Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуропа тарихының 1000–1350 жылдар аралығындағы кезеңі
Period of European history between AD 1000 and 1350
Жоғарғы орта ғасырлар немесе жоғарғы ортағасырлық кезең – Еуропа тарихының 1000–1300 жылдар аралығындағы кезеңі. Жоғары орта ғасырлар ерте орта ғасырлардан кейін келді және 1500 жылға қарай аяқталған (тарихи конвенция бойынша) кейінгі орта ғасырларға ұласты. Жоғары орта ғасырдың негізгі тарихи үрдістері Еуропа халқының қарқынды өсуін, осыған байланысты алдыңғы дәуірден гөрі зор әлеуметтік және саяси өзгерістерді, сондай-ақ 12 ғасырдың Ренессансын, оның ішінде ауылдық жерлерден қалаға көшудің және урбанизацияның алғашқы дамуын қамтиды. 1350 жылға қарай халықтың тез өсуі Еуропа экономикасына үлкен пайда әкелді, ол кейбір аймақтарда 19 ғасырға дейін қайтадан көрінбеген деңгейге жетті. Бұл үрдіс орта ғасырдың соңында бірқатар апаттар, ең бастысы – Қара өлім, сонымен қатар көптеген соғыстар мен экономикалық тұрақсыздық салдарынан тоқтап қалды. 780 жыл шамасында Еуропа варварлардың шапқыншылықтарының соңғысын көрді және әлеуметтік және саяси тұрғыдан ұйымдастырыла түсті. Каролингтер дәуіріндегі қайта жаңғыру Солтүстік Еуропадағы ғылыми және философиялық белсенділікті ынталандырды. Алғашқы университеттер Болоньяда, Оксфордта, Парижде, Саламанкада, Кембриджде және Моденада жұмыс істей бастады. Викингтер Британ аралдарына, Францияға және басқа жерлерге қоныстанды, ал скандинавиялық елдерде христиандық скандинавиялық патшалықтар пайда болды. Мадьярлар 10 ғасырда кеңеюін тоқтатты, ал 1000 жылға қарай христиандық Венгрия Корольдігі Орталық Еуропада танылған мемлекет болды және аймақтық державалармен одақ құрды. 13 ғасырда моңғол шапқыншылығынан басқа, көшпелілердің ірі шабуылдары тоқтады. Македония және Комнен әулеттерінің күшті Византия империясы біртіндеп қайта жанданаған Сербия мен Болгарияға және Латын империясының (1204–1261) мұрагері кресттік мемлекетке жол берді, олар Латын империясының соңына дейін бірін-бірімен соғысып келді. Византия империясы 1261 жылы Константинопольді латындықтардан қайтарып алу арқылы қайта құрылды, бірақ ол енді ірі держава болмады және 14 ғасыр бойы әлсіреуін жалғастырды, ал қалдықтары 15 ғасырдың ортасына дейін сақталды. 11 ғасырда Альп тауларының солтүстігіндегі халықтар "жаңа" жерлерді мекендеуді күшейтті, олардың кейбіреулері Батыс Рим империясының құлауынан кейін жабайы далаға айналды. Тарихшы Шарль Игуне "үлкен тазалаулар" деп атаған аймақта еуропалықтар континенттің көп бөлігінде орналасқан кең орман мен батпақтарды тазалап, өңдеп отырғызды. Сонымен қатар, отарлаушылар Франк империясының дәстүрлі шекарасынан тыс, Эльба өзенінен тыс жаңа шекараларға көшіп барды, бұл процесте Германияның аумағы үш есеге артты. Саяси билігінің шыңына жеткен Католик шіркеуі Еуропаның түкпір-түкпірінен әскерлерді Сельджук түркілеріне қарсы крест жорықтарына шақырды. Крест жорықтары Киелі жерді басып алып, Левантта кресттік мемлекеттерді құрды. Басқа соғыстар Солтүстік крест жорықтарына әкелді. Христиан патшалықтары Иберия түбегінің көп бөлігін мұсылмандық биліктен алды, ал норманндар оңтүстік Италияны жаулап алды, бұл халықтың көп өсуі мен сол дәуірдегі қоныс аудару үлгілерінің бір бөлігі болды. Жоғарғы орта ғасырлар көптеген түрлі интеллектуалды, рухани және көркем шығармаларды тудырды. Бұл дәуірде этноцентризмнің көтерілуі болды, ол кейінірек Еуропаның көп бөлігінде қазіргі ұлттық бірегейлікке айналды, үлкен итальяндық қала-мемлекеттердің көтерілуі және Аль-Андалустың ислам өркениетінің өркендеуі мен құлдырауы орын алды. Аристотельдің еңбектерін қайта ашу, алдымен ортағасырлық еврей және ислам философиясы арқылы жанама түрде Маймонидті, Ибн Синаны, Ибн Рушдті, Томас Аквинді және сол кезеңнің басқа ойшылдарын шолостицизмді, яғни еврей-исламдық және католик идеологиясын біріктіруге итермеледі. ежелгі философия. Бұл кезеңнің басым бөлігінде Константинополь Еуропаның ең көп халқы бар қаласы болды, ал Византия өнері 12 ғасырда ең биік деңгейге жетті. Архитектурада ең көрнекті готикалық соборлардың көпшілігі осы кезеңде салынды немесе аяқталды. Орта ғасырдың соңғы кезеңінің дағдарысы 14 ғасырдың басында басталды және осы кезеңнің аяқталуын белгіледі.
The High Middle Ages, or high medieval period, was the period of European history that lasted from AD 1000 to 1300. The High Middle Ages were preceded by the Early Middle Ages and were followed by the Late Middle Ages, which ended around AD 1500 (by historiographical convention). Key historical trends of the High Middle Ages include the rapidly increasing population of Europe, which brought about great social and political change from the preceding era, and the Renaissance of the 12th century, including the first developments of rural exodus and urbanization. By 1350, the robust population increase had greatly benefited the European economy, which reached levels that would not be seen again in some areas until the 19th century. That trend faltered during the Late Middle Ages because of a series of calamities, most notably the Black Death, but also numerous wars as well as economic stagnation. From around 780, Europe saw the last of the barbarian invasions and became more socially and politically organized. The Carolingian Renaissance stimulated scientific and philosophical activity in Northern Europe. The first universities started operating in Bologna, Oxford, Paris, Salamanca, Cambridge and Modena. The Vikings settled in the British Isles, France and elsewhere, and Norse Christian kingdoms started developing in their Scandinavian homelands. The Magyars ceased their expansion in the 10th century, and by the year 1000, a Christian Kingdom of Hungary had become a recognized state in Central Europe that was forming alliances with regional powers. With the brief exception of the Mongol invasions in the 13th century, major nomadic incursions ceased. The powerful Byzantine Empire of the Macedonian and Komnenos dynasties gradually gave way to the resurrected Serbia and Bulgaria and to a successor crusader state (1204 to 1261), who continually fought each other until the end of the Latin Empire. The Byzantine Empire was reestablished in 1261 with the recapture of Constantinople from the Latins, though it was no longer a major power and would continue to falter through the 14th century, with remnants lasting until the mid 15th century. In the 11th century, populations north of the Alps began a more intensive settlement, targeting "new" lands, some areas of which had reverted to wilderness after the end of the Western Roman Empire. In what historian Charles Higounet called the "great clearances", Europeans cleared and cultivated some of the vast forests and marshes that lay across much of the continent. At the same time, settlers moved beyond the traditional boundaries of the Frankish Empire to new frontiers beyond the Elbe River, which tripled the size of Germany in the process. The Catholic Church, which reached the peak of its political power around then, called armies from across Europe to a series of Crusades against the Seljuk Turks. The crusaders occupied the Holy Land and founded the Crusader States in the Levant. Other wars led to the Northern Crusades. The Christian kingdoms took much of the Iberian Peninsula from Muslim control, and the Normans conquered southern Italy, all part of the major population increases and the resettlement patterns of the era. The High Middle Ages produced many different forms of intellectual, spiritual and artistic works. The age also saw the rise of ethnocentrism, which evolved later into modern national identities in most of Europe, the ascent of the great Italian city states and the rise and fall of the Islamic civilization of Al Andalus. The rediscovery of the works of Aristotle, at first indirectly through medieval Jewish and Islamic philosophy, led Maimonides, Ibn Sina, Ibn Rushd, Thomas Aquinas and other thinkers of the period to expand Scholasticism, a combination of Judeo Islamic and Catholic ideologies with the ancient philosophy. For much of this period, Constantinople remained Europe's most populous city, and Byzantine art reached a peak in the 12th century. In architecture, many of the most notable Gothic cathedrals were built or completed around this period. The Crisis of the Late Middle Ages began at the start of the 14th century and marked the end of the period.
