16 ғасырдағы француз баспагері және классикалық ғалымы Анри Этьен

Кіріспе

XVI ғасырдағы француз баспашысы және классикалық ғалым Генри Этьенн, баспашы, Роберт Этьенннің әкесі және осы мақаладағы Генри Этьенннің атасы.

Генри Этьенн (/eɪ/'/t//j//ɛ//n/ ayTYEN, ɑ̃ʁi etjɛn; 1528 немесе 1531–1598), сондай-ақ Генрикус Стефанус ("/s//t//ɛ//f//ən//ə//s/ STEFənəs") деп те белгілі, француз баспашысы және классикалық ғалым. Ол Роберт Этьенннің үлкен ұлы болды. Әкесі оған латын, грек және еврей тілдерін үйретті, ал 1559 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Этьен баспасын басқаруды өз мойнына алды. Оның ең танымал еңбегі – бес томдық "Thesaurus graecae linguae". Грек тілінің сөздік тануының негізі саналған бұл сөздік үш жүз жыл бойы теңдесіз болды. Оның грек авторларының көптеген басылымдарының ішінде Платонның шығармалары Стефан пагинациясының бастауы болды, ол әлі күнге дейін Платонның еңбектеріне сілтеме жасау үшін қолданылады. Этьенн 1598 жылы Лион қаласында қайтыс болды.

