Кіріспе

Американдық дипломат (1892–1961)

Бенджамин Самнер Уэллс (14 қазан 1892 – 24 қыркүйек 1961)

Уэллс Латын Америкасы дипломатиялық істеріне маманданған және Вашингтонда да, өңірлерде де бірнеше лауазымда қызмет етті. Президент Кальвин Кулидж Уэллстің ажырысып қалғанына күмән келтіріп, оны сыртқы қызметтен босатып жіберді. Уэллс бірнеше жыл мемлекеттік қызметтен кетіп, Доминикан Республикасының тарихы туралы кітап жазды. 1932 жылы Рузвельт президент болып сайланғанда, Уэллсті Латын Америкасы істері жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі ретінде Латын Америкасы істеріне жауапты етіп тағайындады. Уэллс Куба президенті Герардо Мачадоны биліктен алып тастап, оның орнына қарсыласы Карлос Мануэль де Сеспедес и Квесаданы келтіру бойынша келіссөздерге белсенді қатысты. Кейін ол Мемлекеттік хатшының орынбасары болып тағайындалды, бұл қызметте Латын Америкасы мәселелерімен айналысып қана қоймай, 1939 жылы Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Еуропалық істерге де қатысты. 1940 жылы ол Балтық елдерін Кеңес Одағының оккупациялауын айыптаған Уэллс декларациясын жариялады, бұл 1941 жылы АҚШ соғысқа кіргеннен кейін Кеңес Одағы мен оның Батыс одақтастары арасындағы келіспеушіліктердің біріне айналды. Уэллс американдық билікті және жоғары лауазымын пайдаланып, басқа елдердің ішкі істеріне араласты, әсіресе Америка саясатын қолдайтын көшбасшыларды таңдады. Франция құлағаннан кейін ол француз істерін маңыздылығын жоғалтқандықтан төмендетті. Рузвельт ресми Мемлекеттік хатшы Корделл Халлға қарағанда Уэллске көбірек сенді, ал Халл Уэллстің жауына айналды. 1943 жылы оның екі ер адам теміржол қызметкерін жыныстық қатынасқа шақыруы туралы қауесет тарағаннан кейін Халл Уэллсті үкіметтік қызметтен кетуге мәжбүр етті. Жеке өмірге оралғаннан кейін ол халықаралық қатынастар туралы кітаптар жазуын жалғастырды және БАҚ ұйымдарына кеңесші болды. Соғыстан кейінгі "қызыл үрей" кезінде ол АҚШ-тың ішкі істер жөніндегі комитетінің назарында болды, бірақ оған ешқандай ресми санкция салынбады. Ол 1961 жылы Нью-Джерсиде қайтыс болды, одан үшінші әйелі мен бірнеше баласы қалды.

Дипломатиялық мансап

Гарвардты бітіргеннен кейін Уэллс Франклин Делано Рузвельттің кеңесімен АҚШ Сыртқы істер қызметіне қосылды. New York Times газеті оның қызметке кірген кездегі бейнесін былай сипаттады: "Ұзын, жіңішке, сары шашты және әрқашан тамаша киінген, ол табиғи ұялшақтығын қадірлі нық тұрумен жасырды. Тиімсіздікке төзбесе де, ерекше тәжірибелілік пен өзіне-өзі қойған төзімділікті көрсетті." Ол Токиоға жіберілді, онда елшілікте үшінші хатшы болып қысқа ғана уақыт қызмет етті.

