Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Батыс майданындағы әскери шабуыл, 1918 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстың неміс шабуылы.

Неміс көктемгі шабуылы, немесе Кайзершахт ("Кайзер шайқасы"), Людендорф шабуылы деп те аталады, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданындағы неміс шабуылдарының сериясы, 1918 жылдың 21 наурызында басталды. Американың 1917 жылдың сәуір айында соғысқа қатысуынан кейін, немістер жеңіске жетудің жалғыз мүмкіндігі – Америка Құрама Штаттары Атлант мұхитын кесіп өтіп, ресурстарын толыққанды жұмылдыруға үлкермес бұрын одақтастарды жеңу екеніне шешім келтірді. Неміс армиясы Ресейдің жеңілісі мен Брест-Литовск шартымен соғыстан шығуына байланысты шамамен 50 дивизияны босатып, уақытша сандық артықшылыққа ие болды. Неміс шабуылдары төртке бөлінді: Михаэль, Жоржетта, Гнейзенау және Блюхер-Йорк. Михаэль – басты шабуыл, оның мақсаты одақтастардың қорғанысын бұзып, британдық күштерді (Сомма өзенінен Англия арнасына дейін майданды ұстап тұрған) айналып өтіп, британдық армияны жеңу болды. Бұл мақсатқа қол жеткізілгеннен кейін, француздар соғыс тоқтату туралы келісімдер іздеуі мүмкін деген үміт болды. Басқа шабуылдар Михаэльге көмекші болды және Соммадағы басты шабуылдан одақтас күштерін аударуға бағытталды. Шабуылдар басталғанға дейін нақты мақсат белгіленбеді, ал операциялар барысында шабуылдардың нысаналары тактикалық жағдайға байланысты үнемі өзгеріп отырды. Алға жылжуды бастағаннан кейін, немістер, ішінара логистикалық қиындықтарға байланысты, қарқынды ұстап тұруда қиындыққа тап болды. Жылдам қозғалатын шабуылшылар бөлімшелері ұзақ уақыт бойы өздерін қамтамасыз ету үшін жеткілікті азық-түлік пен оқ-дәрі тасымалдай алмады, ал армия оларға көмектесу үшін жеткілікті жылдамдықпен жарақ-жабдық пен күштерді жеткізе алмады. Одақтастар өздерінің негізгі күштерін маңызды бағыттарда (Канал порттарына және Амиен теміржол торабына жақындау) шоғырландырды. Стратегиялық құндылығы жоқ, жылдар бойы соғыс әрекеттерінен қираған аймақтар жеңіл қорғауға қалдырылды. Бірнеше апта ішінде неміс шабуылының қаупі сейілді, бірақ осыған байланысты шайқастар шілде айына дейін жалғасты. Германия армиясы 1914 жылдан бері Батыс майданында екі жақтың да ең үлкен табысын жасады. Олар 1916-17 жылдары жоғалтқан жерлерін қайта басып алды және бұрын бақылап алмаған аймақтарды да иеленді. Осы көзге көрінетін табысқа қарамастан, олар стратегиялық құндылығы аз және қорғауы қиын жерлер үшін ауыр шығынға ұшырады. Бұл шабуыл Германияны жеңілістен құтқаратын соққы бермеді, бұл кейбір тарихшыларды оны Пирр жеңісі деп сипаттауға итерді. 1918 жылдың шілдесінде одақтастар америкалық әскерлердің келуімен сандық артықшылықтарын қайта алды. Тамыз айында олар осы артықшылықты және жақсартылған тактиканы қарсы шабуылға шығу үшін пайдаланды. Одан кейінгі жүз күндік шабуыл немістердің көктемгі шабуылда алған барлық жерлерін жоғалтуына, Гинденбург қорғаныс желісінің құлауына және Германияның қарашада капитуляциялауына әкелді.