Ұлыбритания және Ирландия
Англияда 1066 жылғы нормандық жаулап алу франкофондық аристократия билеген мемлекетке әкелді. Нормандықтар 1169 жылы Ирландияға шабуыл жасап, көп ұзамай елдің көп бөлігінде бекінді, бірақ олардың негізгі иелігі оңтүстік-шығыста болды. Сол сияқты, Шотландия мен Уэльс та шамамен сол кезде тәуелді мемлекеттерге бағындырылды, бірақ Шотландия кейіннен тәуелсіздігін жариялады, ал Уэльс 1282 жылы Лливелин ап Груффидтің қазасына дейін дербес жергілікті князьдердің билігінде болды. 12 ғасырда король Генрих I тұсында қазыналық (Exchequer) құрылды және алғашқы парламенттер шақырылды. 1215 жылы Нормандияны жоғалтқаннан кейін король Джон Англия монархтарының билігін шектеген Магна Харта заңына қол қойды.
In England, the Norman Conquest of 1066 resulted in a kingdom ruled by a Francophone nobility. The Normans invaded Ireland in 1169 and soon established themselves throughout most of the country, although their stronghold was the southeast. Likewise, Scotland and Wales were subdued into vassal states at about the same time, though Scotland later asserted its independence and Wales remained largely under the rule of independent native princes until the death of Llywelyn ap Gruffydd in 1282. The Exchequer was founded in the 12th century under King Henry I, and the first parliaments were convened. In 1215, after the loss of Normandy, King John signed the Magna Carta into law, which limited the power of English monarchs.
Иберия
Иберия түбегіндегі маңызды геостратегиялық оқиға 1085 жылы Толедоның христиандар тарапынан басып алынуы болды. Соғыс басым болған солтүстік христиан мемлекеттерінің әлеуметтік құрылымы мен қарым-қатынастары үнемі жүріп тұратын әскери қақтығыстардың талаптарына бағынды. Солтүстік христиан мемлекеттерінің оңтүстікке қарай кеңеюі шекаралық қоғамдардың құрылуына әкелді, онда рыцарьлар мен жаяу әскерлерге қойылатын әскери талаптар және қоныстануды ынталандыру сеньорлық табысқа басымдық берді; әскери ордендер де оңтүстік месеттадағы шекаралық аймақтарда маңызды рөл атқарды. Жерорта теңізі климатындағы аймақтардағы егіншілік үлгілер көбінесе екі жылдық егіс айналымына негізделген. Халық санының өсуіне қарамастан, ауыл шаруашылығы өнімдері кезең бойына салыстырмалы түрде тұрақты болды; 10-13 ғасырлар аралығында ашық аймақтарға оңтүстікке қарай көші-қон жасау, жеңілдіктер алу және мүлікке ие болу мүмкіндігімен ынталандырылды. Керісінше, мұсылман басқаратын жерлерде кең таралған қарқынды егіншілік үлгісі аумақты кеңейтуді қажет етпеді. Мұсылман жерлері белгілі бір демографиялық және қаржылық артықшылықтарға ие болғанымен, Солтүстік Африкадан келген Альморавидтер мен Альмохадтардың мемлекеттік құрылымдары тұрақсыз болды. Толедоны басып алуға жасалған сәтсіз әрекеттерді есептемегенде, Альморавидтер мен Альмохадтар экспансиялық саясат жүргізумен көзге түспеді.
A key geo strategic development in the Iberian Peninsula was the Christian conquest of Toledo in 1085. Dominated by war, the societal structures and relations in the northern Christian kingdoms were subordinated to the demands of omnipresent military conflict. The territorial expansion of the northern Christian kingdoms to the south brought the creation of border societies, where military demands on knights and foot soldiers and the promotion of settlement were privileged to possible seigneurial income; military orders also played an important role in the borderlands in the southern meseta. Agricultural models in areas with Mediterranean climate were generally based on biennial crop rotation. Despite population growth, agricultural output remained relatively rigid throughout the period; between the 10th and 13th centuries, migration southwards to exposed areas was incentivized by the possibility of enjoying privileges and acquiring properties. Conversely, the intensive agriculture prevalent model in Muslim ruled lands did not require territorial expansion. While Muslim lands enjoyed from a certain demographic and financial edge, Almoravids and Almohads from northern Africa featured volatile state structures. Barring (unsuccessful) attempts to take Toledo, Almoravids and Almohads did not stand out for carrying out an expansionist policy.
Италия
Италияда нормандер басып алған кезде, тұңғыш үлкен және қуатты мемлекет – мұрагерлік монархиясы бар Сицилия Корольдігі құрылды. Кейіннен ол Киелі Рим империясына қосылып, император Фридрих II тұсында ең гүлденген кезеңін бастан өткерді. Италияның қалған бөлігінде тәуелсіз қала-мемлекеттер Шығыс Жерорта теңізі арқылы жүзеге асылатын саудадан байыды. Бұл, әсіресе, Пиза, Амальфи, Генуя және Венеция теңіз үстемдіктері болды, олар сол кезден бастап Еуропа саудасында маңызды рөл атқарды, осы қалаларды ірі қаржы орталықтарына айналдырды.
In Italy, with the Norman conquest, the first great and powerful state was formed, the Kingdom of Sicily with hereditary monarchy. Subsequently joined to the Holy Roman Empire, it had its moment of maximum splendor with the emperor Frederick II. In the rest of Italy, independent city states grew affluent on Eastern Mediterranean maritime trade. These were in particular the thalassocracies of Pisa, Amalfi, Genoa and Venice, which played a key role in European trade from then on, making these cities become major financial centers.
Скандинавия
10 ғасырдың ортасынан 11 ғасырдың ортасына дейін Скандинавия корольдіктері біріктіріліп, христиан дініне көшті, соның салдарынан викингтердің шапқындары тоқтады және Еуропа саясатына қатысу арта түсті. Дания королі Кнут Англия мен Норвегияны биледі. 1035 жылы Кнут қайтыс болғаннан кейін Англия мен Норвегия екеуі де тәуелсіздігін жоғалтты, ал 1227 жылы Вальдемар II жеңілгеннен кейін аймақтағы Данияның үстемдігі аяқталды. Осы аралықта Норвегия Атлантикадағы иеліктерін Гренландиядан Мэн аралына дейін кеңейтті, ал Швеция Биргер Ярл басшылығымен Балтық теңізінде өзінің күшін арттырды. Дегенмен, Норвегияның ықпалы осы кезеңде, 1266 жылғы Перт шартымен белгіленгендей, азайды. Сонымен қатар, 1130 мен 1240 жылдар аралығында Норвегияда азамат соғыстары болды.