Мемлекеттік қызметтен шыққан жылдары

Алайда Кулидж Уэллстің 1925 жылы президенттің досы, Род-Айленд штатының сенаторы Питер Джерриден жақында ғана ажырасқан Матильда Скотт Таунсендке үйленуін мақұлдамады. Ол Уэллстің дипломатиялық қызметін дереу тоқтатты. Time журналы бұл еңбекті "Санто-Доминго тарихы деп аталатын, бірақ АҚШ-тың Латын Америкасы саясатын мұқият сынаған, ауыр, өмірсіз екі томдық жұмыс" деп сипаттады. Ол Доминикан Республикасының президенті Хорасио Васкестің ресми емес кеңесшісі болды. Мачадо АҚШ оған саяси жағдайынан шығуға көмектесетініне сенді. Уэллс Мачадо үкіметінің қарсыластарына, егер олар делдалдық процеске қосылып, билікті тәртіппен беруді қолдаса, үкіметтің ауысуына және келесі басқаруға қатысуды уәделеді. Маңызды қадам – Мачадоны саяси тұтқындарға амнистия жариялауға көндіру болды, соның арқасында оппозиция көшбасшылары көпшілік алдына шыға алды. Уэллс содан кейін Платт түзетулеріне сәйкес АҚШ-тың араласу қаупі мен Куба армиясының жоғарғы басшылығын қайта құру туралы мәселе көтерілгеннен кейін, генерал Альберто Эррера, полковниктер Хулио Сангили, Рафаэль дель Кастильо және Эрасмо Дельгадоның қолдауымен президенттік өкілеттігін аяқтау туралы келісімге келді. 1937 жылы Рузвельт Уэллсті вице-министр қызметіне тағайындады, ал Сенат оны дереу бекітті. Мемлекеттік департамент ішіндегі бәсекелестікті көрсететіндей, Мемлекеттік хатшы Халлдың одақтасы Роберт Уолтон Мур сол кезде департамент кеңесшісі болып тағайындалды, бұл лауазым вице-министрдің дәрежесімен тең болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Кристалл түнінен кейінгі аптада, 1938 жылдың қарашасында, британ үкіметі АҚШ-қа көшіп кетуге құқылы 65 000 британдық азаматтың көп бөлігін Гитлерден қашып бара жатқан яһудилерге беруді ұсынды. Мемлекеттік хатшының орынбасары Веллс бұл идеяға қарсы болды және кейіннен былай деп еске алды: «Мен елшіге президенттің үкіметі неміс азаматтарының квотасын арттыру ниетінде емес екенін еске салдым. Менің мықты әсерімше, американдық яһудилердің жауапты көшбасшылары ең бірінші болып неміс яһудилері үшін қазіргі квотаны өзгертуге қарсы шығатынын айттым». Әсерлі Самуэль Розенман, «жауапты» яһуди көшбасшыларының бірі, Рузвельтке квотаның арттырылуы «мүлдем тиімсіз екенін» және ол квотаны арттырған елдерде тек «яһуди мәселесін» тудыратынын» жазған меморандум жіберді. Веллс 1939 жылдың қыркүйегінде Панамада өткен 21 елдің Панамерикалық конференциясына американдық делегацияны жетекшілік етті. Ол конференцияның Буэнос-Айрес және Лимадағы бұрынғы жарты шарлық кездесулерде жоспарланғанын айтты және Еуропадағы соғыстан туындаған Америкааралық сауданың бұзылуының соққысын жұмсарту үшін экономикалық мәселелер бойынша кеңесудің қажеттігін атап өтті. 1940 жылдың ақпан және наурыз айларында Веллс Ватикан қаласына, Италияға, Германияға және Францияға (7 наурызда президент Альберт Лебрунмен кездесті) және Англияға сапар шегіп, неміс бейбітшілік ұсыныстарын қабылдады және талқылады. Гитлер оның сапарларының мақсаты Германия мен Италия арасына сызат салу деп қорқыды.