Стратегия

Неміс Жоғарғы Басшылығы – әсіресе генерал Эрих Людендорф, Oberste Heeresleitung бас штаб-майстры, армияның жоғарғы бас штабы – әскери тарихшылар тарапынан дұрыс және нақты стратегияны қалыптастыра алмағаны үшін сынға ұшырады. Людендорф жеке түрде Германияның тозу соғысында жеңіске жете алмайтынын мойындады, бірақ ол батыс және шығыстағы неміс үлкен табыстарынан бас тартуға дайын емес еді және неміс үкіметінің Батыс Одақтастарымен келісімге келу әрекеттеріне кедергі келтіретін басты тұлғалардың бірі болды. Людендорф американдықтардың соғысқа толық күшпен кіретініне көзі жетпесе де, 1917 жылдың 11 қарашасында Батыс майданындағы неміс әскерлерінің бас штабтарының мәжілісінде шабуылға көшу туралы шешім қабылдады. Неміс үкіметі және номиналды түрде Бас штабтың басшысы фельдмаршал Пол фон Гинденбург жоспарлау процесіне қатыспады. Соңында, француз және британдық армияларының арасындағы маңызды нүктеде, Сент-Квентинге жақын жерде «Михаил» операциясын бастау және солтүстікке қарай Аррасқа шабуыл жасау туралы шешім қабылданды. Бұл таңдаудың басты себебі тактикалық ыңғайлылық болды. Алдыңғы шептің осы бөлігі қысқы және көктемгі жаңбырдан кейін тезірек кепті, демек, одан өту оңайырақ болар еді. Бұл сонымен қатар, британдық және француз әскерлері осы секторда әлсіз болғандықтан, ең аз қарсылық көрсетілетін бағыт болды. Мақсат – Ла-Манш жағалауына жетпей, одақтастардың қорғанысын бұзып, британдық армияның оң жақтан қанатын орап, оны Ла-Манш портына қарай итеру немесе британдықтар тұрып, шайқасқан жағдайда оны жою болды. «Жоржетта» және «Марс» сияқты келесі операциялар Бельгия мен Франциядағы қалған одақтас порттарын басып алу және «Михаилдан» одақтас күштерін аудару үшін солтүстікке шабуыл жасауға бағытталған. Алайда, бұл операциялар «Михаилға» бағынышты, екінші деңгейдегі және нашарлау операциялар болып қалды. Шабуыл басталғаннан кейін операциялық мақсаттардың үнемі өзгеруі неміс басшылығында стратегиялық мақсаттың жоқтығын көрсетті. Канал порттары немесе Амиендегі маңызды теміржол торабы сияқты маңызды стратегиялық нысандарды басып алу көбінесе жоспарланғаннан гөрі, жай ғана сәйкес келу нәтижесінде болды.

Тактиканың өзгеруі

Неміс армиясы өзінің ең жақсы әскерлерінің көпшілігін штурмдық бөлімдерге шоғырландырды, олар жаудың алдыңғы шебіне еніп, оны айналып өту үшін инфильтрация тактикасында оқытылды, ал осы бекіністерді кейін келген әскерлер "тазалауға" тиіс болды. Штурмдық бөлімдердің тактикасы – жаудың бас штабтарына, артиллерия бөлімшелеріне және тыл аймақтарындағы жабдықтау қоймаларына шабуыл жасап, оларды бұзу, сондай-ақ аумақты жылдам басып алу болды. Әр ірі құрама өзінің ең мыкты және дені сау сарбаздарын штурмдық бөлімдерге "тартып алды"; осы элиталық бөлімдерден бірнеше толық дивизиялар құрылды. Бұл процеске байланысты неміс армиясы шабуылда бастапқы басымдыққа ие болды, бірақ ең жақсы құрамалар пропорционалды түрде ауыр шығындарға ұшырады, ал штурмдық бөлімдерді қамтамасыз ету үшін ең жақсы кадрларынан айырылған қалған құрамалардың сапасы төмендеді. Неміс әскерлері сонымен қатар жылдам табыстарды пайдалану үшін атты әскер сияқты мобильді күштермен қаруланбады. Бұл тактикалық қателікке байланысты жаяу әскері шаршататын қарқынмен жылжуға мәжбүр болды. Штурмдық бөлімдердің тиімділігіне қарамастан, олардан кейін келген неміс жаяу әскері көбінесе үлкен, дәстүрлі толқындарда шабуылдап, ауыр шығындарға ұшырады. Алғашқы жетістікті қамтамасыз ету үшін неміс артиллерия офицері, подполковник Георг Брухмюллер, "Фейервальце" (Militär) (сөзбе-сөз: айналмалы от, айналмалы артиллериялық жабу) тиімді және экономикалық жайнаған артиллериялық жабу схемасын жасады. Ол үш кезеңнен тұрды: бірінші, жаудың басқару және байланыс орталықтарын (штаб, телефон станциялары және т.б.) қысқаша бомбалау; екінші, олардың артиллериясын жою; үшінші, жаудың алдыңғы шебіндегі жаяу әскерінің қорғанысына шабуыл жасау. Бомбалау әрқашан қысқа болып өтті, осылайша күтпегендік элементті сақтап қалуға болады. Брухмюллердің тактикасы Германияның 1918 жылға дейін иеленген ауыр артиллерияның көп санымен және оларға сәйкес келетін оқ-дәрінің молдығымен мүмкін болды.

