Кіріспе

Француз тілшісі және шығыстанушысы (1758–1838)

Антуан Исаак, Сильвестр де Сэси бароны (саси; 21 қыркүйек 1758 – 21 ақпан 1838), француз аристократы, тілші және шығыстанушы. Оның ұлы Устазаде Сильвестр де Сэси журналист болды.

Ерте өмір

Сильвестр де Саси Парижде нотариус, жэнсенцист Жаку Абрахам Сильвестрдің отбасында дүниеге келді. Ол ынталы католик буржуазиялық отбасында өскен. "де Саси" тегін кіші ұлы 17 ғасырда өмір сүрген белгілі жэнсенші дін қызметкері Луи Исаак Лемейстр де Сасидің есімімен қосты. Сасидің әкесі ол жеті жасқа келгенде қайтыс болды, және оны анасы өз күшімен тәрбиеледі.

Филологиялық зерттеулер

1781 жылы ол монета сарайының (cour des monnaies) кеңесшісі болып тағайындалды, ал 1791 жылы сол департаментте генерал-коммисар болып жоғарылатылды. Семит тілдерін қатарынан зерттеген ол шығыстанушы ретінде танымал болды, ал 1787 мен 1791 жылдар аралығында Сасанид патшаларының Пахлави жазуларын жазып, оларды түсіндірді. 1792 жылы ол мемлекеттік қызметтен зейнетке шықты және 1795 жылға дейін Париж маңындағы шағын үйінде уақытын өткізді. Ол жаңадан құрылған Тірі Шығыс тілдерінің арнайы мектебінде (École speciale des langues orientales vivantes) араб тілінен сабақ беретін алғашқы және жалғыз профессор атанды. Осы кезеңде Сэси Друздар дінін зерттеді, бұл оның соңғы және аяқталмаған еңбегі, «Друздар дінінің тұжырымы» (Exposé de la religion des Druzes, 2 том, 1838) еңбегінің тақырыбы болды. Ол араб тілінен келесі оқулықтарды жариялады:

Мысыр иероглифтері туралы зерттеулер

Сильвестр де Сэси – Розетта тасын оқуға тырысқан алғашқы француз. Ол демотикалық жазудағы жеке есімдерді анықтауда белгілі бір жетістіктерге жетті. 1807 жылдан 1809 жылға дейін Сэси Жан-Франсуа Шампольонның мұғалімі болды және оны зерттеулерінде ынталандырды. Бірақ кейіннен ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-қатынас суық болды. Шампольонның Наполеонға деген симпатиясы Сэси үшін мәселе тудырды, өйткені Сэси саяси көзқарастары бойынша роялист болған. 1811 жылы Сэсидің шәкірті Этьен Марк Кватремер «Египет туралы географиялық және тарихи естеліктер және көршілес аймақтар» атты еңбегін жариялады. Шампольон мен Кватремердің арасында бәсекелестік болды. Шампольон 1814 жылы сол тақырыпты қамтитын мақала жариялады. Содан кейін Шампольон Кватремердің еңбегін плагиат деп айыптады. Шампольонның сөзіне қарағанда, Сильвестр де Сэси Кватремердің жағын алғандай болды. Сондай-ақ, Шампольон мен ағылшын египтологы Томас Янг арасында иероглифтерді жазудың құпиясын ашуда бәсекелестік болды. Бастапқыда олар бірлесіп жұмыс істеді, бірақ кейін, шамамен 1815 жылдан бастап, олардың арасында суық қарым-қатынас орнады. Сэси Янгтың жағын алды. Янг Сэсимен хат алмасып, Шампольонмен жұмысын бөліспеуге кеңес берді және Шампольонды шарлатан деп сипаттады. Осының салдарынан Янг Шампольонмен тікелей байланыстан бас тартты. 1815 жылы Шампольон копт тілінің грамматикасы мен сөздігін жариялауға ұсынғанда, де Сэси де оған қарсы болды. Сэсидің тағы бір шәкірті Йохан Давид Акерблад болды. Ол швед ғалымы, сонымен қатар Розетта тасын зерттеуге маңызды үлес қосты. 1802 жылы Акерблад демотикалық әліпбидің нұсқасын жариялады; кейіннен осы әріптердің он алтысы дұрыс екені дәлелденді және оларды Шампольон да, Янг та қолданды. Сэси Акербладтың жақсы жұмысы үшін жеткілікті құрмет алмағанын сезінді. Осылайша, египеттік иероглифтерді жазудың құпиясын ашуға саяси және жеке факторлар кедергі келтірді. Сол кезде Англия мен Франция арасында үлкен саяси бәсекелестік болды, бұл да ынтымақтастыққа кедергі келтірді. Дегенмен, барлық қиындықтарға қарамастан, Шампольон 1822 жылға қарай жазудың құпиясын ашуда үлкен жетістіктерге қол жеткізген кезде, нәтижесінде М. Дасиерге жазған хаты арқылы Сэси барлық саяси дауларды ұмытып, шәкіртінің жақсы жұмысын ыстық ниетпен қарсы алды.

Басқа ғылыми еңбектер

Оның басқа еңбектерінің ішінде таңдамалы арабша түсіндірмесімен бірге Харири (1822), Альфия (1833) және Пачкатантраның арабша нұсқасы – Калила мен Димна (1816) кітабы бар, ол әртүрлі түрінде әлемдегі ең танымал кітаптардың бірі болып табылады. Басқа еңбектеріне Абдул Латифтің нұсқасы, «Relation arabe sur l'Egypte», арабтар басып алғаннан бері Мысырдағы меншік құқығы тарихына арналған мақалалар (1805–1818) және «The Book of Wandering Stars» кіреді, бұл Осман империясының тарихының және Мысырды билеуінің, әсіресе Мысырдың Османдық әкімдері тұсындағы түрлі іс-қимылдар мен оқиғалардың аудармасы. Киелі кітаптарды сынау саласына ол Самариялық араб Пятикнигі туралы естеліктер (Mém. Acad. des Inscr. vol. xlix) және Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамы үшін араб және сириялық Жаңа Өсиеттің басылымдарын үлестірді. Оның шәкірттерінің арасында Генрих Лебрехт Флейшер де бар.