Кіріспе

Француз ғалымы және шығыстанушысы (1801–1852)

Евгений Бернуф (øʒɛn byʁnuf; 8 сәуір 1801 – 28 мамыр 1852) – француз ғалымы, индуист және шығыстанушы. Оның ең белгілі еңбектеріне санскрит әдебиетін зерттеу, индуистік «Бхагавата Пурана» және буддалық «Лотос Сутра» мәтіндерін аудару кіреді. Ол буддизм туралы негізгі мәтін жазды, сонымен қатар ежелгі парсы клинописьін түсіндіруге маңызды үлес қосты.

Өмір

Ол Парижде дүниеге келген. Оның әкесі, профессор Жан Луи Бернуф (1775–1844), жоғары беделді классикалық ғалым және басқа еңбектермен қатар, Тациттің керемет аудармасының авторы болды (6 том, 1827–1833). Евгений Бернуф 1826 жылы Кристиан Лассенмен бірлесіп жазған «Пали тіліне қатысты эссе» (Essai sur le Pali) еңбегін жариялады; ал келесі жылы «Пали тіліне қатысты эсседегі кейбір үзінділерге грамматикалық тұрғыдан қарау» (Observations grammaticales sur quelques passages de l'essai sur le Pali) атты еңбегін шығарды. Одан кейін атқарған үлкен жұмысы – Анкетил Дюперрон Францияға әкелген Авеста қолжазбаларын түсіндіру болды. Оның зерттеулері арқасында авест тілі туралы білім алғаш рет Еуропа ғылымына енгізілді. Ол «Вендидад Саде» еңбегін Ұлттық кітапханадағы қолжазбадан ең жоғары сақтықпен литографиялады және оны 1829–1843 жылдары фолио бөліктерінде жариялады. 1833–1835 жылдары «Яснаға түсіндірме, парсылардың діни кітаптарының бірі» (Commentaire sur le Yaçna, l'un des livres liturgiques des Parses) атты еңбегін жариялады. Өмірінің шамамен осы кезеңінде Эжен Бернуф ежелгі парсы клинописьін түсіндіруге маңызды үлес қосты. Персеполистегі клинопись жазуларының көшірмелерін Карстен Нибур 1778 жылы көп бұрын жариялаған еді, ал Георг Фридрих Гротефенд сияқты басқа ғалымдар осы парсы жазуларына қатысты кейбір алдын ала қорытындылар жасаған болатын. 1836 жылы Евгений Бернуф жазулардың біріншісінде Дарийдің сатрапияларының тізімі бар екенін анықтады. Осы ашылуды пайдалана отырып, ол отыз әріптен тұратын әліпбиді анықтап, жариялады, олардың көп бөлігін дұрыс түсіндірді. Одан бір ай бұрын Бернуфтың досы, Бонн университетінің профессоры Кристиан Лассен «Персеполистің ежелгі парсы клинопись жазулары» (The Old Persian Cuneiform Inscriptions of Persepolis) атты еңбегін жариялаған еді. Олар жиі хат алмасып жүрді, және сатрапиялардың атауларын тәуелсіз түрде анықтағанын және осылайша парсы таңбаларының мәнін анықтағанын дәлелдеуге жасаған әрекеті қызыл сызықтан өтті. Алайда, Сэйс айтқандай, Лассеннің Бернуфқа қандай қарызы болса да, оның «жазуларды түсіндіруге қосқан үлесі көп және маңызды болды». Персі клинопись жазуларының мағынасын түсіндіру жұмысы дерлік аяқталды. Ол «Бхагавата Пурана» (1840–1847) санскрит мәтінінің және француз тіліне аудармасының үш томдық жинағын жариялады. Оның соңғы еңбектері «Индия буддизмінің тарихына кіріспе» (Introduction à l'histoire du Bouddhisme indien, 1844) және «Жақсы заңның лотосы» (Le lotus de la bonne loi, Лотос сутрасы, 1852) аудармасы болды. Джонатан Силктің сөзіне сүйенсек, Бернуфты «қазіргі буддалық ғылыми зерттеулердің негізін қалаушысы» деп санауға болады. Ол жиырма жыл бойы Жазулар академиясының мүшесі және Франция колледжінде санскрит профессоры болды. «Индия буддизмінің тарихына кіріспе» буддалық метафизикаға кіріспе ретінде танылған, ол 19 ғасырда көптеген француз оккультистеріне үнділік және санскрит мәтіндерінен шабыттандырды. Бернуфтың еңбектері туралы Бартелем Сент-Илаирдің пікірін «Индия буддизмінің тарихына кіріспе» (1876) еңбегінің екінші басылымының алды сөзінде, сондай-ақ Наудеттің «Меммуарлар академиясының жазбаларында» (Mémoires de l'Académie des Inscriptions) жарияланған «М. Бернуф, әкесі мен ұлы туралы тарихи хабарламасы» (Notice historique sur MM. Burnouf, père et fils) еңбектерін қараңыз. Евгений Бернуфтың «Journal asiatique» журналына қосқан құнды үлестерінің және қолжазбаларының тізімі 1891 жылғы «Eugène Burnouf хаттарының таңдамасы» (Choix de lettres d'Eugène Burnouf) еңбегінің қосымшасында келтірілген. Оның туысы Эмиль Луи Бернуф (1821–1907) санскрит тілі бойынша жұмысын жалғастырды.