Қорғау тактикасы

Өз кезегінде одақтастар қорғанысты тереңдетіп дамытты, алдыңғы қатардағы әскерлердің санын азайтып, резервтер мен жабдықтау қоймаларын неміс артиллериясының ұратын қашықтығынан тысқа тартты. Бұл өзгеріс 1917 жылы немістердің тереңдікте қорғану тәжірибесінен кейін жасалды. Теория бойынша, майдан шебінде тек снайперлер, патрульдер және пулеметтік бекеттермен жеңіл қорғалған "алдын ала күзет аймағы" (кейін "алдыңғы аймақ" деп аталды) болды. Одан артында, неміс далалық артиллериясының ұратын қашықтығынан тыс, шабуылға белсенді қарсылық көрсетілетін "жауынгерлік аймақ" орналасқан еді. Ал одан да артында, немістердің ең ауыр артиллериясының өтетін қашықтығынан тыс, резервтердің қарсы шабуылға немесе жаудың енуін тоқтатуға дайын тұратын "артық аймақ" болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, британдық жаяу әскер дивизиясы (тоғыз жаяу әскер батальоны) үш батальонды алдын ала күзет аймағына, төрт батальонды жауынгерлік аймаққа және екі батальонды артық аймаққа орналастырды. Бірақ бұл өзгеріс одақтастар тарапынан толыққанды жүзеге асырылмады. Атап айтқанда, британдық Бесінші армияның жақында француз бөлімшелерінен қабылдаған секторында қорғаныс толық емес еді және тереңдіктегі толық позицияны ұстауға жеткілікті әскер болмады. Артық аймақ тек сызба белгілері түрінде ғана болды, ал жауынгерлік аймақ бір-бірін қолдамайтын батальондық "бекіністерден" құралды (бұл штурмдық топтарға олардың арасымен өтуге мүмкіндік берді).

