"M" фильмі: Балаларды өлтіретін қаскөйдің ізімен

Кіріспе

1931 жылы Фриц Лангтың түсірген фильмі

«М» – 1931 жылғы неміс құпиялы, саспенс жанрындағы фильм. Оны Фриц Ланг режиссерлік еткен, ал басты рөлде Питер Лорре (оны үшінші рет киноэкранында сомдаған) Ханс Беккерт рөлінде – балаларды нысанаға алатын серийлі кісі өлтіруші. Процедуралық драманың ерте мысалы ретінде, фильм Лорренің кейіпкерін ұстауға бағытталған қуып жете беруді бейнелейді, оны полиция да, қылмыстық әлем де жүргізеді. Фильмнің сценарийін Ланг пен оның әйелі Теа фон Харбу жазған, бұл Лангтың алғашқы дыбысты фильмі болды. Онда ұзақ, ағынмен түсірілген кадрларды қолдану және Лорренің кейіпкері сыбызғымен орындайтын «Тау патшасының залында» музыкалық лейтмотиві сияқты көптеген кинематографиялық жаңалықтар бар. Қазір классика саналатын бұл фильмді Ланг өзінің шедевр туындысы деп есептейді. Ол барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі және қазіргі заманғы қылмыс және триллер жанрындағы әдебиетке зор ықпал еткен. 1951 жылы Джозеф Лози режиссерлік еткен осы атпен қайта түсірілген фильм шықты.

Өндіріс

1930 жылы Ланг газетке өзінің келесі фильмі "Мёрдер утер унс" (Біздің арамыздағы кісі өлтіруші) деп аталатынын және оның бала өлтіруші туралы екенін жариялады. Ол дереу пошта арқылы қорқыту хаттарын ала бастады, сондай-ақ Staaken студиясында фильм түсіруге рұқсат берілмеді. Ланг Staaken студиясының басшысымен неге рұқсат берілмейді деп сұрағанда, студия басшысы Лангқа өзінің нацистік партияның мүшесі екенін және партия фильмнің нацистерді бейнелеуге бағытталған деп күдіктенгенін айтты. Бұл күдік фильмнің бастапқы атауына негізделген, бірақ сюжет туралы айтқаннан кейін партия наразылығын қайтарды. "M" фильмі Берлиннің сыртындағы Staaken Zeppelinhalle студиясында алты апта ішінде түсірілді. Ланг UFA немесе өзінің жеке өндіріс компаниясымен емес, Nero Film үшін жұмыс істеді. Фильмді Nero студиясының басшысы Сеймур Небензаль өндірді, ол кейін Лангтың "Доктор Мабуздың өсиеті" фильмін өндірді. "M" таңдалғанға дейін фильмге тағы бірнеше атау қарастырылды: "Eine Stadt sucht einen Mörder" (Қала кісі өлтірушіні іздейді) және "Dein Mörder sieht Dich an" (Сіздің кісі өлтірушіңіз сізге қарайды). Фильмге дайындық кезінде Ланг Германиядағы психиатриялық клиникада сегіз күн өткізіп, бала өлтірушілермен, соның ішінде Питер Күртемен кездесті. Ол фильмде нағыз қылмыскерлерді эпизодтық рөлдерде пайдаланды, түсірілім барысында 25 актер ұсталды. Питер Лорре Ханс Беккерт рөліне таңдалды, ол күндіз фильмде түсіріліп, түнде Валентин Катаевтың "Шеңберді шарлау" спектаклінде сахнаға шықты. Ланг экранда зорлық-зомбылық көрінісіне немесе балалардың өліміне орын бермеді, кейін ол зорлық-зомбылықты тек меңзегенінің өзі көрерменнің әрбір мүшесін кісі өлтірудің қорқынышты егжей-тегжейін жеке қиялында құруға мәжбүр еткенін айтты. Әртүрлі сыншылар мен рецензенттер "M" фильмінің 1920 жылдары қылмыстарымен танымал болған Питер Күртен – "Дюссельдорфтың вампирі" кейіпіне негізделгенін айтады. Ланг 1963 жылы кинотарихшысы Геро Гандертпен сұхбаттасып, бұл осы оқиғадан алғандығын жоққа шығарды: "Мен "M" тақырыбын таңдаған кезде Германияны қорқытып жүрген көптеген сериялық кісі өлтірушілер болды – Хаарманн, Гроссманн, Күртен, Денке…". Инспектор Карл Ломаннның прототипі сол кездегі Берлин қылмыстық полициясының директоры, әйгілі Эрнст Геннат болды. Лангтың фильмдегі Берлиннің қылмыстық әлемін бейнелеуі нағыз Рингверейндерге негізделген, олар неміс қылмыстық әлемінде итальяндық мафия сияқты рөл атқарды. Фильмде Рингверейндердің компаниялар сияқты ұйымдасқандығы, директорлар кеңесімен басқарылатыны және харизматикалық қылмыскердің үстемдігінде болғандығы көрсетілген, бұл шындыққа сәйкес келеді. Мафия сияқты, Рингверейндер де өзін қоғамдық құндылықтардың қорғаушысы ретінде көрсетіп, белгілі бір әлеуметтік тәртіпті сақтады. Рингверейндердің имиджі "кәсіпқойлар" имиджі болды, олардың қылмыстары қарапайым адамдарға зиян келтірмейді. Рингверейндердің бандиттік екені белгілі болғанымен, олардың иерархиялық құрылымы мен қатаң тәртібі оларды әлеуметтік тәртіптің күші ретінде құрметтеуге ие етті, психопаттық сериялық кісі өлтірушілерден айырмашылығы, олардың себептері көбінесе түсініксіз болған кездейсоқ бейтаныс адамдарды өлтірді, бұл үлкен қорқыныш пен үрей тудырды. Веймар дәуірі өлім жазасының моральдық және тиімділігі туралы қатыгез пікірталастармен ерекшеленді, солшылдар өлім жазасын варварлық деп санады, ал оңшылдар заң мен тәртіпті сақтау үшін қажет деп мәлімдеді. Карьералық қылмыскер Дер Шренкердің кенгуру сотында прокурор және судья рөлінде көрінуі және Бекертті өлтіруге қылмыскерлердің тобын итермелеуі Лангтың өлім жазасына қарсыларға көңіл білдіргенін көрсетеді. Бекерт бұл фильмдегі "монстр" ретінде Веймар қоғамын және оның мораль мен қылмысқа деген қызығушылығын бейнелейді. Басқаша айтқанда, Бекерттің "монстр" ретінде жіктелуінің өзі фильмнің әлеуметтік мәселелерді қамтитынын көрсетеді.

