Кіріспе

Диана маймылы (Cercopithecus diana) – Сьерра-Леоне, Либерия және Кот-д'Ивуардың батыс бөлігіндегі жоғары жапырақты орманды аймақтарда кездесетін Ескі әлем маймылы. Ақ қабағының римдік Диана құдайының садағына ұқсас болуынан осы атқа ие болған қара-сұр гуенонның ақ тамағы, жарты ай пішіндес маңдай жолағы, мойнындағы жүні және сақалы бар.

Таксономия

Диана маймылының бұрынғыда түрше деп саналған екі таксоны жақында толық түр мәртебесіне көтерілді: Ролоуэй маймылы (C. roloway) Кот-д'Ивуар және Ганада, ал Дриас маймылы (C. dryas) Демократиялық Конго Республикасында таралған.

Тарату

Бұл түрді Батыс Африкада, Сьерра-Леонеден Кот-д'Ивуарға дейін таба аласыз.

Тіршілік ету ортасы

Диана маймылы біріншілік ормандарда кездеседі, екіншілік ормандарда жақсы өркендемейді. IUCN және АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі бұл түрді құрып бара жатқан түр деп санайды, оларға ең басты қауіп – қоныс орындарының жойылуы (қазір олар көбінесе жағалау аймақтарымен шектелген) және ет үшін аң аулау.

Сипаттама

Диана маймылының ұзындығы 40–55 см аралығында, құйрығын есептемегенде, оның диаметрі 3–4 см және ұзындығы 50–75 см. Ересек маймылдардың салмағы 4–7 кг. Олар көбінесе қара немесе қоңыр сұр түсті болады, бірақ тамағы ақ, ай тәрізді қас қабаты, мойнындағы жүні және сақалы бар; осы қас қабаты түрге ортақ атауын берді, себебі ол Диана қасиеттісінің маңдайшасындағы айға ұқсайды. Маймылдардың қолтық асты да ақ, ал жамбастарының бойымен ақ жолақ өтеді, ал жамбастарының артқы жағы мен белгілі бір бөлігі кәдімгі қоңыр түсті. Қас қабатынан, мойын жүнінен, сақалдан және аяқ-қолдарының шеттерінен басқа, олардың терісі кедір-бұдыр және қатаң болады.

Биология және мінез-құлық

Диана маймылдарының жекелеген, сау особьдары 20 жылға дейін өмір сүре алады. Бұл маймыл түрі күндіз белсенді және шатырдың барлық деңгейлерінде тамақтанумен шұғылданады, жыртқыштардан сақтану үшін сирек жерге түседі. Диана маймылдары түнде ағаштардың жоғарғы қабаттарына шегінеді, бірақ ұя салдамайды, бұтақтарда ұйықтағанды жөн көреді. Олар негізінен жемістермен, гүлдермен және жапырақтармен, сондай-ақ кейде жәндіктермен және жұмырқа салатын жәндіктермен қоректенеді. Бұл маймылдардың өзі де түрлі жануарлардың аң ауына түседі, олардың ішінде бақсы бүркіт, африкалық барс, жалпы шимпанзе және адамдар бар. Диана маймылы орманның шулы тұрғыны. Оның ерекше түсі көптеген визуалды әлеуметтік сигналдарды беруге мүмкіндік береді. Диана маймылдарының аналары жағдайға қарай дабыл, ескерту және амандасу/байланыс шақыруларын шығарады; жыртқыш қауіп төнген кезде олар нақты жыртқышқа қарайтын ерекше шақыруларды қолданады, кейбір зерттеулер әйелдердің дауыстық сөздігінің еркектерге қарағанда кеңірек және әртүрлі екенін көрсетеді. Орманның басқа тұрғындары, мысалы сары қасқырлы мүйізді құс (басқа құстармен бірге) және басқа да приматтар, оларды ажырата алады және жақын маңдағы аймақта өзара қауіп болған жағдайда тиісті әрекет ету үшін пайдалана алады. Ұқсас жүйе Үндістанда байқалады: жердегі осілік бұғысы (немесе китал) және олардың үстіндегі ағаштардағы Хануман лангуры; екі түр көрінбейтіндей біріне-бірі байланысқан, орманның еттен жейтін жануарларының «ескерту жүйесі» ретінде симбиоздық қарым-қатынаста өмір сүреді. Бұғылар жолбарыс, барс, дола немесе қасқырды көрсе, қатты үрлейді және айқайлайды; маймылдар да (солайша) айқайлап, бұғыларды кез келген қауіп туралы ескертеді, ал олардың шуы аймақтағы барлық жануарларды ескертеді. Диана маймылдары жергілікті топ мүшелерімен де, алыс бәсекелестермен де әртүрлі дабыл дыбыстары арқылы байланысады. Диана маймылдары өз аймақтарындағы барс немесе басқа бәсекелестер туралы басқа маймылдарды хабардар ету үшін қатты дауыс шығарады. Топтар бір аталықтан, бірнеше аналықтан және олардың балаларынан тұрады. Жағдайы жақсы болғанда ересек аналықтар жыл сайын көбейеді. Жүктілік шамамен 5 айға созылады, ал жас балалар тағы 6 айға дейін ана сүтімен қоректенеді. Әдетте, бір ғана бала туады. Балалар ашық көздерімен және аналарын ұстап алуға қабілетті жақсы дамыған күйде туғанымен, кем дегенде зоопарктағы жағдайларда Диана маймыл аналары алаңдаған және иеленуге бейім, жас балаларын сирек жібереді. Алайда, балалар өскен сайын өте ойнақы болады. Жастар шамамен 3 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі. Ұлдары жыныстық жетілуге жақындағанда туған топтарынан кетеді, ал қыздары аналарының әлеуметтік тобында қалады.

Адамға қатысты

Диана маймылдары, көптеген приматтар сияқты, сары қызылша және туберкулез сияқты адамдарға жұғатын ауруларды тарата алады. Батыс Африканың тропикалық ормандарындағы жергілікті тайпалар Диана маймылдарын браконьерлікпен аулайды, олар сәнді ет ретінде сатылады және тауар деп есептеледі.