Майкл операциясы

1918 жылғы 21 наурызда немістер британдық Бесінші армияға және британдық Үшінші армияның оң жақ қанатына қарсы ірі шабуыл жасады. Неміс әскерлері солтүстіктен оңтүстікке қарай Отто фон Белоудың 17-ші армиясы, Георг фон дер Марвицтің екінші армиясы және Оскар фон Хутьердің 18-ші армиясы болды. Хутьердің шабуылына қолдау көрсетіп, жетінші армиядан келген Корпус (Gayl тобы) да қатысты. Британдықтар шабуылдың шамамен уақытын және орнын білгенімен, шабуылдың күші және алдын ала бомбалау күлкілі жағдай тудырды. Немістерге де сәттілік соққандай, шабуылдың таңертеңгі күні тұманды болды, бұл шабуылға жетекшілік ететін шабуылшыларға британдықтардың позицияларына байқалмай терең енуге мүмкіндік берді. Бірінші күнінің соңында британдықтар 7512 қаза тапты және 10 000 жараланған, ал немістер британдық Бесінші армияның фронтында бірнеше жерде жарылыс жасады. Екі күннен кейін Бесінші армия толыққанды түрде шегінді. Олар кері шегінгенде, көптеген оқшауланған "редуттар" неміс жаяу әскерімен қоршалып, басып алынды. Үшінші армияның оң жақ қанаты шегініп жатқан Бесінші армиядан бөлініп, қапталдан шабуылдан қашу үшін де шегінді. Людендорф жоғарыда сипатталғандай шабуылшылар тактикасын дұрыс қолданбады. Оның жаңа тактиканы сүйемелдеу үшін тұжырымды стратегиясының болмауы Баварияның мұрагерлік ханзадасы Руппрехтке, өзінің әскери тобының қолбасшысына айтқан сөзінде көрінді: "Біз тесік жасадық. Қалғаны соңынан келеді". Людендорфтың қиын жағдайы одақтастардың желісінің ең маңызды бөліктері де ең мықты қорғалғандығында еді. Немістердің көптеген табыстары стратегиялық маңызы жоқ жерлерде болды. Осы себепті Людендорф өз күштерін британдықтардың берік бекіністеріндегі бөлімдеріне шабуыл жасап, үнемі шаршатып тастады. 28 наурызда Арраста ол одақтастардың желісіндегі жарылысты кеңейту үшін британдық Үшінші армияның сол жақ қанатына қарсы асығыс дайындалған шабуыл (Марс операциясы) жасады. Бұл секторда британдық қорғаныс толық және жабдықталған, ал немістердің алғашқы бомбалауы бос позицияларға тиді және шабуылдаған шабуылшыларды жабу үшін тұман болмады. Бір күннен кейін немістер аз ғана пайдаға жетіп, ауыр шығынға ұшырады. Марс операциясы дереу тоқтатылды. Немістердің жарылысы француз және британдық армиялардың шекарасының солтүстігінде болды. Француз бас қолбасшысы генерал Филипп Петен британ бас қолбасшысы фельдмаршал Дуглас Хейг пен британ үкіметінің пікірінше, секторға күшін жеткізуді тым баяу жүзеге асырды, бірақ тарихшы Элизабет Гринхолг бұл туралы дауласып, Петен 6 қосымша дивизияны Хейгпен келісілгеннен гөрі жылдам жіберді деп дәлелдеді – 4 күннің орнына 2 күнде, және Хейгтен өтініштер келгенге дейін бірнеше рет қосымша дивизиялар үшін дайындық жасады – 23 наурызда 12 дивизия және 25/26 наурызда 13 дивизия. Одақтастар француз генерал Фердинанд Фошты Франциядағы барлық одақтас әрекеттерін үйлестіру үшін, ал кейіннен барлық одақтас күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Майкл операциясының табысы неміс жаяу әскерін олардың жабдықтау базаларынан және теміржолдардан тым алысқа жылжытты. Алдыңғы қатардағы шабуылшылар бірнеше күндік азық-түлікпен ғана қамтамасыз етілді, ауырлықтан сақтану үшін және арттан жылдам жеткізілімге сенді. Алға жылжуды азық-түлік тапшылығы тежеді, бұл одақтас командирлеріне қауіпті аймақтарды нығайтуға және алға жылжуды одан да баяулатуға көбірек уақыт берді. Немістердің жабдықтау қиындықтары 1916 жылы Сомма шайқасында құрылған шөлді жерді кесіп өту және 1917 жылдың ақпан-наурыз айларында Гинденбург желісіне немістердің шегінуімен байланысты Альберих операциясы арқылы нашарлады. Бірнеше күннен кейін немістердің алға жылжуы әлсіре бастады, өйткені жаяу әскердің күші таусылып, оларды қолдау үшін артиллерия мен жабдықты алға жылжыту қиынға соқты. Жаңа британдық және австралиялық бөлімшелер маңызды теміржол орталығы Амиенге көшірілді және қорғаныс нығайып бастады. Амиенді басып алуға жасаған сәтсіз әрекеттерден кейін Людендорф 5 сәуірде Майкл операциясын тоқтатты. Сол кездегі стандарттарға қарағанда, бұл іс едәуір алға басуды білдірді. Алайда, бұл аз құнды болды; жарақат алған әскерлердің шығындарына байланысты Пирр жеңісі, өйткені Амиен мен Аррастың маңызды позициялары одақтастардың қолында қалды. Жаңадан басып алынған аумақты одақтастардың қарсы шабуылдарынан қорғау кейіннен қиынға соқты. Одақтастар 255 000-ға жуық адамын (британдықтар, британдық империя және француздар) жоғалтты. Сонымен қатар, олар 1300 артиллерия ұшағын және 200 танкты жоғалтты. Бұлардың барлығын француз және британдық фабрикалар немесе американдық жұмыс күштері алмастыра алады. Немістердің әскерлік шығыны 239 000 адамды құрады, олардың көп бөлігі ерекше шабуылшылар (Stoßtruppen) болды, оларды алмастыру мүмкін емес еді. Тағы да, стратегиялық нәтижелер немістер үшін көңіл көншітпейтін болды. Азебрук одақтастардың қолында қалды және немістер үш жақтан атыс жүргізілетін осал позицияны басып алды. Британдықтар өткен жылы Ипр маңындағы қымбатқа түскен, салыстырмалы түрде құнды емес аумақты тастап кетті, бұл неміс шабуылшыларына қарсы тұру үшін бірнеше дивизияны босатуға мүмкіндік берді.