Өмір

Генри Этьен 1528 немесе 1531 жылы Парижде дүниеге келген. Әкесі оған латын, грек, еврей тілдерін және типографияны үйретті. Оның 1585 жылғы Aulus Gellius басылымындағы жазбаға сәйкес, ол бала кезінде латын тілінде біраз оқыған, себебі бұл тіл көпұлтты отбасында lingua franca ретінде қолданылған. Дегенмен, ол негізінен Пьер Денестен грек тілін үйренді. Ол сондай-ақ Адриан Турнбус сияқты басқа француз ғалымдарынан білім алған. 18 жасында ол әкесінің бизнесіне кірісіп, Дионисий Галикарнассінің қолжазбасын дайындауға жұмысқа орналасты. 1547 жылы ол Италияға, Англияға және Фландрияға сапар шегіп, испан тілін үйреніп, әкесінің баспаханасы үшін қолжазбаларды жинаумен айналысты. 1551 жылы Париждегі діни қуғын-сүргіннен қашу үшін Роберт Этьен отбасымен, соның ішінде Генри Этьенмен бірге Женеваға көшті. Сол жылы ол Кальвиннің катехизисін грек тіліне аударды, ол 1554 жылы әкесінің баспаханасында жарық көрді. Этьен 1554 жылы өзінің алғашқы жеке еңбегі – "Анакреонды" жариялады. Кейін Италияға оралып, Венециядағы Aldine Press баспаханасына көмектесті. Италияда ол Римде Диодор Сицилийдің бір данасын тауып, 1555 жылы Женеваға қайтты. 1557 жылы ол жеке баспаханасын ашып, өзін "Париж баспашысы" (typographus parisiensis) деп таныстырды. Келесі жылы ол өзінің меценаты Ульрих Фуггерден illustris viri Huldrici Fuggeri typographus атағын алды, ол оны әкесінің қайтысынан кейін қаржылық қиындықтан құтқарды. Этьен Парменид, Эмпедокл және басқа да Сократқа дейінгі философтардың үзінділерін қамтитын алғашқы антологияны жариялады. 1559 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Этьен баспахананы басқарып, Женева Республикасының баспашысы болды. Сол жылы ол Секст Эмпириктің еңбектерін латын тіліне аударды және Диодор Сицилийдің басылымын бұрынғы ашылуларына негіздеді. 1565 жылы ол үлкен француз Библиясын басып шығарды. Келесі жылы ол өзінің ең танымал француз еңбегі – "Геродотты қорғау" (Apologie pour Hérodote) еңбегін жариялады. Женева консисториясы кейбір бөлімдерін наразылық тудырды деп есептегендіктен, ол оларды қамтитын беттерді жоюға мәжбүр болды. Кітап өте танымал болды және он алты жыл ішінде он екі басылым шықты. Этьен мұрагерлік алған қаріптерді пайдаланды және жаңа қаріптер ойлап таппады. Оның ең танымал еңбегі – "Thesaurus graecae linguae" немесе грек тілінің сөздігі 1572 жылы бес томдық болып жарық көрді. Бұл сөздік Роберт Этьеннің латын сөздігінің жалғасы болды. Грек лексикографиясының негізі, Этьеннің сөздігімен бәсекелесетін грек сөздігі 300 жылдан астам уақыт бойы басылмады. Бұл еңбекті оның әкесі бастады және 19 ғасырға дейін грек лексикографиясының негізі болып қызмет етті. Алайда, бұл сөздіктің сатылуына оның жоғары бағасы және кейін қысқартылған нұсқасының басылуы кедергі келтірді. 1576 және 1587 жылдары Этьен Жаңа Өсиеттің грек тіліндегі екі нұсқасын басып шығарды. 1576 жылғы нұсқада елшілердің жазулары тіліндегі алғашқы ғылыми трактат жазылған. 1587 жылғы нұсқада мәтіннің ежелгі бөлімдері талқыланды. Этьеннің басқа да басылымдарына Геродот, Платон, Гораций, Вергилий, Плутарх және Плиний Егдектің еңбектері кірді. Ол сондай-ақ Агамменнон толық және жеке пьеса ретінде алғаш рет басылып шыққан Эсхилдің басылымын шығарды. 1578 жылы ол Жан де Серрдің аудармасымен Платонның толық еңбектерінің алғашқы және ең маңызды басылымдарының бірін шығарды. Бұл еңбек қазіргі ғалымдар Платонның еңбектерін атағанда қолданатын "Стефан нөмірлерінің" стандартты көзі болып табылады. 1578 жылы оның "Deux Dialogues du nouveau françois italianizé" басылымы оны консисториямен жаңа дауға ұшыратты. Олардың айыптауынан қашу үшін ол Парижге барып, бір жыл бойы француз сарайында тұрды. Женеваға оралғаннан кейін ол консисторияға шақырылып, бір аптаға түрмеге қамалды. Осы уақыттан бастап оның өмірі көшпелі болып кетті. Ол Базель, Гейдельберг, Вена және Пест қалаларына сапар шекті. Ол сондай-ақ Парижде және Францияның басқа аймақтарында уақыт өткізді. Бұл сапарлар ішінара меценаттар мен сатып алушылар табу үмітімен жасалды, өйткені ол 1578 жылғы "Тезаурус" және Платон сияқты басылымдарға жұмсаған үлкен сомалар оны құртты. Ол 1594 жылы Жаңа Өсиеттің конкордансын басып шығарды. Монпелье университетіне барғаннан кейін, оның күйеу баласы Исаак Казобон қазір профессор болған, ол Парижге жол тартты. Ол Лионда ауырып, 1598 жылдың қаңтар айының соңында қайтыс болды.