Балтық елдерін кеңестік оккупация

1940 жылы 23 шілдеде Стимсон доктринасының қағидаларына сәйкес Уэллс Уэллс декларациясы деп аталатын мәлімдеме жасады. 1939 жылы 23 тамыздағы Молотов-Риббентроп келісімінде Германия Кеңес Одағына Эстония, Латвия және Литваның үш Балтық мемлекетін басып алуға және аннексиялауға келісім берді. Уэллс бұл әрекеттерді айыптады және сол елдердегі Кеңес үкіметінің заңдылығын мойындаудан бас тартты. Кейіннен 50-ден астам ел АҚШ-тың ұстанымын қолдады. Декларация американдықтар, британдықтар және кеңестік одақ арасындағы келісім кезінде келіспеушіліктерге себеп болды, бірақ Уэллс декларацияны тұрақты түрде қорғады. Бұқаралық ақпарат құралдарымен сөйлескенде, кеңестіктер "агрессиялық әрекеттерге заңдылық сыңғырын беру үшін" маневр жасады деп мәлімдеді. 1942 жылы британдық елші лорд Галифакспен болған әңгімелерін сипаттайтын меморандумда Уэллс аннексияны қолдаған референдумдарды "қосақы" деп сипаттауды қалағанын айтты. 1942 жылы сәуірде ол аннексияның "барлық моральдық тұрғыдан қорғауға келмейтін, сонымен қатар өте ақымақтық" екенін жазды. Ол Балтық мәселесіндегі кез келген ымыра Польшаның шығысында және басқа жерлердегі шекаралық дауларға әкелетін үрдіс тудырады деп сенді.

Жарыстар

1941 жылы New York Times газеті Уэллс туралы былай деп сипаттады: "Биік бойлы, қадірлі, ешқашан таяғын жібермейтін ол, Үндістанның вице-королі болуға лайық мәртебеге ие және осы шешуші дәуірде оның идеялары, принциптері мен армандарының маңызды болуы үшін жеткілікті беделі бар". Осы мәселеде Time журналы Халлдың Мемлекеттік департаментіндегі Веллстің рөлін бағалап:

Самнер Веллс – Мемлекеттік хатшының орынбасары болған санаулы карьералық қызметкерлердің бірі және қазіргі жағдай бойынша, болашақта Мемлекеттік хатшы болуы мүмкін. Қағаз жұмысында шебер болмаған Халл, департаменттің күнделікті басқаруын өзінің бас көмекшісі Самнер Веллске ұзақтан бері тапсырған. Корделл Халл зейнетке шығуы да мүмкін. Бірақ Веллс ешқашан министр болмаса да, өзінің қазіргі билігін сақтап қалады: Президенттің таңдауы, оның қабілеті, өмірлік тәжірибесі және табиғи күшінің арқасында ол АҚШ-тың сыртқы саясатының бас әкімшісі болып табылады. Рузвельт әрқашан Веллске жақын болды және оны Мемлекеттік департаменттегі басты тұлғаға айналдырды, бұл хатшы Корделл Халлдың наразылығын тудырды, өйткені оның зор саяси қолдауы болғандықтан оны қызметтен алу мүмкін емес еді. Бұл қақтығыс 1943 жылдың ортасында, Time журналы "Мемлекеттік департаментте ұзақ жылдар бойы жиналған жеккөрушілік пен қызғаныштың күшеюі" туралы хабарлаған кезде, көпшілікке белгілі болды. Веллс қызметтен босатылғаннан кейін журналистер "бірдей мақсаттар мен ұстанымдарға" ие екі адамның "мінез бен амбициялардың қақтығысы" салдарынан араздасқанын атап өтті.

