Кіріспе

Әлеуметтік экономика (сонымен қатар әлеуметтік экономика деп те аталады) – экономикалық белсенділік әлеуметтік процестерге қалай әсер ететінін және олармен қалай байланысты екенін зерттейтін әлеуметтік ғылым. Жалпы алғанда, ол қазіргі қоғамдардың жергілікті немесе аймақтық экономика, немесе жаһандық экономиканың нәтижесінде қалай дамуын, тоқырауын немесе кері кетуін талдайды.

Шолу

"Әлеуметтік-экономикалық" термині кейде түрлі зерттеу салаларын біріктіретін жалпы атау ретінде қолданылады. "Әлеуметтік экономика" термині "экономиканы қоғамды зерттеуде пайдалану" мағынасында кеңінен түсіндіріледі. Төмендеулер көбінесе инфрақұрылымды дамыту және ресурстарды күшейтілген пайдалану салдарынан туындайды. Орманды жою мәселесі климаттың өзгеруіне себеп болады, себебі ағаш жиі өртеліп, отын ретінде қолданылады, бұл атмосфераға зиянды газдар шығаруға әкеледі. Орманды жою халық санының өсуі және егістік жерлердің кеңеюі салдарынан да болады, бұл өздігінен орын алатын процеске ұшырауы мүмкін. Орманды кесіп, ауыл шаруашылығын бастағанда топырақ эрозиясы жиі пайда болады, бұл өнімділіктің төмендеуі сияқты қосымша мәселелерге әкеліп соқтырады, ол азық-түлік қауіпсіздігіне және экономиканың құлдырауына ықпал етуі мүмкін. Орманды жоюдың салдарынан жануарлар мекендеу орындарынан айырылып, өсімдік жамылғысы күрт азаяды. Орманды жою кезінде мекенжайлар жоғалуы жиі кездеседі, себебі ағаштар кесілген ғана емес, бұрын ағаштар өскен жерлерде де топырақ эрозиясы пайда болады, себебі ағаштардың қорғауы болмайды. Ағаш жамылғысы жоғалған жерлердегі жоғары температура жануарлардың тіршілік күресін одан әрі қиындатады. Жергілікті қоғамдық экономикаға да әсер етеді, себебі олар осы ресурстарға сүйене отырып, жергілікті нарықтарды дамытуға және отбасыларын асыруға тырысады. Орманды жою қазіргі медицинаға да әсер етеді, себебі көптеген дәрі-дәрмектер осы аймақтарда өсетін өсімдіктерден алынады. Бұл ресурстардың жоғалуы жергілікті қоғамдардың табысын жоғалтуына әкеледі, олар осы табиғи ресурстардан пайда табуға тәуелді. Бұл кейбір дәрі-дәрмектердің бүкіл әлемде тапшылығын тудыру арқылы жаһандық әсерге ие болуы мүмкін.

Ластану

Теңіздің ластануы әлемдегі шағын балықшы қауымдарына зор әсер етті. Теңіз суының ластануы теңіз өміріне түрлі зиян келтіреді. Балықтар көмір шахталарынан және жанар майды жағудан пайда болатын сынапты сіңіріп алады, осылайша оларды жеу қауіпті етеді. Улы теңіз жануарларының салдарынан азық-түлік қауіпсіздігі – бұл әлеуметтік-экономикалық мәселе, себебі шағын жағалау қауымдары жергілікті нарықтарын дамыту үшін балық аулауға тәуелді. Ірі компаниялар осы ластануды салдары ретінде тудырады, ол балыққа, ал содан кейін айналасындағы қауымдарға әсер етеді.

Табиғи апаттар

Табиғи апаттар қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты күшейе түсуде. Батыс жарты шарда көшкін жиілеп, ауырлау болып келеді. Қоғамдар кеңейіп, дамып келе жатқанда, ландшафт адамның әрекетінен бұзылады және тұрақсыз төбелер осы қысымға төтеп бере алмай құлай бастайды. Бұл салдар жануарлардың мекендеу ортасын жоюға, адамдардың үйлерін жоғалтуға және өнеркәсіптік нысандардың толық құрылуына әкелуі мүмкін. Бұл, басқа табиғи апаттар сияқты, жергілікті экономикаға да әсер етеді, себебі қоғамның қалыпты өмірін тоқтатып қояды. Зардаптар жеке және мемлекеттік болып бөлінеді, мысалы, көшкіннен қираған тас жол мемлекеттік шығынға жатады. Ал көшкін салдарынан барлық егінін жоғалтқан шаруашылық – жеке шығын болып есептеледі. Кішкентай елді мекендерде көшкіннің көбеюіне урбанизация және орманды жою себепті.

Үй шаруашылықтары

Тағы бір әлеуметтік-экономикалық фактор – отбасы құрылымының өзгеруі. Ядролық отбасы – дәстүрлі түрде бір шатыр астында тұратын екі ата-ана мен олардың балалары. Бұрын үйлерде жиі ата-аналары мен басқа туыстары да бірге тұратын. Бір шатыр астында тұратын адамдар санының азаюы тікелей энергия тұтынудың артуына себеп болды. Әрбір отбасыдағы адам саны кеміген сайын, үй шаруашылықтарының саны көбейеді. Қоғамдық нормалардың өзгеруіне байланысты, адамдар жалғыз тұратын үйлерге көшуде. Үй шаруашылықтарының санының артуы үйді жылыту, көбірек теледидар мен шамдарды пайдалану сияқты тұтынуға арналған энергия мөлшерінің өсуіне әкеледі. Бұл сонымен қатар адамдардың географиялық кеңістікті көбірек пайдалануына, ал бұл ауылдық жерлердің урбанизациясына алып келуі мүмкін. Бұл әлемдегі көптеген қоғамдастарда байқалатын өзгеріс.

Қайталама цикл

Ормандардың жойылуы, табиғи апаттар, ластану және энергияны пайдалану жиі табиғи және адамзат жүйелерімен тығыз байланысты. Оларға үкіметтік саясат пен жағдайлық факторлар әсер етеді, бұл көбінесе қоршаған ортаға жағымсыз әсер етеді. Адамның қоршаған ортамен өзара әрекеттесуі өзін-өзі қайталайтын теріс кері байланыс циклін құрады. Әлеуметтік-экономикалық жүйелер көбінесе бір-бірімен байланысты және кең ауқымды салдарлар тудырады.