Henri Estienne was born in Paris in 1528 or 1531. His father instructed him in Latin, Greek, Hebrew, and typography, and according to a note in his edition of Aulus Gellius (1585), he picked up some Latin as a child, as that language was used as a lingua franca in the multi national household. However, he was primarily instructed in Greek by Pierre Danès. He was also educated by other French scholars such as Adrianus Turnebus. He began working for his father's business at age eighteen and was employed by his father to collate a manuscript of Dionysius of Halicarnassus. In 1547, as part of his training, he traveled to Italy, England, and Flanders, where he learned Spanish and busied himself in collecting and collating manuscripts for his father's press. Around 1551, Robert Estienne fled to Geneva with his family, including Henri Estienne, to escape religious persecution in Paris. The same year, he translated Calvin's catechism into Greek, which was printed in 1554 in his father's printing room. Estienne published the Anacreon in 1554, which was his first independent work. Afterwards, he returned to Italy to assist the Aldine Press in Venice. In Italy, he discovered a copy of Diodorus Siculus in Rome, and returned to Geneva in 1555. In 1557 he likely had a printing establishment of his own, advertising himself as the "Parisian printer" (typographus parisiensis). The following year he assumed the title illustris viri Huldrici Fuggeri typographus from his patron, Ulrich Fugger who saved him from financial despair after the death of his father. Estienne published the first anthology that included sections from Parmenides, Empedocles, and other Pre Socratic philosophers. In 1559, on his father's death, Estienne assumed charge of his presses and became Printer of the Republic of Geneva. In the same year he produced his own Latin translation of the works of Sextus Empiricus, and an edition of Diodorus Siculus based on his earlier discoveries. In 1565, he printed a large French Bible. The following year he published his best known French work, the Apologie pour Hérodote. Some passages being considered objectionable by the Geneva consistory, he was compelled to cancel the pages containing them. The book became highly popular, and within sixteen years twelve editions were printed. Estienne used the type he inherited and did not invent any new types. His most celebrated work, the Thesaurus graecae linguae or Greek thesaurus, appeared in five volumes in 1572. This thesaurus was a sequel to Robert Estienne's Latin thesaurus. The basis of Greek lexicography, a Greek thesaurus to rival that of Estiennes was not printed for over 300 years. This work was begun by his father and served up to the nineteenth century as the basis of Greek lexicography. However, the sale of this thesaurus was impeded due to its high price and the printing of an abridged copy later. In 1576 and 1587, Estienne published two Greek versions of the New Testament. The 1576 version contained the first scientific treatise on the language of the apostolic writers. The 1587 version contained a discussion on the ancient divisions of the text. Estienne's other publications included those of Herodotus, Plato, Horace, Virgil, Plutarch, and Pliny the Elder. He also published an edition of Aeschylus, in which Agamemnon was printed in its entirety and as a separate play for the first time. In 1578 he published the first and one of the most important editions of the complete works of Plato, translated by Jean de Serres, with commentary. This work is the source of the standard "Stephanus numbers" used by scholars today to refer to the works of Plato. The publication in 1578 of his Deux Dialogues du nouveau françois italianizé brought him into a fresh dispute with the consistory. To avoid their censure he went to Paris, and resided at the French court for a year. On his return to Geneva he was summoned before the consistory and was imprisoned for a week. From this time his life became more and more nomadic. He traveled to Basel, Heidelberg, Vienna, and Pest. He also spent time in Paris and other regions in France. These journeys were undertaken partly in the hope of procuring patrons and purchasers, for the large sums which he had spent on such publications as the Thesaurus and the Plato of 1578 had almost ruined him. He published a concordance of the New Testament in 1594. After visiting the University of Montpellier, where Isaac Casaubon, his son in law, was now professor, he started for Paris. He was taken ill in Lyon, and died there at the end of January 1598.

Отбасы

Генри Этьен үш рет үйленген. 1555 жылы Маргарита Пилоға, 1556 жылы Барбе де Вилге, ал 1586 жылы Әбигейл Пупартқа үйленді. Этьеннің он төрт баласы болды, олардың үшеуі одан кейін тірі қалды. Оның қызы Исаак Казобонға тұрмысқа шықты. Оның ұлы Пауль (1567 жылы туған) Казобонмен бірге Женевадағы баспаханалардың басқаруын өз қолына алды, бірақ билік органдарынан қашып Парижге кетті. Паульдің ұлы Антуан Парижде "Корольдің баспашысы" және "Грек шрифттерінің сақтаушысы" болды; алайда 1674 жылы оның қайтысымен Этьеннің шамамен екі ғасырлық баспа бизнесі тоқтатылды.

Мұра

Кейбір ғалымдар Анри Этьенді Этьен отбасындағы ең белгілі баспагер деп есептейді. Этьен "Ренессанс дәуірінің ең ұлы және соңғы ғылыми редакторлары мен баспагерлерінің" бірі болған.