From the mid 10th to the mid 11th centuries, the Scandinavian kingdoms were unified and Christianized, resulting in an end of Viking raids, and greater involvement in European politics. King Cnut of Denmark ruled over both England and Norway. After Cnut's death in 1035, England and Norway were both lost, and with the defeat of Valdemar II in 1227, Danish predominance in the region came to an end. Meanwhile, Norway extended its Atlantic possessions, ranging from Greenland to the Isle of Man, while Sweden, under Birger Jarl, built up a power base in the Baltic Sea. However, the Norwegian influence started to decline already in the same period, marked by the Treaty of Perth of 1266. Also, civil wars raged in Norway between 1130 and 1240.
Франция мен Германия
Жоғарғы орта ғасырлар кезінде Каролинг империясы бөлініп, оның орнына Франция және Германия деп аталатын жеке мұрагерлік мемлекеттер құрылды, бірақ олардың қазіргі шекараларымен сәйкес келмеді. Франция батысқа қарай кеңейді. 12-шы және 13-шы ғасырларда Анжуан империясы Францияның көп бөлігін бақылап тұрды, бірақ француздықтар бұрынғы аумақтарының көп бөлігін қайтарып алғанға дейін.
By the time of the High Middle Ages, the Carolingian Empire had been divided and replaced by separate successor kingdoms called France and Germany, although not with their modern boundaries. France pushed to the west. The Angevin Empire controlled much of France in the 12th century and early 13th century until the French retook much of their previous territory.
Германия
Жоғарғы орта ғасырлар кезінде Каролинг империясы бөлініп, оның орнына Франция және Германия деп аталатын жеке мұрагер мемлекеттер пайда болды, бірақ олардың қазіргі шекараларынан өзгеше болды. Германия әлдеқайда шығысқа қарай созылған. Германия Киелі Рим империясының туы астында болды, ол Кайзер Фредерик Барбаросса тұсындағы бірлік және саяси биліктің ең жоғары деңгейіне жетті.
By the time of the High Middle Ages, the Carolingian Empire had been divided and replaced by separate successor kingdoms called France and Germany, although not with their modern boundaries. Germany was significantly more eastern. Germany was under the banner of the Holy Roman Empire, which reached its high water mark of unity and political power under Kaiser Frederick Barbarossa.
Грузия
Грузия патшасы Давид IV (1089-1125) билік құрған жылдары Грузия патшалығы күшейіп, Селжұқ империясын өз жерінен ығыстырды. Давидтің 1121 жылғы Дидгори шайқасындағы Селжұқ түркілеріне қарсы шешуші жеңісі, нәтижесінде Грузия жоғалтқан астанасы Тбилисиді қайтарып алды, осымен Грузияның алтын ғасыры басталды. Давидтің немересі Тамар патшайым ішкі қарсылықты табысты түрде бейтараптандырып, жауынгер Селжұқ түркілерінің әлсіреуіне сүйене отырып, белсенді сыртқы саясатты жүргізді. Күшті әскери элитаға сүйенген Тамар, өзінің ізашарларының жетістіктерін пайдаланып, қазіргі Оңтүстік Ресейден Қара теңізге дейін, Каспий теңізіне дейінгі аумақты қамтитын империяны нығайта алды. Тамардың қайтысынан кейін екі онжылдық ішінде моңғол шапқыншылығынан құлағанға дейін Грузия маңызды аймақтық держава болып қала берді.
During the successful reign of King David IV of Georgia (1089–1125), the Kingdom of Georgia grew in strength and expelled the Seljuk Empire from its lands. David's decisive victory in the Battle of Didgori (1121) against the Seljuk Turks, as a result of which Georgia recaptured its lost capital Tbilisi, marked the beginning of the Georgian Golden Age. David's granddaughter Queen Tamar continued the upward rise, successfully neutralizing internal opposition and embarking on an energetic foreign policy aided by further decline of the hostile Seljuk Turks. Relying on a powerful military élite, Tamar was able to build on the successes of her predecessors to consolidate an empire which dominated vast lands spanning from present day southern Russia on the Black Sea to the Caspian Sea. Georgia remained a leading regional power until its collapse under the Mongol attacks within two decades after Tamar's death.
Венгрия
Орта ғасырдың жоғары кезеңінде Венгрия патшалығы (1000 жылы құрылған) Орталық және Батыс Еуропадағы ең қуатты ортағасырлық мемлекеттердің біріне айналды. Венгрияның королі I-ші Стефан осы аймаққа христиан дінін енгізді; ол замандас тарихшылардың естелігінде өте діндар монарх, латын грамматикасын жақсы білетін, өз халқына қатаң, бірақ шетелдіктерге мейірімді болған. Ол патшалықтағы тайпалық құрылымның қалдықтарын жойып, халықты қоныстандырып, христиан дінін қабылдауға мәжбүр етті. Ол ортағасырлық Венгрия мемлекетін құрып, оны германдық жүйені үлгі етіп саяси жағынан округтерге ұйымдастырды. Келесі монархтар Риммен тығыз қарым-қатынаста болды, мысалы, Венгрияның қасиетті Ладислав I, және пана іздеп патшалыққа келген пұтқа табынушыларға төзімділік танытты (мысалы, 13 ғасырда кумандар), бұл кейбір Папаларға белгілі бір ыңғайсыздық туғызды. Хорватия патшалығымен жеке одақ құрып, басқа тәуелді мемлекеттер құру арқылы Венгрия Оңтүстік-Шығыс Еуропа мен Карпат аймағында бақылауын кеңейткен шағын империяға айналды. Орта ғасырларда венгр патшалық үйі католик шіркеуіне ең көп әулиелерді сыйлаған.
In the High Middle Ages, the Kingdom of Hungary (founded in 1000), became one of the most powerful medieval states in central Europe and Western Europe. King Saint Stephen I of Hungary introduced Christianity to the region; he was remembered by the contemporary chroniclers as a very religious monarch, with wide knowledge in Latin grammar, strict with his own people but kind to foreigners. He eradicated the remnants of the tribal organisation in the Kingdom and forced the people to sedentarize and adopt the Christian religion. He founded the Hungarian medieval state, organising it politically into counties using the Germanic system as a model. The following monarchs usually kept a close relationship with Rome, such as Saint Ladislaus I of Hungary, and a tolerant attitude with the pagans that escaped to the Kingdom searching for sanctuary (for example Cumans in the 13th century), which eventually created certain discomfort for some Popes. By entering into Personal union with the Kingdom of Croatia and the establishment of other vassal states, Hungary became a small empire that extended its control over the Southeast Europe and the Carpathian region. During medieval times, the Hungarian royal house contributed the most saints to the Catholic Church .
Литва
Жоғары орта ғасырларда Литва 13 ғасырдың басында Литва Герцогтігі ретінде пайда болды, содан кейін 1251 жылдан 1263 жылға дейін қысқа мерзімге Литва Корольдігіне айналды. Бірінші христиан патшасы Миндаугас қаза болғаннан кейін Литва Ұлы Литва Герцогтігі деп аталды. Литвалық крест жорығы кезінде жаулап алынбаған Литва, жаулау арқасында шығысқа қарай қарқынды кеңейіп, Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды.
During the High Middle Ages Lithuania emerged as a Duchy of Lithuania in the early 13th century, then briefly becoming the Kingdom of Lithuania from 1251 to 1263. After the assassination of its first Christian king Mindaugas Lithuania was known as Grand Duchy of Lithuania. Unconquered during the Lithuanian Crusade, Lithuania itself rapidly expanded to the East due to conquests and became one of the largest states in Europe.