Блюхер-Йорк

Георжетта тоқтаған кезде француз позицияларына жаңа шабуыл жоспарланды, оның мақсаты күштерді Ла-Манштан алыстатып, солтүстікте неміс әскерлерінің қайтадан ілгерілеуіне мүмкіндік беру еді. Стратегиялық мақсат – британдықтар мен француздарды бөліп, американдық күштер майданға толыққанша араласпай, жеңіске қол жеткізу болатын. Американдықтар бастапқыда Лотарингиядағы тыныш Сент-Михиль секторында орналасты, онда 20 сәуірде Сейшепрейді қорғауда алғашқы маңызды ұрысқа қатысты. Британдықтар Соммадағы Майклдың шабуылын тоқтатқаннан кейін, АҚШ-тың 1-дивизиясы сәуірдің ортасында сол сектордағы қорғаныс шебін нығайтуға жіберілді және 1918 жылдың 28 мамырында Кантиньиге соғыстағы алғашқы шабуылын бастады. Неміс шабуылы 27 мамырда Суассон мен Реймс арасында өтті. Бұл сектордың бір бөлігін жыл басындағы қажырлы шайқастардан кейін "демалып" жатқан төрт британдық дивизия бақылады. Бұл секторда қорғаныс желісі жеткілікті дамытылмаған, себебі француздық 6-армияның қолбасшысы генерал Денис Огюст Дюшеннің келеңсіздігіне байланысты. Осының салдарынан неміс артиллериялық дайындығы өте тиімді болды және одақтастардың майдан шебі, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, құлдырады. Дюшеннің әскерлерін алдыңғы қатардағы окоптарда шоғырландыруы, майдан жарылғаннан кейін немістерді тоқтатуға қажетті жергілікті резервтердің болмауына әкеп соқты. Француз және британдықтардың қарсылығына қарамастан, неміс әскерлері Марна өзеніне жетті және Париж жеңіске жетуге қол жеткізуге болатын мақсатқа айналды. 21 наурыздан бері неміс қашықтықтан оқ атушы қаруларымен бомбалаған Парижде үрейлі ахуал орнады, көптеген тұрғындар қашып кетті, ал үкімет Бордоға көшу жоспарларын жасады. Екі тараптың да шығындары шамамен бірдей болды: 6 маусымға дейін 127 000 одақтас және 130 000 неміс әскерінен жарақаттанғандар мен қаза тапқандар. Неміс әскерлерінің жоғалтуларының көп бөлігі шабуылдық дивизиялардан болды, оларды толықтыру өте қиын болды.

Гнайсенау

Людендорф Блюхер-Йорк операциясын британдық күштерді солтүстікке қарай жеңу үшін шешуші шабуылға (Хаген) кіріспе деп жоспарлағанмен, Фландриядан Энаға резервтерді жөнелту арқылы тактикалық жетістікті ғана күшейту қатесін жасады, ал Фох пен Хейг Энаға резервтерді тым көп жібермеді. Людендорф Блюхер-Йорк операциясын Гнайзенау операциясымен батысқа қарай кеңейтуге тырысты, одақтастардың қосымша резервтерін оңтүстікке тарту, неміс шығыңқы бөлігін кеңейту және Амиендегі неміс шығыңқы бөлігімен байланысуды көздеді. Француздар бұл шабуыл туралы (Матц шайқасы) неміс тұтқындарынан алған мәліметтер арқылы ескертілген, және олардың эшелонды қорғанысы 9 маусымдағы артиллериялық оқшашудың әсерін азайтты. Дегенмен, немістердің Мац өзені бойындағы шабуылы (37 км фронт бойында 21 дивизиядан тұрады) әсерлі болды, француздар мен американдықтардың қарсылығына қарамастан 14 км (9 миль) алға жылжуға мүмкіндік берді. Компиеньде 11 маусымда генерал Шарль Манген басқаратын төрт дивизия және 150 танк алдын ала оқшаусыз француз шабуылы немістерді дағдарысқа түсіріп, олардың ілгерілеуін тоқтатты. Гнайзенау операциясы келесі күні тоқтатылды. Жоғалғандар шамамен 35 000 одақтас және 30 000 неміс салдаты болды.