Отставка

Уэллс жасырын бисексуал болған. 1940 жылдың қыркүйегінде Уэллс Рузвельтпен бірге Алабама штатының Хантсвилл қаласында бұрынғы Палата Төрағасы Уильям Б. Банкхедтің жерлеу рәсіміне барды. Пойызбен Вашингтонға қайтып бара жатқанда, мас болған және барбитураттардың әсерінен болған Уэллс екі афроамерикалық Пуллман вагонындағы қызметкерден жыныстық қатынас сұрады. Корделл Халл өзінің сенімді адамы, бұрынғы елші Уильям Буллитті оқиғаның егжей-тегжейін Мейн штатының республикашыл сенаторы Оуэн Брюстерге жеткізуге жіберді. Брюстер өз кезегінде бұл ақпаратты Рузвельттің қарсыласы журналист Артур Крокка, сенаторлар Стайлз Бриджес пен Бертон К. Уилерге берді. ФБР директоры Дж. Эдгар Гувер Уэллс туралы іс қағаздарын жарияламағанда, Брюстер сенаторлық тергеу бастаумен қорқытты. 1995 жылы Дек ДеЛоуч C SPAN телеарнасының Брайан Лэмбқа берген сұхбатында, Дж. Эдгар Гувердің хатшысы Хелен Гандидің артындағы шкафтарда екі жарым сөреге толы іс қағаздар бар екенін, оның ішінде "гомосексуалдық акт жасаған мемлекеттік хатшының орынбасары туралы" ақпарат бар екенін айтты. Рузвельт досына жасалған шабуылдан қатты ашуланды, олар жақсы адамды құртты деп сенді, бірақ ол 1943 жылы Уэллстің отставкасын қабылдауға мәжбүр болды. Рузвельт әсіресе Буллитті кінәлады; оның ұлы Эллиотт Рузвельт президент Рузвельт Буллиттің Веллсті тұзаққа түсіру үшін жүк тасушыларды пара бергеніне сенгенін жазды. 1943 жылдың тамызында Уэллстің Мемлекеттік хатшы орынбасары қызметінен кеткені туралы хабарлар бір аптадан астам уақыт бойы тарады. Баспасөз 24 тамызда ресми хабарламаның болмауына қарамастан, бұл туралы хабарлады. Артур Крок The New York Times газетінде Вашингтондағы пікірлер Уэллстің кетуін Мемлекеттік департаменттегі фракцияларды жоюға тырысу деп қарастырды: "Ұзақ уақыттан бері жүргізіліп келе жатқан күрес департаментті бұзды, оның лауазымды адамдарының арасында Халл мен Уэллстің фракцияларын өсірді, департаментпен жұмыс істейтіндерді шатастырды және ақырында Президентке себептерді жоюға қысым жасады". Президент пен оның әйелі Уэллске "жеке сүйіспеншілікке" қарамастан, ол жалғастырды, Президент Халлдың жағына шықты, өйткені оның бағыныстысын қолдау басқа мемлекеттік мекемелерде көтерілістерді тудырады, Халл саяси байланыста болды және Конгресспен танымал болды, ал Сенат, оған айтылды, Уэллсті Мемлекеттік хатшы немесе басқа да лауазымға қолдамайды. Крок түсініксіз түсіндірмемен былай қосты: "Кейбір басқа оқиғалар екі ер адамның арасындағы келіспеушілікті одан да жекешелендірді. Президентке баяндалғандар Сенатқа қатысты Веллс мырзаға қарсылық білдіргендер еді". Уэллс Мейндегі Бар-Харборда демалып жүргенде, "онда ол дипломатиялық түрде үндемеуді сақтады", Ақ үй немесе Мемлекеттік департамент ресми хабарламасыз тағы бір ай бойы болжамдар жалғасты. Байқаушылар Хулл-Уэллстің қарым-қатынасына назар аударды және Хулл президентті "департаменттік бөлінуді" тоқтату үшін олардың арасында таңдау жасауға мәжбүр етті деп сенді. Ақырында, 1943 жылдың 26 қыркүйегінде президент Уэллстің отставкаға кететінін және Эдвард Р. Стеттинийді жаңа Мемлекеттік хатшының орынбасары етіп тағайындағанын жариялады. Ол Уэллстің отставкасын өкінішпен қабылдап, оның мемлекеттік қызметтен "зайыбының денсаулығының нашарлауы" үшін кетіп қалғанын түсіндірді. Уэллстің отставкаға кетуі туралы хаты әдеттегідей жарияланбады және бір баяндамада: "Бұл жағдайдың фактілері бүгін түнде белгісіз қалды" деп қорытындыланды. Тайм журналы баспасөздің реакциясын былай қорытты: "Самнер Уэллсті қолдау таңғаларлықтай кең тараған, ал Франклин Рузвельт пен Корделл Халлды айыптау таңғаларлықтай қатал болды". Латын Америкасына көптен бері көңіл бөлген өзінің мансабын жалғастыра келе, ол "егер біз өз қауіпсіздігімізге қол жеткізгіміз келсе, Батыс жарты шардағы әрбір мемлекет болашақтағы әлемде өзіміз сияқты сенімділікті алуы керек" деді. Ол сондай-ақ колониализмнің жаңа әлемдік тәртіптің жетекші қағидасы ретінде аяқталуын болжады: егер ол бастапқыдан жартылай құл және жартылай еркін болып көрінсе, біз үміттенетін бейбіт, тұрақты және еркін әлемді құруға