Польша
10 ғасырдың ортасында Миешко I, поляктардың билеушісі, аймақтағы лехиттік тайпаларды бағындырғаннан кейін Польша герцогтік ретінде құрылды. 1025 жылы Болеслав I Батылдың билігі тұсында Польша патшалыққа айналды.
In the mid 10th century Poland emerged as a duchy after Mieszko I, the ruler of the Polans, conquered the surrounding Lechitic tribes in the region. Then in 1025 under the rule of Bolesław I the Brave, Poland became a kingdom.
Оңтүстік-шығыс Еуропа
Жоғары орта ғасырлар Киев Русінің славян мемлекеті ретінде өркендеуі мен құлдырауына, сондай-ақ Куманияның пайда болуына куә болды. Кейіннен, XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы Еуропаның шығысына зор әсер етті, себебі аймақтың көптеген елдері басып алынып, тоналды, жаулап алынды немесе вассалдыққа алынды. Бұл кезеңнің бірінші жартысында (шамамен 1025 – 1185 жылдар) Византия империясы Оңтүстік-Шығыс Еуропаға үстемдік етті, ал Комнен әулетінің императорлары тұсында гүлдену мен қала құрылысы қайта жанданды. Алайда, олардың Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы үстемдігі 1185 жылы влах-болгар көтерілісінің сәтті аяқталуымен тоқтатылды, содан кейін аймақ Византиялықтар (Грекияда, Македонияның бір бөлігінде және Фракияда), болгарлар (Моэзияда және Фракия мен Македонияның көп бөлігінде) және сербтер (солтүстік-батыста) арасында бөлінді. Шығыс және Батыс шіркеулері 11 ғасырда ресми түрде жарылды, және 12 ғасырдағы ара-тура ынтымақтастық кезеңдеріне қарамастан, 1204 жылы Төртінші крест жорығы Константинопольді опасыздықпен басып алды. Бұл Византияға ауыр нұқсан келтірді, ал олардың күші ақырында 14-15 ғасырларда Селжүктер мен күшейіп келе жатқан Осман империясымен әлсіретілді. Дегенмен, крест армиясы Болгария императоры Калоянмен Адрианополь шайқасында (1205) жеңілгеннен кейін Латын империясының билігі ұзаққа соқпады.
The High Middle Ages saw the height and decline of the Slavic state of Kievan Rus' and emergence of Cumania. Later, the Mongol invasion in the 13th century had great impact on the east of Europe, as many countries of the region were invaded, pillaged, conquered and/or vassalized. During the first half of this period (c. no – c. 10251185) the Byzantine Empire dominated the Southeast Europe, and under the Komnenian emperors there was a revival of prosperity and urbanization; however, their domination of Southeast Europe came to an end with a successful Vlach Bulgarian rebellion in 1185, and henceforth the region was divided between the Byzantines in Greece, some parts of Macedonia, and Thrace, the Bulgarians in Moesia and most of Thrace and Macedonia, and the Serbs to the northwest. Eastern and Western churches had formally split in the 11th century, and despite occasional periods of co operation during the 12th century, in 1204 the Fourth Crusade treacherously captured Constantinople. This severely damaged the Byzantines, and their power was ultimately weakened by the Seljuks and the rising Ottoman Empire in the 14–15th century. The power of the Latin Empire, however, was short lived after the Crusader army was routed by Bulgarian Emperor Kaloyan in the Battle of Adrianople (1205).
Климат пен ауыл шаруашылығы
Ортағасырлық жылы кезең, Еуропадағы 10-шы ғасырдан 14-шы ғасырға дейінгі аралық, 19-шы ғасырдың ортасына дейін жалғасқан, көбінесе суық Кіші мұз дәуірімен аяқталған салыстырмалы түрде жылы және қолайлы кезең болды. Фермерлер Скандинавияда бидай, ал Солтүстік Англияда жүзім өсірді, алайда жүзімдіктердің ең көп таралуы Кіші мұз дәуірі кезеңінде байқалды. Осы кезеңде шарапқа жоғары сұраныс пен алкоголь тұтынудың тұрақты деңгейі жүзім шаруашылығындағы прогреске түрткіс берді. Бұл аштықтан қорғау Еуропа халқының санын 1315 жылы 1,5 миллион адамның қаза болуына қарамастан арттыруға мүмкіндік берді. Халықтың өсуі осы кезеңде жаңа қалалардың салынуына және өнеркәсіптік және экономикалық белсенділіктің күшеюіне әсер етті. Олар сондай-ақ сауданы және алкогольдің кең ауқымды өндірісін дамытты. Бұл уақытта азық-түлік өндірісі де артты, себебі жаңа егіс шаруашылығы әдістері енгізілді, оның ішінде ауырлы соқа, өгіздің орнына жылқы қолдану және бұрынғы екі егістік жүйесімен салыстырғанда, көбірек түрлі дақылдарды өсіруге мүмкіндік беретін үш егістік жүйесі – әсіресе, азоттың топырақтан кетіп қалуын болдырмайтын бақшалық дақылдар енгізілді.
The Medieval Warm Period, the period from the 10th century to about the 14th century in Europe, was a relatively warm and gentle interval ended by the generally colder Little Ice Age which would continue until the Middle of the 19th century. Farmers grew wheat well north into Scandinavia, and wine grapes in northern England, although the maximum expansion of vineyards appears to occur within the Little Ice Age period. During this time, a high demand for wine and steady volume of alcohol consumption inspired a viticulture revolution of progress. This protection from famine allowed Europe's population to increase, despite the famine in 1315 that killed 1.5 million people. This increased population contributed to the founding of new towns and an increase in industrial and economic activity during the period. They also established trade and a comprehensive production of alcohol. Food production also increased during this time as new ways of farming were introduced, including the use of a heavier plow, horses instead of oxen, and a three field system that allowed the cultivation of a greater variety of crops than the earlier two field system—notably legumes, the growth of which prevented the depletion of important nitrogen from the soil.
Жоғарғы биліктің өрлеуі
Орта ғасырдың қақ ортасында, христиандық Еуропаның көп бөлігінде маңызға ие болған сайын, христиан жауынгері туралы ұғым өзгерді. Рыцарлық кодекстері өзімшілдіктен қашып, адал болуды және әлсіздерге қарсы күшпен қарсы тұруды идеалды рыцарьдың қасиеттері ретінде қадағалады. 11 ғасырда Еуропа бойынша үй шаруашылығының ауыр атты әскері (рыцарьлар) кең таралды, және турнирлер пайда болды. Турнирлер рыцарьларға өз әулеттерінің атын шығаруға, сондай-ақ жеңістер арқылы зор байлық пен даңққа ие болуға мүмкіндік берді. 12 ғасырда Клуни монахтары әдепті соғысты насихаттап, Темплер рыцарлары сияқты рыцарлық ордендердің құрылуына түрткіс берді. Осы кезеңде тектілік атақтары мұраға қалдырылатын болды. 13 ғасырдағы Германияда рыцарьдық атақ та мұраға қалдырылатын атаққа айналды, бірақ ол аса беделді емес еді, және бұл үрдіс басқа елдерге тарады.
During the High Middle Ages, the idea of a Christian warrior started to change as Christianity grew more prominent in Medieval Europe. The Codes of Chivalry promoted the ideal knight to be selfless, faithful, and fierce against those who threaten the weak. Household heavy cavalry (knights) became common in the 11th century across Europe, and tournaments were invented. Tournaments allowed knights to establish their family name while being able to gather vast wealth and renown through victories. In the 12th century, the Cluny monks promoted ethical warfare and inspired the formation of orders of chivalry, such as the Templar Knights. Inherited titles of nobility were established during this period. In 13th century Germany, knighthood became another inheritable title, although one of the less prestigious, and the trend spread to other countries.
