Теа фон Харбоу: Неміс жазушысы, режиссер және актрисасы

Кіріспе

Неміс жазушысы, кинорежиссері және актрисасы Теа Габриэль фон Харбу (27 желтоқсан 1888 – 1 шілде 1954) – неміс сценарийшісі, романист, кинорежиссер және актриса. Ол ғылыми фантастикалық классикалық фильм «Метрополис» (1927) сценарийін жазғандығымен және оған негізделген 1925 жылғы романымен есте қалады. Фон Харбу үнсіз фильмдерден дыбысты фильмдерге өту кезеңінде күйеуі, кинорежиссер Фриц Лангпен бірге сценарийші ретінде жұмыс істеді.

Балалық шағы, отбасы, білім

Теа фон Харбу 1888 жылы Баварияның Тауперлиц қаласында (қазіргі Дёхлаудың бір бөлігі) шағын дворяндық және мемлекеттік қызметкерлер отбасында дүниеге келді, бұл оған мәдениетті өмір сүруге мүмкіндік берді. Бала кезінде, жеке репетиторлар оған бірнеше тілдің қатар фортепиано мен скрипка ойнауды үйретті. Ол өте дарынды бала болды. Оның алғашқы туындылары – журналда жарияланған әңгіме және жеке басылым түрінде шыққан өлеңдер жинағы – он үш жасар қыз үшін ерекше саналатын өнер туралы көзқарастарға арналған. Привилегиялы балалық шағына қарамастан, фон Харбу өз күшімен табыс табуды қалап, әкесінің қарсылығына қарамастан актриса болды.

Романшыдан сценарийшіге дейін

1906 жылы дебюттен кейін фон Харбу актер Рудольф Кляйн Роггемен танысып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оған тұрмысқа шықты. 1917 жылға қарай ол Кляйн Роггемен бірге Берлинге көшіп, фон Харбу жазушылық мансабын дамытуға белсенді еңбек етті. Ол эпостық мифтер мен аңыздарды жазуға құштар болды, олардың стилінде ұлтшылдық көрініс анық байқалатын. Бір тарихшының пікірінше: "Оның романдары патриоттық рухта жазылып, халықтың рухын көтеріп, әйелдерді құрбандыққа және міндетті орындауға шақырды, сонымен қатар отанның мәңгілік даңқын дәріптеді". Оның кино өнерімен алғашқы байланысы неміс режиссері Джо Мэй оның "Die heilige Simplizia" туындысын бейімдеуге шешім қабылдағанда туды. Осы оқиғадан бастап "Оның шығармашылық өнімділігі азайды. Көп ұзамай ол Фриц Лангпен серіктестік құрғаны үшін ғана емес, сонымен қатар Ф. В. Мурнау, Карл Дрейер, Э. А. Дюпон және тағы да басқа неміс режиссерлеріне сценарийлер жазғаны үшін Германияның ең танымал киносценаристтерінің біріне айналды". Оның інісі Хорст фон Харбу Universum Film компаниясында фотограф болып жұмыс істеді және Тео мен Фриц Лангпен бірге олардың көптеген атақты туындыларының жұмысына қатысты.