бола ма? Егер жүздеген миллион адам оларға шетелдік бағыныштылықта шексіз уақытқа дейін қалуға тиіс екендігі айтылса? Жаңа және күшті ұлтшылдық күштер бүкіл жер бетінде, әсіресе Африканың, Таяу Шығыс пен Қиыр Шығыстың кең аймақтарында өмір сүруде. Бұл күштер, егер оларға жаңа және апатты су тасқынына бастауға рұхсат берілмесе, бостандық арналары арқылы құрылысшылық және ынтымақтастық адамдық еңбектің үлкен ағынына бағытталуы керек пе? 1944 жылы Уэллс Балқаннан Палестинаға еврей қашқындарын әкелу үшін Біріккен еврей апелляциясының қаржы жинау науқанына өзінің атын берді. Сонымен бірге ол "Шешім қабылдау уақыты" атты кітапты жазды. Оның соғыстың аяқталуына қатысты ұсыныстары Германияның шекараларында өзгерістер енгізуді, Шығыс Пруссияны Польшаға беруді және Германияның шығыс шекарасын шығысқа қарай неміс тілді халықтарды қосу үшін кеңейтуді қамтыды. Содан кейін ол Германияны үш мемлекетке бөлуді ұсынды, олардың барлығы жаңа еуропалық кеден одағына кіретін болар еді. Саяси жағынан бөлінген Германия экономикалық тұрғыдан біртұтас Еуропаға интеграцияланатын болар еді. Ол сондай-ақ "халықтың қоныс аударуын халықаралық шекаралармен сәйкес этностық үлестірімді қамтамасыз етуге" жақтады. Американың соғыстан кейінгі рөлі туралы пікірталасқа қатысқан көпшілікпен "Шешім қабылдау уақыты" жарты миллион дана сатылды. Уэллс шетелдік істер жөніндегі көрнекті комментатор және автор атанды. 1945 жылы ол Сан-Франциско конференциясының материалдарын жазған Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылтай құжатын жазған "Самнер Уэллс Бейбіт Форумы" атты радио хабарлар сериясын ұйымдастыруға көмектесу үшін Америкалық хабар тарату компаниясына қосылды. Ол Гарвард университетінің баспасы үшін шетелдік қатынастар туралы көлемдік серияны редакциялау жобасын бастады. 1948 жылы Уэллс "Біз сәтсіздікке ұшырамаймыз" атты кітапты жазды, ол Палестинаға қатысты тарихты алғаш рет баяндап, бәсекелес талаптарды бағалады. Ол Американдық саясат 1947 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас ассамблеясының экономикалық одақ шеңберінде екі тәуелсіз мемлекет құру туралы уәдесін орындауын талап етуі керек деп мәлімдеді және Біріккен Ұлттар Ұйымының күштерімен күзетілуі керек. Ол кеңестіктерге деген құштарлығы араб және мұнай мүдделеріне бағынуға мәжбүрлеген американдық шенеуніктерді сынады. Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімін орындау оның басты мақсаты болды, өйткені бұл ұйымның басқа қандай да бір мүдделер басып кете алмайтын халықаралық сахнадағы рөлін орнату мүмкіндігі болды. Кейін сол жылы Америкалық еврейлер конгресі Уэллске "дүниежүзіндегі елдер арасында Израиль ісін батыл қорғағаны үшін" мақтау қағазын табыс етті. 1948 жылдың 7 желтоқсанында Уэллс Уиттакер Чемберс пен Алджер Хисс арасындағы айыптауларға қатысты тергеудің бөлігі ретінде HCUA алдында сөйледі (Хисс ісінің бір бөлігі). Кейін сол айда (жақын досы Лоуренс Дагганның қайтысынан кейін) ол жүрек талмасына ұшырады. 1950 жылдың сәуір айында сенатор Джозеф Маккарти Тынық мұхиты аймағын зерттейтін және Пацификалық аймақты зерттейтін ынтымақтастықты қамтамасыз ететін Институттың (IPR) коммунистік фронт екенін бірнеше рет айыптады. Уэллс IPR американдық филиалының мүшесі болды. Ол әрқашан көпшілік назарында болды. Мысалы, ол Маккартидің Мемлекеттік департаменттегі коммунистер туралы айыптауларына түсіндірме беруден бас тартқанда, Франциядан Еуропаға Île de France кемесімен аттанғаны туралы хабарланды. 1952 жылы ол Вашингтондағы үйін сатты, ол кезде Оксон Хилл Маноры "Американаның үлкен коллекциясының" үйіне айналды. 1956 жылы Confidential атты сенсациялық журнал 1940 жылғы Пуллман оқиғасы туралы есеп жариялады және оны Мемлекеттік департаменттен кеткенімен байланыстырды, сонымен қатар оның қоғамдық мінез-құлқындағы қосымша жағдайларды және мас болуды көрсетті. Уэллс отбасына 1940 жылғы оқиғаны пойыз экипажымен мас сөйлескендей ғана түсіндірді. Оның ұлы Бенджамин Уэллс әкесінің өмірбаянында бұл оқиғаны таңғы сағат 4 шамасында бірнеше жүк тасушыларға жасалған мас ұсыныстар ретінде сипаттады, олар...

