Кіріспе

Бір ұйым немесе жеке тұлға екінші ұйымға көрсеткен қолдау – бұл ұйым немесе жеке тұлғаның екіншісіне беретін қолдауы, ынталандыруы, артықшылығы немесе қаржылық көмегі. Өнер тарихында меценаттық – ханшайымдар, папалар және басқа да бай әрі ықпалды адамдардың музыканттар, суретшілер мен мүсіншілер сияқты өнер иелеріне көрсеткен қолдауы. Бұл термин дүкенге тұрақты клиенттердің берген бизнесіне, лауазымдарды немесе шіркеудің игіліктерін беру құқығына, сондай-ақ әулиелердің қамқорлығына да қатысты болуы мүмкін. "Патрон" сөзі латын тіліндегі "patronus" ("қамқор") сөзінен шыққан, ол клиенттеріне пайда әкелетін адамды білдіреді (көне Римдегі меценаттыққа қараңыз). Кейбір елдерде бұл термин саяси меценаттық немесе меценаттық саясатты сипаттау үшін қолданылады, яғни мемлекеттік ресурстарды сайлауда қолдау көрсеткендерге сыйлық беру үшін пайдалану. Кейбір меценаттық жүйелер заңды, мысалы, Канадада премьер-министрдің сенаторларды және бірқатар комиссиялар мен агенттіктердің басшыларын тағайындау дәстүрі бар; көбінесе бұл тағайындаулар премьер-министрдің саяси партиясын қолдаған адамдарға беріледі. Сонымен қатар, бұл термин жемқорлық немесе жақын туыстарға жағдай жасау түріне қатысты болуы мүмкін, онда биліктегі партия топтарды, отбасыларды немесе этникалық топтарды сайлауға қолдау көрсеткені үшін заңсыз сыйлықтар немесе алаяқтықпен тағайындалған лауазымдар немесе мемлекеттік келісімшарттар арқылы марапаттайды. Бұл құрылымның қарама-қарсысы – барлық адамдардың жеке қасиеттері мен қабілеттеріне сүйене отырып, жоғарылауы, яғни қабілеттерге негізделген жүйе. Латын Америкасының көптеген елдерінде меценаттық халықты бақылау құралы ретінде дамыды, экономикалық және саяси билікті халықтың көпшілігі иеленбеген артықшылықтарға ие шағын азшылыққа шоғырландырды. Бұл жүйеде меценат өкілеттілігі мен ықпалы аз күшті адамға тиесілі, оны ол адалдық пен бағынуға алмасу үшін пайдасын көру арқылы қорғайды. Феодализмге негізделген бұл жүйе арзан, бағынышты жұмыс күшін ұстап тұру үшін жасалған, оны өндіріс шығындарын шектеуге және байлық пен оның артықшылықтарын шағын элитаға монополиялауға мүмкіндік беруге пайдалануға болады. Құлдық пен басқа да құлдық түрлері, мысалы, энкоменда мен репартимиенто жүйелері жойылғаннан кейін ұзақ уақыттан кейін, қатаң сыныптық құрылымдарды сақтау үшін меценаттық қолданылды. Еңбекші таптың пайда болуымен, дәстүрлі меценаттық 20-шы ғасырда өзгерді, бұл билік құрылымдарына қатысуға мүмкіндік берді, бірақ көптеген жүйелер әлі де төменгі таптарға пайда табу үшін экономикалық және саяси жеңілдіктерді бөлетін шағын күшті элитаны қолдайды. Билеушілер, ақсүйектер және өте бай адамдар өздерінің саяси амбицияларын, әлеуметтік позициясын және беделін қолдау үшін өнерді меценаттық етіп қолданды. Яғни, меценаттар демеушілер ретінде жұмыс істеді. Көптеген тілдерде қамқоршы деген термин бар (мысалы, ағылшын тіліндегі "mecenate") Рим императоры Августтың кеңпейіл досы және кеңесшісі Гай Маэценастың атынан алынған. Флоренциядағы Медичи отбасы сияқты кейбір меценаттар өнерге қолдау көрсету арқылы пайдақорлық арқылы алынған байлықты "тазалау" үшін қолданды. Өнерге меценаттық жасау діни өнерді құруда ерекше маңызды болды. Рим-католик шіркеуі, кейіннен протестанттық топтар өнер мен сәулет өнерін қолдады, бұл шіркеулерде, соборларда, сурет салуда, мүсіндеуде және қолөнерде көрінеді. Суретшілерді демеушілік ету және өнер туындыларын тапсыру – бұл меценаттық жүйенің ең танымал аспектісі, басқа пәндер де меценаттықтан пайдаланды, соның ішінде табиғи философияны (заманауи ғылымға дейінгі), музыканттарды, жазушыларды, философтарды, алхимиктерді, астрологтарды және басқа да ғалымдар. Критиен де Тройес, Леонардо да Винчи және Микеланджело, Уильям Шекспир және Бен Джонсон сияқты әртүрлі және маңызды суретшілер абыройлы немесе шіркеу меценаттарының қолдауына ие болды. Вольфганг Амадей Моцарт және Людвиг ван Бетховен сияқты кейіпкерлер де белгілі бір дәрежеде жүйеге қатысты; тек 19 ғасырдың ортасында буржуазиялық және капиталистік әлеуметтік формалардың көтерілуімен еуропалық мәдениет өзінің меценаттық жүйесінен қазіргі әлемде танымал болған музейлер, театрлар, жаппай аудиториялар және жаппай тұтынудың көпшілік қолдауы бар жүйесіне көшті. Бұл жүйе өнердің көптеген салаларында жалғасуда. Демеушілердің табиғаты өзгергенмен – шіркеулерден қайырымдылық қорларына, аристократтардан плутократтарға – меценаттық термині саяси контексттегіден гөрі бейтарап мағынаға ие. Ол әдетте суретшіге тікелей қолдау көрсетуді (көбінесе қаржылық) білдіреді, мысалы гранттар арқылы. 20-шы ғасырдың соңында меценаттық зерттеулерінің академиялық тармағы дамыды, бұл бұрынғы ғасырлардың мәдени өмірінде меценаттық құбылысының маңызды және көбінесе назардан тыс қалған рөлін мойындады.

