Кіріспе
Неміс туған американдық кинорежиссер Роберт Сиодмак (/s//i/'/ɒ//d//.//m//æ//k/; 8 тамыз 1900 – 10 наурыз 1973) – АҚШ-та да жұмыс істеген неміс кинорежиссері. Ол триллер жанрындағы шебер ретінде және 1940 жылдары түсірген «Қылкестер» (1946) сияқты нуар фильмдерімен танымал.
Robert Siodmak (/s//i/'/ɒ//d//.//m//æ//k/; 8 August 1900 – 10 March 1973) was a German film director who also worked in the United States. He is best remembered as a thriller specialist and for a series of films noir he made in the 1940s, such as The Killers (1946).
Ерте өмір
Сиодмак Германияның Дрезден қаласында Роза Филиппин (қыз есімі Блум) мен Игнац Сиодмактың ұлы, Курт, Вернер және Роландтың бауыры болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Лейпцигтегі еврей отбасыларынан шыққан (Теннесси штатының Мемфис қаласында американдық болып туғандығы туралы миф екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Парижде виза алу үшін қажет болды). 1925 жылы Кертис Бернхардттың редакторы және сценарисі болғанға дейін ол сахна режиссері және банкир болып жұмыс істеді (Бернхардт 1945 жылы Сиодмақтың "Конфликт" әңгімесі бойынша фильм түсірді). Жиырма алты жасында оны ағасы, продюсер Сеймур Небензал ескі фильмдердің түсірілімдерінен түпнұсқа үнсіз фильмдер құрастыру үшін жалдады. Сиодмак бұл жұмыста екі жыл жұмыс істеді, содан кейін 1929 жылы Небензалды өзінің алғашқы көркем фильмін, үнсіз шедевр "Жексенбі күні адамдарды" (Menschen am Sonntag) қаржыландыруға көндірді. Сценарийді Билли Уайлдер және Сиодмақтың ағасы Курт Сиодмак бірлесіп жазды, кейіннен ол "The Wolf Man" (1941) фильмінің сценарийін жазды. Бұл соңғы неміс үнсіз фильмі болды және болашақ Голливуд суретшілері Фред Зиннеман, Эдгар Г. Ульмер және Юген Шуффтан да оған қатысты. Оның келесі фильмі – UFA студиясында алғаш рет дыбыс пайдаланған – 1930 жылғы "Қоштасу" (Abschied) комедиясы, жазушылар Эмерик Прессбургер мен Ирма фон Кубе үшін түсірілді, содан кейін "Өзінің өлтірушісін іздеген адам" (Der Mann, der seinen Mörder sucht) тағы бір комедия, бірақ мүлдем басқа және ерекше, мүмкін Билли Уайлдердің қиялының өнімі. Бірақ келесі фильмінде, Эмил Яннингс пен Анна Стенмен түсірілген "Күшті құмарлықтың дауылдары" (Stürme der Leidenschaft) қылмыстық триллерінде Сиодмак өзінің ерекше стилін тапты. Нацизмнің күшеюімен және 1933 жылы Гитлердің үгіт-насихат министрі Жозеф Геббельстің "Күліп жатқан құпия" (Brennendes Geheimnis) фильмін көргеннен кейін баспасөзде шабуыл жасауынан кейін Сиодмак Германиядан Парижге кетті. Оның шығармашылығы гүлденді, ол келесі алты жыл бойы комедиядан (Le sexe faible және La Vie Parisienne) музыкалық жанрға дейін (La crise est finie, Дэниэль Даррьюмен), драмаға дейін (Mister Flow, Cargaison blanche, Mollenard – Габриэль Дорзиаттың қатыгез әйелі мен Розалинд Иванның "Күдіктідегі" әйелін салыстырыңыз) әртүрлі жанрларда жұмыс істеді, сондай-ақ "Қақпандар" (Pièges) фильмінде Морис Шевалье мен Эрих фон Строгейм де ойнады. Францияда ол Рене Клердің ізбасары болуға жақын еді, бірақ Гитлер оны тағы да елден қуды. Сиодмак 1939 жылы Калифорнияға келді, онда ол 23 фильм түсірді, олардың көптегені кеңінен танымал триллерлер мен қылмыстық мелодрамалар болды, қазіргі сыншылар оларды фильм-нуар классикасы деп санайды.