Христиан шіркеуі
1054 жылғы Шығыс-Батыс айырылысы христиан шіркеуін екі бөлікке ресми түрде бөлді: Батыс Еуропадағы Рим католиктері және шығыстағы Шығыс православиесі. Бұл оқиға Рим папасы IX Лео мен Патриарх Михаил I бір-бірін анафемаға ұшыратқан кезде болды, негізінен Киелі Рухтың шығу тегіне қатысты сенімге қосылған филиоке туралы келіспеушіліктер, сондай-ақ төрт Шығыс патриархтарына папалық биліктің болуы, құлшында ашытқысыз нан қолдану және ораза күндері туралы даулардың нәтижесінде туды.
The East–West Schism of 1054 formally separated the Christian church into two parts: Roman Catholicism in Western Europe and Eastern Orthodoxy in the east. It occurred when Pope Leo IX and Patriarch Michael I excommunicated each other, mainly over disagreement over the filioque, an addition to the creed concerning the origin of the Holy Spirit, as well as disputes as to the existence of papal authority over the four Eastern patriarchs, use of unleavened bread in the liturgy, and fasting days.
Крест жорықтары
Католиктік крест жорықтары 11-13 ғасырларда өтті. Олар папаның билігімен жүргізілді, бастапқыда мұсылман Фатимид халифатынан Киелі жерді алып, христиандық үкіметті қайта орнату мақсатымен. Фатимидтер Палестинаны 970 жылы жаулап алды, 1073 жылы оны Сельджук түркілеріне жоғалтып, 1098 жылы қайта басып алды, бірақ 1099 жылы Бірінші крест жорығының нәтижесінде оны қайтадан жоғалтты.
The Catholic Crusades occurred between the 11th and 13th centuries. They were conducted under papal authority, initially with the intent of reestablishing Christian rule in The Holy Land by taking the area from the Muslim Fatimid Caliphate. The Fatimids had captured Palestine in AD 970, lost it to the Seljuk Turks in 1073 and recaptured it in 1098, just before they lost it again in 1099 as a result of the First Crusade.
Әскери бұйрықтар
Крест жорықтары аясында ортағасырлық рыцарлық ордендерінің үлгісіне айналатын монастырь әскери ордендері құрылды. Темплер ордені – бірінші крест жорығынан кейін христиандық әскери орден ретінде құрылды, оның мақсаты – христиан паломниктерін жергілікті жауынгерлер мен қарақшылардан қорғау болды. Орден қаржы саласына терең араласты, ал 1307 жылы Филипп Әдемі (Филипп ле Бел) Францияда бүкіл орденді тұтқындап, түрлі діни оқиғаларға байланысты айыптармен таратып жіберді. Госпитальдық рыцарлар бастапқыда 1080 жылы Иерусалимде құрылған христиандық ұйым болды, олардың мақсаты – қасиетті жерге кедей, ауру немесе жарақат алған паломниктеріне көмек көрсету болды. Бірінші крест жорығында Иерусалимді басып алғаннан кейін, ол кресттік мемлекеттерді күтіп-ұстау және қорғаумен айналысатын діни-әскери орденге айналды. Мұсылман күштері қасиетті жерлерді басып алғаннан кейін, ол өз операцияларын Родосқа, кейіннен Мальтаға көшірді. Тевтон ордені – 1190 жылы Акко қаласында құрылған неміс діни ордені, олар христиан паломниктеріне қасиетті жерлерге бара жатқанда көмек көрсету және Аутремердегі аурулар мен жарақат алғандарға арналған ауруханаларды ұйымдастыру үшін құрылды. Мұсылман күштері қасиетті жерлерді басып алғаннан кейін, 1211 жылы орден Трансильванияға көшіп барды, ал кейіннен, қуылғаннан кейін, Балтық аймағын христиандыққа айналдыру ниетімен пұтқа табынушы Пруссияға шабуыл жасады. Алайда, орденнің басты қарсыласы Литва христиан дініне өткенге дейін де, орден Новгород пен Польша сияқты басқа да христиан елдеріне шабуыл жасаған. Тевтон орденінің күші, 1410 жылы Грунвальд шайқасында, поляк-литвалық біріккен әскерге қарсы күйрегенде, айтарлықтай бұзылды. Грунвальдтан кейін орденнің билігі 1809 жылға дейін әлсіреп, содан кейін ол ресми түрде таратылды. Барлығы он крест жорығы болды.
In the context of the crusades, monastic military orders were founded that would become the template for the late medieval chivalric orders. The Knights Templar were a Christian military order founded after the First Crusade to help protect Christian pilgrims from hostile locals and highway bandits. The order was deeply involved in banking, and in 1307 Philip the Fair (Philippine le Bel) had the entire order arrested in France and dismantled on charges of alleged heresy. The Knights Hospitaller were originally a Christian organization founded in Jerusalem in 1080 to provide care for poor, sick, or injured pilgrims to the Holy Land. After Jerusalem was taken in the First Crusade, it became a religious/military order that was charged with the care and defence of the Crusader states. After the Holy Lands were eventually taken by Muslim forces, it moved its operations to Rhodes, and later Malta. The Teutonic Knights were a German religious order formed in 1190, in the city of Acre, to aid Christian pilgrims on their way to the Holy Lands and to operate hospitals for the sick and injured in Outremer. After Muslim forces captured the Holy Lands, the order moved to Transylvania in 1211 and later, after being expelled, invaded pagan Prussia with the intention of Christianizing the Baltic region. Yet, both before and after the Order's main pagan opponent, Lithuania, converted to Christianity, the Order had already attacked other Christian nations such as Novgorod and Poland. The Teutonic Knights' power hold, which became considerable, was broken in 1410, at the Battle of Grunwald, where the Order suffered a devastating defeat against a joint Polish Lithuanian army. After Grunwald, the Order declined in power until 1809 when it was officially dissolved. There were ten crusades in total.
Схоластика
Жаңа христиандық оқу әдісі Ансельм Кентерберийлік (1033–1109) Аристотельдің еңбектерін қайта жаңғырту арқылы, бастапқыда ортағасырлық еврей және мұсылман философиясы (Маймонид, Авиценна және Аверро) арқылы, содан кейін Византия және мұсылман кітапханаларынан әкелінген Аристотельдің өзінің еңбектері арқылы ықпал етті; сондай-ақ, ол ықпал еткен адамдар, ең әйгілілері Альбертус Магнус, Бонавентура және Абелард. Көптеген схоластиктер эмпиризмге сеніп, діни зерттеулер, ақыл және логика арқылы Рим-католик доктриналарын қолдады. Олар христиан мистикасына және Платон мен Августинге қарсы болды, олар сана – материялық емес нәрсе деп есептеді. Схоластиканың ең танымал өкілі – Томас Аквинский (кейіннен «Шіркеу докторы» деп жарияланды), ол Платондық және Августиндік көзқарастардан арылып, Аристотелизмге бет бұрды. Аквинский сана философиясын дамытты, сананың туған кезде «тақта таза» (tabula rasa) екенін, ал оған құдайлық ұшқын арқылы формаларды немесе идеяларды ойлау және тану қабілеті берілгенін жазды. Басқа да көрнекті схоластиктер қатарында Мұхаммед Аверро, Росселин, Абелард, Питер Ломбард және Франсиско Суарес болды. Бұл дәуірдегі басты мәселелердің бірі – универсалия мәселесі. Схоластиктердің бағытының әртүрлі аспектілеріне қарсы шыққан көрнекті тұлғаларға Дунс Скот, Уильям Окхэм, Питер Дамиан, Бернард Клерво және Викториандықтар жатты.