Қайырымдылық

Қайырымдылық және басқа да коммерциялық емес ұйымдар көбінесе бір немесе бірнеше беделді тұлғаларды қолдаушылар ретінде тартуға тырысады. Мұндай қарым-қатынас көбінесе ақшалай сипатта болмайды. Бұл адамдар ұйымға сенімділік сыйлаумен қатар, өз байланыстары мен сүйкімділігін пайдаланып, қаржы жинауға немесе үкіметтік саясатқа ықпал етуге көмектесе алады. Бұл жағынан Ұлыбритания корольдік отбасы ерекше көзге түседі, олар уақытының көп бөлігін түрлі мақсаттарға арнайды.

Коммерциялық

Кейде тұтынушылар арзан нұсқалар болған кезде де, кіші немесе жергілікті бизнестерді немесе компанияларды адалдығынан қолдайды. Олардың тұрақты түрде таңдауы "қамқорлық" деп аталады. Қамқорлық кооператив мүшелеріне кооператив қызметінен түскен пайданың немесе артық табыстың бір бөлігін алуға құқық береді, бұл "қамқорлық төлемі" деп аталады. Бұл төлем дивиденттердің бір түрі болып табылады.

Мәриямның қамқорлығы

Біздің ханымның қамқорлығының литургиялық мерекесі алғаш рет 6 мамыр 1679 жылы, Испанияның барлық шіркеулік провинциялары үшін, сарацендерге, еретиктерге және басқа да жауларға қарсы алтыншы ғасырдан бастап Испанияның Филипп IV билігіне дейінгі кезеңде қолы жеткен жеңістерді еске алу үшін рұхсат етілді. Папа Бенедикт XIV оны Папалық штаттарда қараша айының үшінші жексенбісінде тойлауға бұйырды. Басқа жерлерде, өтініш бойынша, қараша айының белгілі бір жексенбісінде, діни басшы белгілейтін күні тойланады. Көптеген жерлерде қамқорлық мерекесі барлық қасиеттілердің патшайымы, Мейірімділік анасы, Ырыс-несібе анасы сияқты қосымша Мариялық атақтармен аталады. Қызмет толығымен Қасиетті Марияның ортақ жинағынан алынған, ал әуен "Salve sancta parens" болып табылады.

Пресвитериандық

1711 жылғы Шотландия шіркеуін қамқорлау туралы заң (1874 жылға дейін қолданыста болды) Шотландия шіркеуінен көптеген бөліністерге әкелді, оның ішінде 1733 жылғы бөлініс, ол Ассоциациялық пресвитеридің құрылуына, 1761 жылғы бөлініс, ол Релиф шіркеуінің құрылуына, және 1843 жылғы жарылыс, ол Шотландияның еркін шіркеуінің құрылуына себеп болды.