Жеке өмір

1915 жылы 14 сәуірде Самнер Уэллс Массачусетс штатының Вебстер қаласында Гарвардтағы бөлмелесінің әріптесінің қарындасы, Бостондық Эстер "Хоуп" Слейтерге үйленді. Ол өнеркәсіпші Сэмюэл Слейтердің ұрпағы және Бостон суретшісі Уильям Моррис Ханттың немересі болған. Уэллс пен оның әйелі екі ұлға ие болды: Бенджамин Уэллс (1916–2002), «The New York Times» газетінің шетелдік тілшісі, кейіннен әкесінің өмірбаянын жазған.

Уэллс кейде өнер саудасымен айналысқандықтан көпшілік назарына ілікті. Мысалы, 1925 жылы ол бірнеше жыл бойы Метрополитен өнер мұражайында көрмеде болған жапондық экрандар жинағын сатты. 1925 жылы 27 маусымда Уэллс Нью-Йорктегі Джон Сингер Саргенттің портретін салған «танымал халықаралық сұлу» Матильда Скотт Таунсендке (1885–1949) үйленді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Уэллстер Вашингтондағы Массачусетс даңғылындағы әйгілі Таунсенд особняғында тұрды, кейін ол Космос клубының үйіне айналды. Матильда 1949 жылы Швейцарияда Веллспен демалыста болғанда перитониттен қайтыс болды. Уэллс өмірінің көп бөлігін Вашингтонан бірнеше шақырым қашықтықтағы Мэриленд ауылды жерінде, 49 бөлмелі «ауылдық коттеджде» өткізді, ол Оксон Хилл Маноры деп аталды. Оны Жюль Анри де Сибур оның үшін жобалаған және 1929 жылы 245 акрлық жерге салынған. Ол шетелдік дипломаттарды қабылдап, жоғары лауазымды шенеуніктердің бейресми кездесулерін өткізді. Ф.Д.Р. де кейде қаладан қашу үшін осы жерді пайдаланды. Ол 1961 жылы 24 қыркүйекте 68 жасында Нью-Джерси штатының Бернардсвилл қаласында қайтыс болды. Ол Вашингтондағы Рок-Крик зиратында жерленген.