The new Christian method of learning was influenced by Anselm of Canterbury (1033–1109) from the rediscovery of the works of Aristotle, at first indirectly through Medieval Jewish and Muslim Philosophy (Maimonides, Avicenna, and Averroes) and then through Aristotle's own works brought back from Byzantine and Muslim libraries; and those whom he influenced, most notably Albertus Magnus, Bonaventure and Abélard. Many scholastics believed in empiricism and supporting Roman Catholic doctrines through secular study, reason, and logic. They opposed Christian mysticism, and the Platonist Augustinian belief that the mind is an immaterial substance. The most famous of the scholastics was Thomas Aquinas (later declared a "Doctor of the Church"), who led the move away from the Platonic and Augustinian and towards Aristotelianism. Aquinas developed a philosophy of mind by writing that the mind was at birth a tabula rasa ("blank slate") that was given the ability to think and recognize forms or ideas through a divine spark. Other notable scholastics included Muhammad Averroes, Roscelin, Abélard, Peter Lombard, and Francisco Suárez. One of the main questions during this time was the problem of universals. Prominent opponents of various aspects of the scholastic mainstream included Duns Scotus, William of Ockham, Peter Damian, Bernard of Clairvaux, and the Victorines.
Еретиктік қозғалыстар
Еуропада 11 ғасырдан бұрын христиан ересі болды, бірақ олар аз санда және жергілікті сипатта кездесті: көбінесе, тәртіпсіз дін қызметкері немесе пұтқа табыну дәстүріне қайта оралған ауыл. Алайда, 11 ғасырдан бастап, жаппай қозғалыс ересі пайда болды. Мұның себептерінің бірі қалалардың өркендеуі, еркін саудагерлердің пайда болуы және жаңа ақша экономикасы болуы мүмкін. Монахтықтың ауылдық құндылықтары қала тұрғындарына ұнамады, олар қала мәдениетіне сәйкес келетін секталарды құра бастады. Батыс Еуропадағы алғашқы еретикалық қозғалыстар оңтүстік Франция және солтүстік Италия сияқты жаңадан қалаланған аймақтарда туды және, мүмкін, Богомилдер мен басқа да дуалистік қозғалыстардың ықпалында болды. Бұл ерестер Католик шіркеуі бұрын көрмеген деңгейде болды, сондықтан жауап ретінде кейбіреулері (мысалы, катарлар) жойылды. Францискан орденін құрған Ассизилік Франциск сияқты кейбір католик монастырь басшыларын Вальденс сияқты нағыз еретикалық қозғалыстардан ажырату үшін Папа тікелей мойындауы қажет болды.
Christian heresies existed in Europe before the 11th century but only in small numbers and of local character: in most cases, a rogue priest, or a village returning to pagan traditions. Beginning in the 11th century, however mass movement heresies appeared. The roots of this can be partially sought in the rise of urban cities, free merchants, and a new money based economy. The rural values of monasticism held little appeal to urban people who began to form sects more in tune with urban culture. The first large scale heretical movements in Western Europe originated in the newly urbanized areas such as southern France and northern Italy and were probably influenced by the Bogomils and other dualist movements. These heresies were on a scale the Catholic Church had never seen before and as such the response was one of elimination for some (such as the Cathars). Some Catholic monastic leaders, such as Francis of Assisi, the founder of the Franciscans, had to be recognized directly by the Pope so as not to be confused with actual heretical movements such as the Waldensians.
Вальденстер
Лиондық Питер Вальдо 1175 жылға таман діни сезімге келіп, байлығынан бас тартып, уағызшы болды. Ол вальдендерді құрды, бұл христиан діни тобы болған, олар барлық діни амалдар қатаң түрде Киелі кітапқа негізделуі керек деп сенді. 1179 жылы үшінші Латеран кеңесі Вальдоға уағыз айту құқығын бермеді, бірақ ол оған бағынбады және 1184 жылы ол шіркеуден қуылғанға дейін еркін сөйлеуді жалғастырды. Вальдо христиан дін қызметкерлерін сөздерімен өмір сүрмейтіндігі үшін сынады. Ол күнәдан арылу жолын сатуды (симонияны), сондай-ақ сол кездегі қасиеттілерге табынуды қабылдамады. Вальдендер протестанттық реформацияның алға басушысы саналады, және реформация басталғанда протестантизмге сіңіп, Джон Кальвиннің және оның теологиялық ізбасарларының Женевадағы көзқарастары олардың теологиялық ойларымен өте ұқсас болғаннан кейін кеңейтілген реформаттық дәстүрдің бір бөлігіне айналды. Вальден шіркеулері бүгінгі күнге дейін сақталған, олар бірнеше континентте орналасқан.
Peter Waldo of Lyon was a wealthy merchant who gave up his riches around 1175 after a religious experience and became a preacher. He founded the Waldensians which became a Christian sect believing that all religious practices should have strictly scriptural bases. Waldo was denied the right to preach his sermons by the Third Lateran Council in 1179, which he did not obey and continued to speak freely until he was excommunicated in 1184. Waldo was critical of the Christian clergy saying they did not live according to the word. He rejected the practice of selling indulgences (simony), as well as the common saint cult practices of the day. Waldensians are considered a forerunner to the Protestant Reformation, and they melted into Protestantism with the outbreak of the Reformation and became a part of the wider Reformed tradition after the views of John Calvin and his theological successors in Geneva proved very similar to their own theological thought. Waldensian churches still exist, located on several continents.
Сауда және коммерция
Солтүстік Еуропада теңіз арқылы сауданы дамыту үшін еркін қалалардың федерациясы – Ханза лигасы 12 ғасырда құрылды, 1158–1159 жылдары Лигаға үстемдік ететін Любек қаласының негізі қаланды. Киелі Рим империясының көптеген солтүстік қалалары Ханза қалаларына айналды, олардың ішінде Амстердам, Кёльн, Бремен, Ганновер және Берлин болды. Киелі Рим империясынан тыс Ханза қалаларының мысалдары – Брюгге және Польшаның Гданьск (Данциг) қаласы, сондай-ақ Тевтон орденінің монастырлық мемлекетінің астанасы Кенигсберг. Норвегияның Берген қаласында және Ресейдің Великий Новгород қаласында Лиганың өндіріс орындары мен делдалдары болды. Осы кезеңде немістер империядан тыс, Пруссия мен Силезияға колониялар құруды бастады. 13 ғасырдың соңында Марко Поло есімді венециялық саяхатшы Қытайға жібек жолымен сапарлаған алғашқы еуропалықтардың бірі болды. Поло өзінің саяхатын «Il Milione» еңбегінде сипаттағаннан кейін, батыстықтардың Алдыңғы Шығыс туралы білімі артты. Одан кейін Вильгельм Рубрукский, Джованни да Пьян дель Карпин, Андре де Лонжумео, Одорик Порденонский, Джованни де Мариньолли, Джованни ди Монте Корвино сияқты көптеген христиан миссионерлері, сондай-ақ Николо де Конти сияқты басқа саяхатшылар да шығысқа сапар шекті.
In Northern Europe, the Hanseatic League, a federation of free cities to advance trade by sea, was founded in the 12th century, with the foundation of the city of Lübeck, which would later dominate the League, in 1158–1159. Many northern cities of the Holy Roman Empire became Hanseatic cities, including Amsterdam, Cologne, Bremen, Hanover and Berlin. Hanseatic cities outside the Holy Roman Empire were, for instance, Bruges and the Polish city of Gdańsk (Danzig), as well as Königsberg, capital of the monastic state of the Teutonic Knights. In Bergen, Norway and Veliky Novgorod, Russia the league had factories and middlemen. In this period the Germans started colonising Europe beyond the Empire, into Prussia and Silesia. In the late 13th century, a Venetian explorer named Marco Polo became one of the first Europeans to travel the Silk Road to China. Westerners became more aware of the Far East when Polo documented his travels in Il Milione. He was followed by numerous Christian missionaries to the East, such as William of Rubruck, Giovanni da Pian del Carpine, André de Longjumeau, Odoric of Pordenone, Giovanni de' Marignolli, Giovanni di Monte Corvino, and other travellers such as Niccolò de' Conti.