Lang placed an advertisement in a newspaper in 1930 stating that his next film would be Mörder unter uns (Murderer Among Us) and that it was about a child murderer. He immediately began receiving threatening letters in the mail and was also denied a studio space to shoot the film at the Staaken Studios. When Lang confronted the head of Staaken Studio to find out why he was being denied access, the studio head informed Lang that he was a member of the Nazi party and that the party suspected that the film was meant to depict the Nazis. This assumption was based entirely on the film's original title and the Nazi party relented when told the plot. M was eventually shot in six weeks at a Staaken Zeppelinhalle studio, just outside Berlin. Lang made the film for Nero Film, rather than with UFA or his own production company. It was produced by Nero studio head Seymour Nebenzal who later produced Lang's The Testament of Dr. Mabuse. Other titles were given to the film before "M" was chosen; Eine Stadt sucht einen Mörder (A City Searches for a Murderer) and Dein Mörder sieht Dich an (Your Murderer Looks at You). While researching for the film, Lang spent eight days inside a mental institution in Germany and met several child murderers, including Peter Kürten. He used several real criminals as extras in the film and eventually 25 cast members were arrested during the film's shooting. Peter Lorre was cast in the lead role of Hans Beckert, acting for the film during the day and appearing on stage in Valentine Katayev's Squaring the Circle at night. Lang did not show any acts of violence or deaths of children on screen and later said that by only suggesting violence, he forced "each individual member of the audience to create the gruesome details of the murder according to their personal imagination". M has been said, by various critics and reviewers, to be based on serial killer Peter Kürten—the "Vampire of Düsseldorf"—whose crimes took place in the 1920s. Lang denied that he drew from this case, in an interview in 1963 with film historian Gero Gandert; "At the time I decided to use the subject matter of M, there were many serial killers terrorizing Germany—Haarmann, Grossmann, Kürten, Denke, [ ]". Inspector Karl Lohmann is based on then famous Ernst Gennat, director of the Berlin criminal police. Lang's depiction of the Berlin underworld in the film was inspired by the real Ringvereine, which played a role in the German underworld analogous to the Mafia in the Italian underworld. The film's portrayal of the Ringvereine as organized like companies with a board of directors that were dominated by a charismatic master criminal was based on reality. Like the Mafia, the Ringvereine paradoxically portrayed themselves as the guardians of society's values, who upheld a certain social order. The image the Ringvereine sought to project was as "professionals" whose crimes did not harm ordinary people. Though the Ringvereine were known to be gangsters, their hierarchal structure and strict discipline led to a certain popular admiration for them as a force for social order unlike the psychopathic serial killers who murdered random strangers for reasons that often seemed unfathomable, sparking widespread fear and dread. The Weimar era was marked by intense debates about the morality and efficiency of capital punishment, with the left arguing that the death penalty was barbaric, while the right argued that the death penalty was needed to maintain law and order. The fact that Der Schränker, a career criminal, serves as both the prosecutor and judge at the kangaroo court, egging on the mob of criminals to kill Beckert, seems to suggest that Lang's sympathy was with the abolitionists. Beckert, as the monster in this film, embodies the cultural moment; he reflects Weimar society and its interest in morality and criminality. In other words, the classification of Beckert as a monster itself reveals the film’s incorporation of social issues.