Голливудтық мансап
1941 жылдан бастап ол әртүрлі студиялар үшін бірнеше В-фильмдер мен бағдарламаларды түсірді, содан кейін 1943 жылы Universal Studios-пен жеті жылдық келісімшарт жасады. Осы ерте фильмдердің ең жақсылары – 1942 жылы Ричард Карлсон мен Нэнси Келли қатысқан триллер «Түндегі ұшқыш» және 1943 жылы Мэйбл Пейдждің есімді рөліндегі «Есте сақтау үшін біреу». Үй режиссері ретінде оның қызметі студиядағы қиын өндірістерді құтқару үшін жиі қолданылды. Мысалы, Марк Хеллинджердің «Свелл Гай» (1946) фильмінде Сиодмак «Қойқындар» фильміндегі жұмысын аяқтағаннан кейін алты күн өткен соң Фрэнк Таттлдың орнына шақырылды. Сиодмак келісімшарт бойынша жұмыс істеген кезде Альфред Хичкок сияқты жоғары деңгейдегі режиссерлердің көлеңкесінде қалды, баспасөз оны олармен жиі салыстыратын. Universal-да Сиодмак тағы бір В-фильмін түсірді – «Дракуланың ұлы» (1943), студияның Дракула фильмдері сериясының үшіншісі (негізі – оның ағасы Курттың түпнұсқа әңгімесі). Оның екінші фильмі – Мария Монтез бен Джон Холл қатысқан «Кобра әйел» (1944), ол Technicolor-да түсірілді. Оның алғашқы қара фильмі – Джоан Харрисонның (Universal компаниясының бірінші әйел директоры, Альфред Хичкоктың бұрынғы хатшысы және сценарий көмекшісі) продюсерлік жұмысымен түсірілген «Фантом леди» (1944). Бұл фильм Сиодмақтың камера мен монтаждау шеберлігін тамаша көрсетті, бірақ Элиза Кук-младшийдің барабанда ойнаған джем-сессиясынан да артық емес. «Фантом леди» фильмінің сәттілігінен кейін Сиодмак Дианна Дурбин мен Джин Келли қатысқан «Рождестволық демалыс» (1944) фильмін түсірді (Ханс Дж. Салтер үздік музыка үшін «Оскарға» ұсынылды). Осы фильмнен бастап оның Голливудтағы жұмысы кейінірек ноарларында көрінетін стильдік және тақырыптық ерекшеліктерге ие болды. Герман Дж. Манкиевич У. Сомерсет Моэмнің сол аттас романынан бейімдеген «Рождестволық демалыс» Дурбиннің ең сәтті фильмі болды. Сиодмақтың қара-ақ кинематографияны және қалалық пейзаждарды пайдалануы, сондай-ақ оның жарық пен көлеңке дизайндары классикалық ноар фильмдерінің негізгі құрылымына сәйкес келді. Шын мәнінде, ол Николас Мусурака, Элвуд Бределл және Франц Планер сияқты операторлармен бірнеше рет жұмыс істеді, онда ол UFA-дағы алғашқы жылдары дамытқан экспрессионистік стильге қол жеткізді. Сиодмақтың қызмет ету кезеңінде Universal «Күдікті», «Гарри ағаның таңғажайып ісі» және «Қара айна» фильмдерінде ноар стилін барынша пайдаланды, бірақ ең бастысы – «Қойқындар» болды. 1946 жылы шыққан бұл фильм Бёрт Ланкастердің дебюті және Ава Гарднердің алғашқы драмалық рөлі болды. Критикалық және қаржылық сәттілікке ие болған бұл фильм Сиодмаққа Голливудтағы режиссерлік үшін жалғыз «Оскар» номинациясын әкелді. Оның неміс өндірісі «Nachts, wenn der Teufel kam» нацистердің Бруно Людкеге сериялық кісі өлтіруші деп жалған айып таққан оқиғасына негізделген, 1957 жылы «Үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясына ұсынылды. Universal-мен келісімшарт жасасқан кезде Сиодмак 1945 жылғы Голливудтағы ереуілге байланысты өзі қалағандай монтаждаған «Спиральді баспалдақ» триллерінде продюсер Доре Шари үшін RKO-ға қарыз болып жұмыс істеді. Фильм Этель Бэрриморға «Оскар» сыйлығының «Ең үздік екінші пландағы әйел рөлі» номинациясын әкелді. 20th Century Fox және продюсер Даррил Ф. Занук үшін ол 1948 жылы Нью-Йоркте түсірілген криминалдық ноар «Cry of the City» фильмін, ал 1949 жылы MGM үшін оның люкс өндірісі «The Great Sinner» фильмін түсірді, бірақ тым ұзын сценарий Сиодмақ үшін басқаруға қиын болды, ол режиссерлікті сенімді және жайсыз Мервин Леройға тапсырды. 