеноның "Саяхаттарының" екінші және үшінші бөліктері оның күнделіктерінен 1674 және 1684 жылдары (барлығы кварто) жарияланды. 1689 жылы Парижде, сол жылы дуодецимо және 1727 жылы Амстердамда жинақталған басылым (5 томдық) жарық көрді. А. Ловеллдің ағылшын тіліне жасаған ерте аудармасы бар (фолио, Лондон, 1687).