Басты ой-ниеті

"М" Лэнгтің алғашқы дыбысты фильмі болды және ол жаңа технологиямен тәжірибе жасады. Ол сол кездегі театрлық "сөйлейтін фильмдерге" қарағанда тығыз және күрделі дыбыс жолына ие. Дыбыс жолында баяндаушы, камерадан тыс оқитын дыбыстар, әрекетке түрткіс беретін дыбыстар және кенеттен дауыс шығар алдындағы үнсіздіктің ширықтандыратын сәттері бар. Лэнг фильмді монтаждауда аз кесімдер жасауға қол жеткізді, себебі енді дыбыс эффектілерін повествотивтік мақсатта қолдануға болады. Фильм лейтмотивті алғаш рет пайдаланған туындылардың бірі болды – бұл операдан алынған тәсіл, ол Лоррдың кейіпкерімен әнді байланыстырады, ол Эдвард Григтің "Пир Гинт" сюитасының 1-ші нөмірінен "Тау патшасының залында" әнін сыңғырлайды. Кейін фильмде әннің дыбысы ғана көрерменге оның экраннан тыс жерде екенін хабарлайды. Музыкалық тақырыпты нақты кейіпкермен немесе жағдаймен байланыстыру енді фильмдерде жиі қолданылатын тәсілге айналды. Питер Лорр сыңғырлай алмады, ал фильмде Лэнгтің өзінің дауысы естіледі.

Шығару

М-нің премьерасы Берлинде 1931 жылғы 11 мамырда UFA Palast am Zoo-да 117 минуттық нұсқада өтті. Ағылшын тіліндегі толық нұсқасы және француз тіліндегі нұсқадан таңдалған эпизодтар 2010 жылы Criterion Collection фильмінің шығарылымдарына қосылды. Фильм кейіннен 1933 жылғы сәуірде Foremco Pictures арқылы АҚШ-та көрсетілді. Екі апта бойы неміс тілінде, ағылшын тіліндегі субтитрлермен көрсетілгеннен кейін, ол кинотеатрлардан алынып, ағылшын тіліндегі нұсқасымен ауыстырылды. Жаңадан дубляждауды Эрик Хаким жүзеге асырды, ал Лорр фильмдегі рөлін қайта ойнаған аз ғана актерлердің бірі болды. 2013 жылы Kino Lorber DCP нұсқасын шығарды және Солтүстік Америкада 1.19:1 бастапқы форматта кинотеатрларда көрсетілді. Лос-Анджелес Таймс газетінің сыншысы Кеннет Туран оны 111 минуттық "ең толық нұсқа" деп атады. Фильм TLEFilms Film Restoration & Preservation Services (Берлин), Archives françaises du film – CNC (Париж) және PostFactory GmbH (Берлин) бірлесіп қалпына келтірілді.

