Кіріспе

Бір тілдің екінші тілді меңгеруге тигізетін әсері

Тілдік көшіру – екі немесе көп тілді сөйлеушінің тілдік ерекшеліктерін бір тілден екінші тілге қолдануы. Тілдік көшіру бір мезгілде екі тілді меңгеру кезінде екі тілде де болуы мүмкін, сондай-ақ жетілген сөйлеушінің ана тілінен (L1) екінші тілге (L2) үйрену кезінде немесе L2-ден L1-ге кері көшу кезінде де кездеседі. Тілдік көшіру (L1-нің әсері, тілдік араласу және тілдер аралық әсер деп те аталады) көбінесе ағылшын тілін үйрену және оқыту контекстінде талқыланады, бірақ тілді ана тілі деңгейінде меңгермеген кез келген жағдайда, мысалы, екінші тілге аударғанда да болуы мүмкін. Тілдік көшіру екі тілді балалардың тіл дамуында да жиі кездесетін тақырып, әсіресе бір тіл басым болған жағдайда.

Тілдерді ауыстыру түрлері

Екі тілдің тиісті бірлігі немесе құрылымы бірдей болғанда, тілдік араласу оң көшіру деп аталатын дұрыс тіл пайдалануға алып келуі мүмкін: мұндағы "дұрыс" мағынасы ана тілінің көпшілігі қабылдайтын нормаға сай келеді. Мысалы, бір түбірлі сөздерді қолдану осыған жатады. Дегенмен, тілдік араласу көбінесе теріс көшіру деп аталатын қателердің себебі ретінде қарастырылады, ол сөйлеушілер мен жазушылар екі тілде де сәйкес келмейтін элементтер мен құрылымдарды қолданғанда пайда болады.

Теріс көшіру

Контрастивтік талдау теориясы шеңберінде, екі тілдің құрылымдық айырмашылықтары мен ұқсастықтарын анықтау мақсатында жүргізілетін тілдер жұбының жүйелі зерттелуі, екі тіл арасындағы айырмашылықтар неғұрлым үлкен болса, соғұрлым теріс көшіру күтілуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінде апта күнінің алдында сөздер қойылады: "I'm going to the beach on Friday." Испан тілінде болса, сөздердің орнына анықталған артикль қолданылады: "Voy a la playa el viernes." Ағылшын тілін ана тілі ретінде білетін испандық студенттер ағылшын тіліне сүйенгендіктен, қажет емес жағдайларда препозиция қолдану қатесіне ұшырауы мүмкін. Уитлидің сөзінше, оқушылардың мұндай қателіктері ағылшын тіліндегі сөздердің қолданылу ерекшеліктеріне байланысты туындайды. Теріс көшірудің тағы бір мысалы – неміс тіліндегі студенттердің ағылшын тілін үйренуге тырысуы, олардың екеуі де герман тілдері отбасының мүшелері болғанына қарамастан. Неміс тіліндегі "Information" сөзі көпше түрінде де қолданылады – "Informationen". Сондықтан неміс студенттері ағылшын тілінде де жиі "informations" деп қолданады, бұл сансыз есімдіктердің ережесін бұзу болып табылады. Ал Браунның айтуынша, "жаңа білімнің барлық түрі алдыңғы білімге негізделген көшіруді қамтиды". Бұл L1 тілін меңгерудің L2 тілін игеруге әсер ететінін түсіндіруге болады.

Оң трансферт

Оң трансферттің нәтижелері көбінесе назардан тыс қалады, сондықтан олар туралы аз талқыланады. Дегенмен, мұндай нәтижелер байқалатын әсер ете алады. Жалпы айтқанда, екі тіл неғұрлым ұқсас болса және білуші олардың арақатынасын неғұрлым жақсы түсінсе, оң трансфер соғұрлым күшті болады. Мысалы, ағылшын тілін үйренуші неміс тілін үйрену кезінде неміс сөздігінің бір бөлігін ағылшын тіліндегі сәйкес сөзінен дұрыс болжауы мүмкін, бірақ сөздердің реті, фонетикасы, мағыналық бояуы, сөз тіркесі және басқа да тілдік ерекшеліктер әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан, мұндай тәсілдің бір кемшілігі – білушіні «жалған достардың» ықпалына көбірек ұшыратуы. Бұл әсер тілдер арасындағы байланысты дұрыс бағаламайтын немесе көбінесе визуалды оқытуға жүгінетін оқушылардың арасында жиі кездеседі. Оң трансфер тілді дұрыс қолдануға, ал теріс трансфер қателерге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, алғашқы тілден болатын кез келген трансфер тілдің ана тілінде (монолингвті) сөйлейтін адамдарға қарағанда техникалық немесе талдамалық артықшылықты тудыруы мүмкін екенін көрсететін деректер бар. Мысалы, бірінші тілі корей тілінде сөйлейтін ағылшын тіліндегі L2 сөйлеушілер ағылшын тіліндегі тоқтаусыз дыбыстарды қабылдауда, функционалдық жағынан монолингвті ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға қарағанда дәл болуы анықталды, себебі корей тіліндегі тоқтаусыз дыбыстардың статусы ағылшын тілінен өзгеше. Бұл «ана тілінің трансфер артықшылығы» екі тілдің арасындағы ұқсастықтарға қарағанда, бірінші және екінші тілдердің қасиеттерінің үйлесімділігіне байланысты болып көрінеді, бұл бірінші тілдің тілдік бейімділіктерін қолдайды.