Соңғы неміс шабуылы (Марнешуц-Реймс/Фриденштурм)

Людендорф Хагенді кейінге шегеріп, 15 шілдедегі Фриденштурм (Тыныштық шабуылы) кезінде Германияның жетінші, бірінші және үшінші армияларын іске қосты. Бұл Фландриядан одақтас резервтерін оңтүстікке тарту және Блюхер-Йорк жасаған шығыңқы бөлікті шығысқа қарай кеңейтуге жасалған жаңа әрекет болды. Неміс әскерлері Реймстің оңтүстік-батысында Марна өзенін кесіп өтуге жетіссе де, француздар 18 шілдеде шығыңқы бөліктің батыс жағында кең ауқымды шабуыл бастады, осы арқылы шығыңқы бөліктегі немістерді қиып тастау қаупі туды. Людендорф 7 тамызға дейін Блюхер-Йорк шығыңқы бөлігінің басым бөлігін эвакуациялауға мәжбүр болды, ал Хаген жоспары тоқтатылды. Бастама одақтастарға өтті, олар жақын арада соғысты аяқтаған Жүз күндік шабуылды бастады.

Талдау

Кайзер шабуылдары Бірінші дүниежүзілік соғыста немістерге үлкен аумақтық пайда әкелді. Дегенмен, жеңіске жете алмады және неміс әскерлері қатты сарқылып, шаршап, осал жағдайда қалды. Аумақтық пайдалар одақтастардың күшін арттырған кезде қорғануға тиіс шептің ұзындығын едәуір ұлғайтатын шығыңқылар түрінде болды. Алты айдың ішінде Германия армиясының салмағы 5,1 миллионнан 4,2 миллионға дейін азайды. Шілде айына қарай Батыс майданында немістердің басымдығы 207 дивизиядан 203 одақтас дивизияға дейін төмендеді, бұл мардымсыз артықшылық болатын және американдық әскерлердің келуімен кері қайтарылатын еді. Америкалық әскерлер алғаш рет дербес құрамалар ретінде де қолданылды. Қызығы, шабуылдың бастапқы табысы Германияның жеңілісін жылдамдатып, әскерлердің рухын құлатқан болуы мүмкін. Бұрын неміс басшылығы өз әскерлеріне екі тараптың да азық-түлік және басқа да жабдықтау тапшылығы бірдей екенін айтқан. Бірақ одақтастардың қатарына енгеннен кейін неміс әскерлері одақтастардың өздерінен жақсы тамақтанып, жабдықталғанын, демек, басшылары оларды алдағанын түсінді.

Журналдар

Астор, Уильям Дж. "Толық жеңіске қанағаттанбаудың трагедиялық іздеуі". MHQ: Quarterly Journal of Military History (2007 жылдың күзі) 20#1 64–73-беттер. Файфер, Майк. "Кайзердің жылдам шабуылы: 1918 жылы немістер элиталық шабуылшылар тобының жетекшілігімен соғыстың барысын өзгертуге және жеңіске жетуге бағытталған үлкен көктемгі шабуылды бастады". Military Heritage (2020 жылдың күзі) 22#3 54–63-беттер. Террейн, Джон. "Наурыз шабуылы, 1918 жыл". History Today (1968 жылғы сәуір) 18#4 234–24-беттер. Каулиш, Балдур. "Жеңіліс стратегиясы. 1918 жылғы неміс көктемгі шабуылына қатысты ойлар". ['Жеңіліс стратегиясы. 1918 жылғы неміс көктемгі шабуылы туралы байқаулар'] Zeitschrift für Militärgeschichte (1968) 7#6 661–675-беттер, неміс тілінде.