Бастапқы жауап

Variety журналының шолуында фильм "біршама ұзаққа созылған" делінген. Көріністің әсерін жоймай, тіпті күшейтіп, монтаждауға болатын жағдайлар бар. Кейбір сахналар қайталанып, біраз баяу болып көрінеді. Марк Савлов Austin Chronicle газетінде фильмге бес жұлдыз беріп, оны "барлық неміс экспрессионистік фильмдерінің ең ұлыларының бірі" деп атады. Савлов фильмнің операторлық шеберлігін, дыбыстың қолданылуын және Лорренің актерлік шеберлігін жоғары бағалады. 1997 жылы сыншы Роджер Эберт "М" фильмін өзінің "Ұлы фильмдер" тізіміне қосты. Ол Лангтың диалогты азын қолдануы фильмнің сәтті болуына ықпал еткен маңызды фактор болды деп санайды, көптеген алғашқы дыбыстық фильмдерден айырмашылығы, олар "үнемі сөйлеуге тиіс" деп ойлаған. Эберт сондай-ақ фильмдегі кейіпкерлердің көбісінің өзгеше, қалың келгендігін, Лангтың өзі қабылдаған еліне деген наразылығын көрсететінін айтты: "Менің ойымша, Ланг өзінің айналасындағы адамдарды, нацизмді жек көреді және Германияны оған жол бергені үшін жек көреді".

Мұра

Лэнг әлеуметтік сынға байланысты «М» фильмін өзінің сүйікті фильмі деп санады. 1937 жылы ол журналиске фильмді «балаларды ескермей қалу туралы аналарды ескерту үшін» түсіргенін айтты. 2010 жылы ол Empire журналының «Әлемдік киноның 100 үздік фильмі» тізіміне енді. Бұл фильм «Өміріңізде көруге тиіс 1001 фильм» анықтамалығында келтірілген, онда былай делінген: «Сериялық кісі өлтіруші фильмдерде әлі де қолданылып келе жатқан қағидаларды орнату арқылы Лэнг және сценарист Теа фон Харбу кісі өлтірушінің қайғылы өмірін қылмыстардың қорқыныштылығымен және полицияның тергеуімен біріктірді, сондай-ақ кісі өлтірулер туралы баспасөз жариялануы, өздігінен әрекет ету және саясаткерлерден келетін саяси қысым мәселелеріне назар аударды, бұл полицияны кері ұстай да, көтермей де қоюы мүмкін». 2018 жылы BBC-нің 43 елдегі 209 сыншысының сауалнамасында ол барлық уақыттағы ең ұлы шетелдік фильмдердің он үшіншісі деп танылды. Фильм туралы американдық әнші-композитор Рэнди Ньюменнің 1977 жылғы «Little Criminals» альбомындағы «In Germany Before the War» әнінде де айтылған. Фильмнен алынған бір көрініс 1940 жылғы нацистік үгіт фильмі «Мәңгілік еврейде» қолданылды.

Қайта жасау және бейімдеулер

1951 жылы дәл осы тақырыптағы Голливудтың қайта түсірілімі жарық көрді, осылайша оқиғаның өрісін Берлиннен Лос-Анджелес қаласына көшірді. "Неро Фильмз" компаниясының басшысы Сеймур Небензал және оның ұлы Гарольд бұл фильмен "Колумбия Пикчерс" үшін жұмыс істеді. Ланг бірде журналистке: "Адамдар маған неліктен 'M' фильмін ағылшын тілінде қайта түсірмеймін деп сұрайды. Менің мұндай қадам жасауыма еш себебім жоқ. Мен бұл тақырыпта айтарымды фильмде айттым. Енді айтатын басқа да нәрселерім бар", - деді. Тоби Свифт режиссерлік еткен бұл драма 2004 жылы "Prix Italia" сыйлығын "Адаптацияланған драма" номинациясы бойынша жеңіп алды. Жазушы Джон Дж. Мут 1990 жылы сценарийді төрт бөлімнен тұратын комикс сериясына бейімдеді, ол 2008 жылы графикалық роман ретінде қайта басылды. 2015 жылы Джозеф Д. Кукан сценарийді Лас-Вегастағы "A Public Fit" театр компаниясының қойылымы үшін "Тинкердің шақыруы: Құпия жерде жиналатын мүшелерге" деп аталатын театрлық пьесаға бейімдеді. Бұл пьеса экологиялық сипатта, көрермендерді қылмыстық әлемнің мүшелеріне айналдырып, олар балаларды өлтіретін серийлі қылмыскерді ұстап, соттайды. Пьеса негізінен сот залындағы оқиғаны бейнелейді, төртінші қабырғасыз көрсетіледі және кейіпкердің анықталуы, тұтқындалуы және жасырын айтуы туралы әңгімелеу үшін флэшбэктер қолданылады. Пьесаның шағын бөлігі көрермендердің пікірталас және ой-толғаныс жасауына арналған. 2019 жылы "M — Қала қаскөй іздейді" деген атпен алты бөлімді австриялық-неміс телесериалы жарық көрді.