Журналистика

Жаңалықтарды таратушы компаниялардың көпшілігі, әсіресе Солтүстік Америкада жарнамадан түсетін табыс есебінен қаржыландырылады, ал қосымша қаржыландыру көздері – аудитория мүшелері және коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдарға қайырымдылық жасайтын меценаттар.

Саясат

Саяси лидерлердің үлкен билігі бар, олар мемлекеттік органдардың ішінде де, сыртында да лауазымдарға тағайындау туралы шешімдер қабылдай алады (мысалы, Ұлыбританиядағы квази-мемлекеттік органдар). Сондықтан, бұл атқарушы биліктің ресми құқығы болып саналады. Көптеген елдерде атқарушы билік көптеген тағайындаулар жасауға құқылы, олардың кейбіреулері жоғары жалақымен байланысты болуы мүмкін (қараңыз, sinecures). Кейбір демократияларда жоғары лауазымдарға тағайындаулар заң шығарушы органмен қаралып не бекітіледі (АҚШ Сенатының кеңес және келісім беру рәсімі сияқты); ал Вестминстер жүйесін қолданатын елдерде мұндай қағида жоқ. Саяси биліктің басқа да түрлері заңдарға немесе этика кодекстеріне қайшы келуі мүмкін, мысалы, саяси лидерлер туысқандыққа (отбасы мүшелерін жұмысқа алу) және жеңілтекшілікке (достар мен туыстарға бәсекелестіксіз мемлекеттік тапсырыстарды заңсыз түрде беру немесе мемлекеттік қызметке біліктілігі жетілмейтін отбасы мүшесін немесе досын жұмысқа алу үшін қысым көрсету) баруы мүмкін.

Филиппин

Саяси қамқорлық, сонымен қатар "падрино жүйесі" деп аталады, көптеген дау-дамайлар мен сыбайлас жемқорлықтың түбіне жатады. Филиппиннің саяси аренасына падрино жүйесін меңгермей кіруге болмайтыны жасырын емес. Ең төменгі деңгейдегі ауылдық әкімнен бастап Республика Президентіне дейін, адам өз мансабын жоғарылату үшін немесе ықпалға ие болу үшін саяси қарыздарға батып, саяси жақсылық жасауы күтіледі, тіпті байлыққа қол жеткізу үшін де.

Ресей

1923 жылы наурыз айында совет басшысы Владимир Ленин инсульт салдарынан саясаттан шеттескеннен кейін, кеңес премьер-министрі Алексей Рыков, "Правда" газетінің редакторы Николай Бухарин, Профинтерн басшысы Михаил Томский, Қызыл Армияның негізін қалаушы Леон Троцкий, бұрынғы премьер-министр Лев Каменев, Коминтерн басшысы Григорий Зиновьев және Бас хатшы Иосиф Сталин арасында билік үшін күрес басталды. Сталин өзіне адал көптеген сталиндік делегаттарды (Вячеслав Молотов, Лазар Каганович, Григорий Орджоникидзе және Михаил Калинин сияқты) Партиялық Политбюро мен Совнаркомға тағайындап, дауыс беруді өзінің пайдасына бұрып, 1929 жылға қарай Сталинды елдің нақты басшысы етіп бекітті.