1949 жылы Paramount компаниясына қарыз алып, ол продюсер Хэл Б. Уоллиске өзінің соңғы американдық ноарын «Телма Джордон туралы файл» фильмін түсірді, онда Барбара Стэнвик ең жойқын және мейірімді болды. Сиодмак бұл фильмде «Күдікті» және «Гарри ағаның таңғажайып ісі» фильмдерімен, осы фильмдердің сәтсіз ғашықтарымен және олардың трагикалық аяқтарымен тақырыптық байланыс тапты (он жылдан кейін ол осы тақырыпты «Қырық және тегіс» фильмінде қарастырды). Мүмкін, оның ең үздік американдық ноары – бірақ соңғысы емес – «Criss Cross», ол оны Ланкастермен ғана емес, сонымен қатар «Қойқындар» продюсері Марк Хеллингермен де қайтадан біріктірді, ол 1949 жылы өндіріс басталғанға дейін кенеттен қайтыс болды. Хеллингердің тікелей бақылауынсыз жұмыс істеп, Сиодмак бұл фильмді бұрынғы фильмнен гөрі өздігінен жасауға мүмкіндік алды. Ивонн Де Карлоның жұмысшы табының фаталь әйелі (оның мансабындағы биік белесі) Ланкастер мен Дэн Дюреямен бірге қалыптасқан өлімге қадам басқан тартымдылықтың архетипін толықтырады, бұл Сиодмақтың барлық ноарларының орталық мотиві, бірақ оның толыққанды көрсетілгені. Сиодмак өзінің шығармашылық процесіне батырып, актерлермен жұмыс істеуді шын жүректен ұнатты, көптеген болашақ жұлдыздармен, соның ішінде Бёрт Ланкастер, Эрнест Боргнайн, Тони Кертис, Дебра Паджет, Мария Шелл, Марио Адорф, Ава Гарднер, Оливия де Хавилланд, Дороти Макгуайр, Ивонн Де Карло, Барбара Стэнвик, Джеральдин Фитцджеральд және Элла Рейнспен жұмыс істегені үшін «актерлер режиссері» репутациясын алды. Бұл Гитлер кезеңінде және одан кейін оның туған жеріне сынды фильмдер сериясының біріншісі болды, оларға «Nachts, wenn der Teufel kam» (триллер және нацистік Германияның әлеуметтік артефактісі, «Menschen am Sonntag» және «Whistle at Eaton Falls» фильмдеріне ұқсас деректі стильде түсірілген) және 1960 жылы «Mein Schulfreund» (абсурдистік комедия, қараңғы және ерекше, онда Хайнц Рюманн балалық шағының досы Герман Герингпен қайта қосылғысы келген пошта жұмыскері рөлінде) кірді. 1958 жылдың сәуір айында Сиодмак Кирк Дугластың «Bryna Productions» кино өндіріс компаниясындағы атқарушы директор болып тағайындалды, ол Еуропалық өкіл ретінде жұмыс істеді. Бұл фильмдердің арасында және 1956 жылғы «Mein Vater, der Schauspieler» (О. В. Фишердің қатысуымен, Батыс Германияның Рок Хадсоны) Сиодмак Дуглас Сирк стиліне «Dorothea Angermann» (1959) мелодрамасымен көшті, онда Германияның жұлдызы Рут Леуерик түсті. Содан кейін ол сол жылы Германиядан Ұлыбританияға «The Rough and the Smooth» фильмін түсіру үшін кетті, онда Надя Тиллер мен Тони Бриттон қатысты, тағы бір ноар, бірақ ол Америкада түсірген фильмдерге қарағанда әлдеқайда қараңғы және мұңды болды (оның «The File on Thelma Jordan» фильмінің соңғы аяқталуымен салыстырыңыз). Одан кейін 1959 жылы «Katia» фильмі шықты, онда жиырма бір жасар Роми Шнайдер түсті, ол Америкада «Magnificent Sinner» деп қате аталып, Сиодмақтың басқа костюмдік мелодрамасын еске салды. 1961 жылы Пьер Брассер мен Надя Тиллер қатысқан «L'affaire Nina B» Сиодмақты таныс жерге – нацистік саятшыға ақы төленетін қара және ақ триллерге қайтарды, бұл 1960 жылдардағы тыңшылар тақырыбындағы көптеген фильмдердің бастауы болуы мүмкін. 1962 жылы Дон Мюррей мен Кристин Кауфман қатысқан «Escape from East Berlin» Сиодмак триллерінің барлық ерекшеліктерін сақтады, бірақ ол кейіннен «Америкадағы кішкентай балалар үшін жасаған нәрсе» деп мойындады. Германиядағы оның жұмысы Голливудтағы мансабының басындағы бағдарламаларға оралды. 1964 жылдан 1965 жылға дейін ол бұрынғы Тарзан Лекс Баркермен бірнеше фильм түсірді: «The Shoot», «The Treasure of the Aztecs» және «The Pyramid of the Sun God», олардың барлығы Карл Майдың батырлық романдарынан алынған.
Кейінгі мансап
1967 жылы Сиодмақтың Голливудқа оралуы, "Батыстың Кастер" атты кең экранды вестерн фильмін түсіруі тағы да көңіл көншітпеді, сыншылардың басым бөлігінен жағымсыз пікірлер алды және прокатта сәттілікке жете алмады. Сиодмак мансабын алты сағаттық, екі бөлімді тога мен күймелік эпикалық фильммен – "Kampf um Rom" (1968) арқылы аяқтады, ол "Кобра әйелінен" (мүмкін, қасақана) көбірек әжуалық сипатқа ие болды. Ұлыбританияда "O.S.S." (1957–58) телесериасымен қысқа ғана, бірақ табысты қатысу болды. Сиодмак соңғы рет 1971 жылы Асконадағы үйінде швейцариялық теледидарға берген сұхбатында көзге түсті. Ол 1973 жылы Локарнода, әйелі қайтыс болғаннан кейін жеті апта өткен соң жүрек талмасынан қайтыс болды. Британдық кино институты 2015 жылдың сәуір және мамыр айларында оның мансабына арналған ретроспективалық көрсету өткізді.