Лангпен серіктестік

Теа фон Харбуның Фриц Лангпен алғашқы ынтымақтастығы Үндістанға деген ортақ қызығушылығымен ерекшеленді. Фон Харбу өзінің "Дас индиш Грэбмал" романын (1918 жылы жарық көрген) бейімдеу жұмысын жүргізіп жатқанда, Джо Мэй Лангқа сценарий жазуға және өндіріс мәселелерін шешуге көмектесуді тапсырды. Харбудың шеберлігін жоғары бағалап, Эрих Кеттельхут былай деп еске алды: "Ол әріптестері тарапынан жақсы қабылдану ғана емес, сонымен қатар күйеуі сияқты шығармашылық күшке, жоғары жігерге және тиімділікке ие болды. Оның жылы мінезі кәсіби командалық жұмыстың маңызды факторы болды. Фон Харбуның адамдармен тіл табысып, ең қиын жағдайларда да келісімге келу қабілеті аса құнды болды". Осы кезеңде Фон Харбу мен Ланг арасында роман пайда болды; ол 1920 жылы Кляйн Роггеден ажырасты. "Доктор Мабузе ойыншы" (Dr. Mabuse der Spieler) фильмінің сәттілігінен кейін және Лангтың бірінші әйелінің қайтысынан соң, олар 1922 жылы үйленді. Олар өзінің неміс тамырына деген құрметтерін көрсететін "Нибелунгендер" (1924) сценарийін жасады, соның арқасында фон Харбуның киносценарист ретіндегі беделі арта түсті. Ол түсірілім кезінде бір киім кию және түнгі ауысқанда актерлерге ыстық тамақ дайындау әдетімен ерекшеленді. Куәгерлер олардың пәтеріне келгенде Харбудың барлық шаруашылық және әлеуметтік жауапкершілікті өз мойнына алғанын еске алады. 1920-ші жылдардағы Германиядағы қиын экономикалық жағдайда Харбу кинотобына тамақ сатып алуда белсенділік танытты. Бір досы еске алғандай, "Ол тіпті UFA компаниясын шығындарды өтеуге көндіріп, актерлер тегін тамақтана алды. Ол ауалы сарайдың суық еденінде сағаттап тұрып, картопты немесе көкөністерді тазалауға көмектесті. Міне, осындай құрбандық рухы болды". Фон Харбу өзінің сценарийлерін толыққанды романдарға айналдырып, олардың жарық көруін фильмнің премьерасына сәйкес келесідей жоспарлап отырды, бірақ "Метрополис" (1927) фильміне қатысты жағдай басқаша болды. Фон Харбу "Метрополис" фильмін жасауда маңызды рөл атқарды, бұл эпикалық туындының маңыздылығын арттырды. Роман мен сценарийді жазудан және "Метрополистің" ерекше моральдық аяғын жасаудан басқа, ол Фредер Фредерсеннің рөлін сомдаған Густав Фрелихті таныстырды. Лангпен келесі маңызды ынтымақтастығы – бала өлтіруші туралы "М" (1931) фильмі болды. Ол жоғары дәлдікпен жазылған. 1920-жылдардың соңында Ланг пен фон Харбу Дюссельдорфтың "монстры" деп аталған Питер Кюртен туралы жаңалықтарға қызығушылық танытты. Сценарийді жазу кезінде ол газет мақалаларын пайдаланды және "Александрплацтағы полиция бас штабымен үнемі байланыста болып, Берлин полициясының құпия құжаттарына қол жеткізуге рұқсат алды". Сценарийді еске алған Харбудың хатшысы Хилде Гуттман кейін былай деді: "Мен көптеген фильмдердің сценарийлерін көрдім, бірақ "М" сценарийімен теңесе алатын ешқайсысын көрген жоқпын. Екі машина лентасын біріктіріп, үш түс жасадық: қара және қызыл, сосын көк. Камера жұмысы мен іс-қимыл қара түспен, диалог көк түспен, ал синхронды дыбыс қызыл түспен жазылды". Харбу "М" фильмінің сценарийін жазушы ретінде ешқандай марапат алмады.

Thea von Harbou's first collaboration with Fritz Lang was marked by a common interest in India. As von Harbou worked on an adaptation of her novel Das indische Grabmal (The Indian Tomb, 1918), Joe May assigned Lang to help her write the screenplay and work out production details. Praising Harbou's skills, Erich Kettelhut recalled: "She was not only well liked by her colleagues, but also as much a creative force, as highly motivated and smoothly efficient, as her husband. Her loving personality was crucial to the professional teamwork. von Harbou's ability to reach out to people and find compromise in the worst situations was a vital resource." von Harbou and Lang began an affair during this time; she divorced Klein Rogge in 1920. Following the success of Dr. Mabuse der Spieler (Dr. Mabuse the Gambler) and the death of Lang's first wife, the couple married in 1922. They worked on a script that would reflect their pride in their German heritage, Die Nibelungen (1924), and enhance von Harbou's reputation as a writer for the screen. She became known for her unique habit of wearing the same dress throughout filming, even as she cooked hot meals for the crew during late nights. Visitors remembered Harbou taking charge of all the domestic and social responsibilities when visiting the couple's apartment. During this time of poverty in 1920s Germany, Harbou became active in acquiring food for her film crew, as one friend recalled, "She was even able to talk the UFA into carrying the costs so the crew could get their meals for free she stood there on the rough floor of that drafty shed for hours and didn't mind peeling potatoes or cleaning vegetables with the other women. Such was the spirit of sacrifice." von Harbou often developed her screenplays into full length novels, with their publication scheduled to coincide with the release of the film, though this was not the case with Metropolis (1927). von Harbou was a central player in producing Metropolis, and this epic became significant. Besides writing the novel and the screenplay, and developing the distinct moral ending of Metropolis, she discovered Gustav Fröhlich, who played the lead role of Freder Fredersen. Her next major collaboration with Lang was M (1931), a film about a child murderer. It was written with exquisite attention to accuracy. Lang and von Harbou had been enthralled with news coverage of Peter Kürten, known as the Monster of Düsseldorf, during the late 1920s. She used newspaper articles in developing the script and "maintained regular contact with the police headquarters on Alexanderplatz and was permitted access to the communications and secret publications of Berlin's force". Recalling the script, von Harbou's secretary Hilde Guttmann later said, "I saw many other film manuscripts, but never one which could compare with the manuscript for M. Two typewriter ribbons were stuck together to give us three colors: one black and red, and the other blue. The camera work and the action were typed in black, the dialogue blue, and the sound, where synchronized, was typed in red". Harbou received no credit as the script writer for M.