Ғылым
Ерте орта ғасырлардағы философиялық және ғылыми білім Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Батыс Еуропада сақталған ежелгі грек мәтіндерінің аз ғана көшірмелері мен түсіндірмелеріне негізделген. Олардың көпшілігі грек тілін білу шектеулі болғандықтан, тек латын тілінде зерттелді. Бұл жағдай 12 ғасырдағы Ренессанс кезінде өзгерді. Еуропаның интеллектуалдық қайта жандануы ортағасырлық университеттердің құрылуымен басталды. Реконкиста кезінде Испания мен Сицилиядағы ислам әлемімен, ал крест жорықтары кезінде Византия және мұсылман Левантымен байланыс күшейгенінің арқасында еуропалықтар ғылыми араб және грек мәтіндеріне, соның ішінде Аристотель, Альхазен және Аверроэстің еңбектеріне қол жеткізді. Еуропалық университеттер осы мәтіндерді аудару және таратуға зор үлес қосты, сондай-ақ ғылыми қауымдастықтарға қажетті жаңа инфрақұрылымды құрды. 13 ғасырдың басында дерлік барлық маңызды ежелгі авторлардың негізгі еңбектерінің дұрыс латын тіліндегі аудармалары пайда болды, бұл ғылыми идеяларды университеттер мен монастырлар арқылы тиімді таратуға мүмкіндік берді. Осы мәтіндердегі табиғаттану ғылымдарын Роберт Гроссетесте, Роджер Бэкон, Альберт Магнус және Дунс Скотт сияқты көрнекті схоластиктер одан әрі дамыта бастады. Қазіргі заманғы ғылыми әдістің бастапқы белгілерін Гроссетестедің табиғатты түсіну құралы ретінде математикаға берген басымдығында және Бэконның, әсіресе оның Opus Majus еңбегіндегі, эмпирикалық тәсілінде көруге болады.
Philosophical and scientific teaching of the Early Middle Ages was based upon few copies and commentaries of ancient Greek texts that remained in Western Europe after the collapse of the Western Roman Empire. Most of them were studied only in Latin as knowledge of Greek was very limited. This scenario changed during the Renaissance of the 12th century. The intellectual revitalization of Europe started with the birth of medieval universities. The increased contact with the Islamic world in Spain and Sicily during the Reconquista, and the Byzantine world and Muslim Levant during the Crusades, allowed Europeans access to scientific Arabic and Greek texts, including the works of Aristotle, Alhazen, and Averroes. The European universities aided materially in the translation and propagation of these texts and started a new infrastructure which was needed for scientific communities. At the beginning of the 13th century there were reasonably accurate Latin translations of the main works of almost all the intellectually crucial ancient authors, allowing a sound transfer of scientific ideas via both the universities and the monasteries. By then, the natural science contained in these texts began to be extended by notable scholastics such as Robert Grosseteste, Roger Bacon, Albertus Magnus and Duns Scotus. Precursors of the modern scientific method can be seen already in Grosseteste's emphasis on mathematics as a way to understand nature, and in the empirical approach admired by Bacon, particularly in his Opus Majus.
Технология
12-13 ғасырларда Еуропада жаңа өнертабыстардың қарқыны, дәстүрлі өндіріс құралдарын басқару жолдарындағы жаңалықтар және экономикалық өсімде түбегейлі өзгерістер болды. Бір ғасырдың ішінде адамзат тарихының алдыңғы мың жылындағыдан гөрі көптеген өнертабыстар жасалып, пайдалы қолданысқа енгізілді. Бұл кезеңде жел диірмендері, су диірмендері, баспа (әлі жылжымалы әріптермен емес), оқ-дәрі, астроляби, көзілдірік, қазіргі пішіндегі қайшы, жақсырақ сағат және кемелер күрт жақсартылды. Соңғы екі жетістік жаңа ашылымдар дәуірінің басталуына жағдай жасады. Бұл өнертабыстарға шетелдік мәдениет пен қоғамның әсері болды. Альфред В. Кросби осы технологиялық революцияның бір бөлігін "Шындықтың өлшемі: Батыс Еуропадағы сандық есептеулер, 1250-1600" еңбегінде сипаттады, ал технология тарихының басқа да көрнекті мамандары да оны атап өтті. Жел диірмендері туралы ең алғашқы жазба 1185 жылы Англияның Йоркшир округінде тіркелген. Италияда қағаз өндіру 1270 жылдар шамасында басталды. 13 ғасырда Еуропаға (вероятно, Үндістаннан) иілгіш тіс дөңгелегі (spinning wheel) әкелінді. Магниттік компас кеме жүргізуге көмектесті, алғаш рет 12 ғасырдың соңында Еуропаға жетті. Көзілдіріктер 1280-ші жылдардың соңында Италияда ойлап табылды. Астроляби Исламдық Испания арқылы Еуропаға қайта оралды. Фибоначчи 1202 жылы "Liber Abaci" кітабы арқылы Еуропаға индус-араб сандарын енгізді. Батыстағы ең көне белгілі руль бейнесі 1180 жылға жуық даты бар шіркеу мүсіндерінде кездеседі.
During the 12th and 13th century in Europe there was a radical change in the rate of new inventions, innovations in the ways of managing traditional means of production, and economic growth. In less than a century there were more inventions developed and applied usefully than in the previous thousand years of human history all over the globe. The period saw major technological advances, including the adoption or invention of windmills, watermills, printing (though not yet with movable type), gunpowder, the astrolabe, glasses, scissors of the modern shape, a better clock, and greatly improved ships. The latter two advances made possible the dawn of the Age of Discovery. These inventions were influenced by foreign culture and society. Alfred W. Crosby described some of this technological revolution in The Measure of Reality: Quantification in Western Europe, 1250 1600 and other major historians of technology have also noted it. The earliest written record of a windmill is from Yorkshire, England, dated 1185. Paper manufacture began in Italy around 1270. The spinning wheel was brought to Europe (probably from India) in the 13th century. The magnetic compass aided navigation, first reaching Europe some time in the late 12th century. Eye glasses were invented in Italy in the late 1280s. The astrolabe returned to Europe via Islamic Spain. Fibonacci introduces Hindu Arabic numerals to Europe with his book Liber Abaci in 1202. The West's oldest known depiction of a stern mounted rudder can be found on church carvings dating to around 1180.