Оңтүстік Африка

2012 жылы Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) Батыс Кейп провинциясындағы Бофорт-Уэст қаласының мэрі АҰК-ның 2016 жылғы сайлау науқаны үшін Құрылыс білім беру және оқыту органынан ашық түрде және заңсыз қаржы сұрап хат жазды. Бұл эпизод, президент Джейкоб Зумаға қатысты көптеген басқа оқиғалармен бірге, биліктегі саяси партия ретінде Африка Ұлттық Конгресінің қолдаушыларын сыйлау және партияның үкіметтік институттарға бақылауын нығайту үшін қамқорлықты қалай пайдаланғанын көрсетті.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында алтын ғасыр кезінде меценаттық мәселе даулы болды. Таманни басшысы Уильям М. Твид – американдық саясаткер, ол қазір ел тарихындағы ең жемқор саяси машиналардың бірі деп есептеледі. Твид пен оның сыбайлас серіктестері қысқа мерзімге Нью-Йорк қаласы мен штатының үстінен толық билік жүргізді. Өзінің ықпалының шарықталу нүктесінде Твид Нью-Йорктегі үшінші ірі жер иесі, Эри темір жолының, Он бірінші Ұлттық банк пен Нью-Йорк баспа компаниясының директоры, сондай-ақ Метрополитен қонақ үйінің иесі болды. Ол кейде АҚШ Өкілдер палатасының, Нью-Йорк қалалық кеңесшілер кеңесінің және Нью-Йорк штатының сенатының мүшесі болды. 1873 жылы Твид 40 миллион доллардан 200 миллион долларға дейінгі мемлекеттік қаражатты масқаралағаны үшін сотталды. 1881 жылы Джеймс Гарфилд президент болғаннан кейін алты ай өткен соң, оны көңілі толмаған кеңсе іздеуші Чарльз Дж. Гито өлтірді. Саяси зорлық-зомбылықтың алдын алу және халықтың наразылығын басу үшін Конгресс 1883 жылы Пендлтон заңын қабылдады, ол Мемлекеттік қызмет комиссиясын құрды. Енді көптеген мемлекеттік қызметке үміткерлер емтихан тапсыруға міндетті болды. Федералды саясаткерлердің бюрократиялық тағайындауларға ықпалы азайды және меценаттық ұлттық саяси мәселе ретінде маңыздылығын жоғалтты. 1969 жылдан бастап Чикагодағы Жоғарғы Сотта Майкл Л. Шакман мен Кук округінің Демократиялық ұйымы арасындағы сот ісі саяси меценаттық пен оның конституциялықтығына қатысты болды. Шакман Чикаго саясатындағы меценаттықтың көп бөлігінің Бірінші және Он төртінші түзетулерге қайшы келетіндей заңсыз екенін мәлімдеді. Бірқатар сот даулары мен келіссөздер нәтижесінде екі тарап Шакман шешімдеріне келісті. Бұл шешімдерге сәйкес, мемлекеттік қызметкерлердің көпшілігінің жұмыс жағдайы саяси адалдығына байланысты жағымды немесе жағымсыз әсерге ұшырамайды, бірақ саяси бағытталған лауазымдарға ерекшеліктер жасалды. Бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр, себебі әлі шешілмеген мәселелер бар. Саяси меценаттық әрқашан жемқорлық деп есептелмейді. АҚШ Конституциясы президентке мемлекеттік лауазымдарға адамдарды тағайындау құқығын береді. Президент Конгресс мақұлдауысыз жеке кеңесшілерді де тағайындай алады. Осы адамдардың президенттің жақтастары болуы таңқаларлық емес. Сол сияқты, штат және жергілікті деңгейде губернаторлар мен әкімдер тағайындау өкілеттіктерін сақтайды. Кейбір ғалымдар меценаттықтың мақтауға лайық мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін екенін айтады, мысалы, аз ұлттық қауымдастықтардың мүшелерін жоғары лауазымдарға тағайындау арқылы оларды "таныту". Беарфилд меценаттықтың төрт негізгі мақсаты бар екенін айтты: саяси ұйымды құру немесе нығайту; демократиялық немесе теңдік мақсаттарына жету; саяси дауларды азайту және коалиция құру, сондай-ақ қолданыстағы меценаттық жүйені өзгерту.

Венесуэла

Болибургизия – журналист Хуан Карлос Сапатаның «Чавес үкіметінің қорғауында дамыған олигархияны анықтау» мақсатымен қолданған термині. Уго Чавес билікте болған кезеңде ол мыңдаған мүлікті және бизнесті ұлттандырды, сондай-ақ шетелдік компаниялардың ықпалын азайтты. Венесуэла экономикасы сол кезде көбінесе мемлекеттік басқаруда болды және оны бизнесі мен мемлекеттік істері байланысқан әскери шенеуніктер басқарды.

Спорт

Коммерциялық қолдау көрсету сияқты, спорттық шараға қатысушыларды да меценаттар деп атауға болады, бірақ әлемнің көп бөлігінде бұл қолданыс қазір көне деп есептеледі – бірақ ерекше жағдайлар бар. Кәсіби гольфтің төрт үздік жарысының бірі – Мастерс турниріне қатысушылар әлі де дәстүрлі түрде "меценаттар" деп аталады, бұл негізінен Аугуста Ұлттық гольф клубының тікелей талабымен байланысты. Бұл талапты кейде спорт журналистері мен басқа да бұқаралық ақпарат құралдары қызықтап әжуалайды. Поло спортында "меценат" – бір немесе бірнеше кәсіби ойыншыны жалдап, команда құратын адам. Команданың қалған бөлігі әуесқойлар болуы мүмкін, көбінесе меценаттың өзі де олардың қатарында болады. Сонымен қатар, Гейлдік атлетикалық қауымдастығы ұйымдастырған фёрлинг немесе Гейл футбол ойындарына қатысушылар да меценаттар деп аталады.