Ол сонымен қатар саяси қозғалысқа қатысып, Германияның 218-бабына қарсы науқанға қосылды, ол абортты қылмыс деп жариялаған еді. 1931 жылы өткен митингте ол былай деді: "Біздің басты мақсатымыз – жүктіліктің алдын алудың жаңа әдісін табу және осылайша 218-бапты қажетсіз ету. Бірақ, бұл бапты бірден жою керек, өйткені ол әйелдер тарапынан моральдық тұрғыдан мойындалмайды. Бұл енді заң емес. Бізге жаңа жыныстық кодекс қажет, өйткені ескісі ер адамдар жасаған, ал ешбір ер адам баласын асырай алмайтынын білетін жүкті әйелдің азабын түсіне алмайды. Бұл заң ер адамдардың психологиясынан туындаған, ол әйелді бала тууға мәжбүрлейді және ерлерге қарағанда әйелдердің конституциялық төмендігін тудырады, бұл экономикалық және саяси өмірдегі әйелдердің белсенділігіне қарсы қорғаныш ретінде қызмет етеді".

Нацистердің билігі кезінде

1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, неміс киноиндустриясы үгіт мақсатында пайдалана бастады. Фон Харбу жаңа үкіметке адал болды. 1934 жылы, нацистік партия билікке келгеннен кейін бір жыл өткен соң, ол өз бастамасымен «Элизабет және Ақымақ» (Elisabeth und der Narr) және «Ханнельдің Көкке Көтерілуі» (Hanneles Himmelfahrt) есімді екі фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік етті. Дегенмен, ол режиссерлік тәжірибесін қанағаттандырарлық деп таппады және осы кезеңде жемісті сценарист ретінде қызметін жалғастырды. «Барлық фильмдердің "мемлекеттік фильм" саналып, бақыланатын режимде Теа фон Харбу жиырма алты фильмге авторлық құқық алып, тағы да көп фильмдерге аты көрсетілмей көмектесті, оның ішінде нацистік идеологияға толық сәйкес келетін бірнеше фильм де болды». 1939 жылы соғыс басталғанда, оның күйеуі Германияны тастап кетуге мәжбүр болды, осылайша олардың некесі ажырасты. Фон Харбуның рұқсатымен ол үнді әйеліне уәде берді және кейіннен оған үйленді, ол соғыс аяқталғаннан кейін (1953 жылы) онымен кездесті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1945 жылдың шілдесінен қазан айына дейін Теа фон Харбу британдық тұтқын лагерінде ұсталды. Көптеген адамдар оның нацистік көзқарастарға бейім екенін айтса да, фон Харбу нацистік партияға күйеуі сияқты Германиядағы үнді иммигранттарына көмектесу үшін ғана қосылғанын мәлімдеді. Лэнгтің өмірбаяуын жазған Патрик МакГиллиган былай деп жазды: "Оның сөзіне сенсек, үкімет үшін тікелей атқарылған жұмысы ерікті ретінде дәнекерлеу, есту аппаратын жасау және жедел медициналық көмек көрсетумен шектелді. Шындығында, ол екі әуе шабуылы кезінде адамдарды құтқарғаны үшін еңбек медалімен марапатталды". Түрмеде ол "Фауст" спектаклін қойды, ал босатылғаннан кейін 1945 және 1946 жылдары қираған үйлерді тазалаушы (Trümmerfrau) болып жұмыс істеді.

Өлім

Өмірінің соңына таман фон Харбу жоғары қан қысымы, мигрень және невралгия салдарынан әлсіреп қалды, бірақ ол төсегінен жазуды немесе диктант беруді жалғастырды. 1954 жылдың маусым айында "Der müde Tod" ("Тағдыр", 1921) көрсетіліміне арнайы қонақ ретінде қатысқаннан кейін, ол құлап, жамбас сүйегіне ауыр ішкі жарақат алды. 1954 жылдың 1 шілдесінде, бес күннен кейін, ол ауруханада алпыс бес жасында қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Лэнг фон Харбудың романдарының біріне негізделген "Индия қабірі" (1959) фильмін түсірді.