Сәулет
Готикалық сәулет романдық стильді ұшқыш тіреулер, готикалық (немесе сүйір) аркалар және қабырғалы күмбездерді біріктіру арқылы басып озды. Ол сол кездегі рухани фонның ықпалымен, діни мәніне ие болды: жұқа көлденең сызықтар мен торлар ғимаратты аспанға қарай көтерілуге жетеледі. Сәулет бұрынғы романдық стилдің қараңғы және ауыр формаларына қарамастан, жеңіл және салмақсыз көрінуі тиіс еді. Жарық – Құдайдың көрінісі деп есептелді, сондықтан осы оқуды бейнелейтін шіркеулер салу үшін сәулеттік техникалар бейімделді және дамытылды. Көлікті шыны терезелер жеңілдік сезімін күшейтті. Орта ғасырларда түс қазіргіден гөрі әлдеқайда сирек болғандықтан, бұл шеберлік туындылары қарапайым адамдарға қатты әсер еткені болжамдалады. Биік, күрделі қабырғалы және кейіннен жағалы күмбездер аспанға қарай ұмтылысты бейнеледі. Құдайға құрмет көрсету осы ғимараттардың салыстырмалы үлкен өлшемдерімен де білдірілді. Сондықтан готикалық собор келушілерді рухани жағынан өрлеуге шақырумен қатар, Құдайдың құдіретін көрсету мақсатын да көздеді. Готикалық собордың жоспары схоластиканың қағидаларына сәйкес келді: Эрвин Панофскийдің «Готикалық сәулет және схоластика» еңбегінде айтылғандай, жоспар бөлімдерге және біркелкі кіші бөлімдерге бөлінген. Бұл ерекшеліктер сол кездегі ең танымал қасиетті ғимаратта – Париждің Нотр-Дам соборында көрініс тапқан.
Gothic architecture superseded the Romanesque style by combining flying buttresses, gothic (or pointed) arches and ribbed vaults. It was influenced by the spiritual background of the time, being religious in essence: thin horizontal lines and grates made the building strive towards the sky. Architecture was made to appear light and weightless, as opposed to the dark and bulky forms of the previous Romanesque style. It was commonly thought that light was an expression of God; therefore, architectural techniques were adapted and developed to build churches that reflected this teaching. Colorful glass windows enhanced the spirit of lightness. As color was much rarer at medieval times than today, it can be assumed that these virtuoso works of art had an awe inspiring impact on the common man from the street. High rising intricate ribbed, and later fan vaultings demonstrated movement toward heaven. Veneration of God was also expressed by the relatively large size of these buildings. A gothic cathedral therefore not only invited the visitors to elevate themselves spiritually, it was also meant to demonstrate the greatness of God. The floor plan of a gothic cathedral corresponded to the rules of scholasticism: According to Erwin Panofsky's Gothic Architecture and Scholasticism, the plan was divided into sections and uniform subsections. These characteristics are exhibited by the most famous sacral building of the time: Notre Dame de Paris.
Музыка
Жоғары орта ғасырлардағы сақталған музыка көбінесе діни сипатта, себебі музыкалық нотация діни мекемелерде дамыды, ал оны әлемдік музыкаға қолдану кейінірек болды. Осы кезеңнің басында григориандық ән шіркеу музыкасының басты түрі болды; органумнан бастап, кейін клаузула, кондуктус және мотет сияқты басқа да түрлер әннен бастапқы материал ретінде пайдаланып дамыды. 11-шы ғасырда Гвидо Ареццо музыкалық нотацияны алғаш дамытушылардың бірі болды, бұл григориандық әндерді әншілерге жаттауды жеңілдетті. 12-ші және 13-шы ғасырларда григориандық ән полифонияға бастап берді, ол француздық Нотр-Дам мектебінің (Леонин және Перотин) шығармаларында пайда болды. Кейін ол ars nova (Филипп де Витри, Гийом де Машо) және орта ғасырдың соңындағы музыкалық жанрларға айналды. 12-шы ғасырдағы маңызды композитор – Бингендік Хильдегард монахинясы болды. Ең маңызды әлемдік қозғалыс 11-шы ғасырдың соңында Окситанияда (Оңтүстік Франция) пайда болған трубадурлар болды. Трубадурлар көшпелі болып, қоғамның барлық топтарынан шығып, түрлі тақырыптарда әндер жазды, бірақ әсіресе сарайлық махаббатқа ерекше назар бөлді. Олардың стилі солтүстік Францияның труверлеріне, Германияның миннезингерлеріне және солтүстік Италиядағы Тречентоның әлемдік музыка композиторларына әсер етті.
The surviving music of the High Middle Ages is primarily religious in nature, since music notation developed in religious institutions, and the application of notation to secular music was a later development. Early in the period, Gregorian chant was the dominant form of church music; other forms, beginning with organum, and later including clausulae, conductus, and the motet, developed using the chant as source material. During the 11th century, Guido of Arezzo was one of the first to develop musical notation, which made it easier for singers to remember Gregorian chants. It was during the 12th and 13th centuries that Gregorian plainchant gave birth to polyphony, which appeared in the works of French Notre Dame School (Léonin and Pérotin). Later it evolved into the ars nova (Philippe de Vitry, Guillaume de Machaut) and the musical genres of late Middle Ages. An important composer during the 12th century was the nun Hildegard of Bingen. The most significant secular movement was that of the troubadours, who arose in Occitania (Southern France) in the late 11th century. The troubadours were often itinerant, came from all classes of society, and wrote songs on a variety of topics, though with a particular focus on courtly love. Their style went on to influence the trouvères of northern France, the minnesingers of Germany, and the composers of secular music of the Trecento in northern Italy.
Театр
Жоғары орта ғасырдағы экономикалық және саяси өзгерістер гильдиялардың құрылуына және қалалардың өсуіне әкелді, бұл осы кезден бастап театр үшін маңызды өзгерістерге жол ашты және орта ғасырдың соңына дейін жалғасты. Сауда гильдиялары көбінесе діни негіздегі, өздерінің кәсібіне сілтеме жасайтын, әдетте Библиялық оқиғаларды бейнелейтін пьесаларды орындауды бастады. Мысалы, нан пісірушілер гильдиясы Соңғы Тоқсанды қайта жаңғырту арқылы көрсетуі мүмкін. Орта ғасырларда Британ аралдарында 127-дей қалада пьесалар қойылды. Бұл халықтық мистик пьесалар көптеген пьесалардан тұратын циклдарда жазылды: Йорк (48 пьеса), Честер (24), Уэйкфилд (32) және Авторсыз (42). Осы кезеңде Франция мен Германиядан көптеген пьесалар сақталған, ал орта ғасырдың соңында Еуропаның дерлік барлық елінде діни драмалардың түрлері қойылды. Көптеген пьесаларда комедия, шайтандар, жамандықтар және клоундар кездеседі. Орта ғасырларда көптеген діни емес қойылымдар да қойылды, олардың ең ертесі 1276 жылы Адам де ла Халлдің «Гринвуд пьесасы» болды. Онда сатирикалық көріністер және халықтық материалдар, мысалы, әуедегілер мен басқа да табиғаттан тыс құбылыстар бар. 13 ғасырдан кейін фарстар да үлкен танымаллыққа ие болды. Бұл пьесалардың көпшілігі Франция мен Германиядан келген, олардың мазмұны мен формасы ұқсас, сексуалдық және дене сұйыстықтарына баса назар аударады.
Economic and political changes in the High Middle Ages led to the formation of guilds and the growth of towns, and this would lead to significant changes for theatre starting in this time and continuing into the Late Middle Ages. Trade guilds began to perform plays, usually religiously based, and often dealing with a biblical story that referenced their profession. For instance, a baker's guild would perform a reenactment of the Last Supper. In the British Isles, plays were produced in some 127 different towns during the Middle Ages. These vernacular Mystery plays were written in cycles of a large number of plays: York (48 plays), Chester (24), Wakefield (32) and Unknown (42). A larger number of plays survive from France and Germany in this period and some type of religious dramas were performed in nearly every European country in the Late Middle Ages. Many of these plays contained comedy, devils, villains and clowns. There were also a number of secular performances staged in the Middle Ages, the earliest of which is The Play of the Greenwood by Adam de la Halle in 1276. It contains satirical scenes and folk material such as faeries and other supernatural occurrences. Farces also rose dramatically in popularity after the 13th century. The majority of these plays come from France and Germany and are similar in tone and form, emphasizing sex and bodily excretions.