Білікті және бейбілгіш беру

Тіл беру саналы немесе санасыз болуы мүмкін. Саналы түрде оқушылар немесе тәжірибесіз аудармашылар екінші тілде сөйлегенде немесе мәтін жазғанда, оның дұрыс қолданылуын үйренбегендіктен немесе ұмытып кеткендіктен кейде болжам жасайды. Санасыз түрде, олар сөздердің құрылымы мен ішкі ережелерінің өзгеше екенін сезбеуі мүмкін. Мұндай қолданушылар құрылымдар мен ішкі ережелерді білуі мүмкін, бірақ оларды іс жүзінде қолдануға қабілетсіздік танытып, көбінесе өздерінің ана тіліне жүгінеді. Тіл берудің санасыз аспектісін Эрик Келлерман ұсынған «ештеңеге беру» қағидасы арқылы көрсетуге болады, ол тілді синтаксистік ерекшеліктерінен гөрі ұғымдық құрылымына қарай қарастырады. Бұл жерде тіл, сөйлеушінің тәжірибені қалай түсіндіретінін анықтайды, ал қағида бұл процесті тілдік өзгерістерге ұшырайтын санасыз болжам ретінде сипаттайды. Келлерман жаңа тілдің құрылымдық үлгілерін меңгеру оқушылар үшін қиын екенін түсіндірді, себебі «оқушылар [мақсатты/L2] тіліне тән перспектииваларды іздемейді; оның орнына, олар өздерінің L1 перспектиивасын сақтауға мүмкіндік беретін тілдік құралдарды іздейді». Тілдің саналы көшірілуі, керісінше, Роджер Андерсеннің «бір жерге көшіру» деп аталатын қағидасымен көрсетілуі мүмкін, ол «тіл құрылымы тек табиғи меңгеру принциптерімен сәйкес болса немесе қабылдаушы тілде ұқсас аналогы (көшіруге болатын жер) бар деп есептелсе ғана көшіріледі» дейді. Бұл, мақсатты тілдің кіріс ақпарын түсінуге бағытталған эвристикалық тәсіл ретінде қарастырылады, оқушының L1-ді L2-ге сәйкестендіруге қабілеттілігін болжайды. Келлерман мен Андерсеннің қағидалары арасындағы айырмашылықты көрсететін аналогия – біріншісі лингвистикалық өрнектеу құралдарын табуға ынталандыратын түсінікке қатысты, ал Андерсен осы құралдарды меңгеруге назар аударды. Деселерация – баланың тіл меңгеру процесіне басқа тілдің кедергісінен туындаған теріс әсерлерге (көп қателер мен баяу тіл үйрену) ұшырауы.

Сауаттылықты дамыту

Тілдік трансфер көбінесе тілдер аралық трансфер деп аталады, бұл бір тілде қабылдаған дағдыларды қолдану және осы дағдыларды жаңа тілді үйренуді жеңілдету мүмкіндігі. Көптеген ғалымдар жылдар бойы тілдер аралық трансферді зерттеп, талдады, бірақ сауаттылық зерттеулеріндегі тілдер аралық трансферге назар 1990 жылдары күшейді. Бұл тақырып ғалымдардың қызығушылығын арттырып келеді, себебі әлемде екі және көп тілді адамдардың саны, әсіресе студенттердің саны артып барады. АҚШ-та ғана ағылшын тілін үйренушілер (ELL) мемлекеттік мектептердегі оқушылардың 10% астамын құрайды. Тілдік өзара тәуелділік гипотезасы тілдік трансфердің L1 (бірінші тіл) -ден L2 (екінші тіл) -ге жүруі мүмкін екенін, бірақ L1 сауаттылық дағдыларын L2-ге трансферлеу үшін алдымен L1 сауаттылық дағдыларын меңгерудің жеткілікті деңгейі болуы керек екенін көрсетеді. Яғни, L2 сауаттылығын меңгеруге көмектесу үшін L1 сауаттылығында алдын ала белгілі бір білім болуы керек. L1 сауаттылық дағдыларын жетілдіру арқылы L2 сауаттылығын меңгеруді жеңілдетуге болады, оған уақыт, қолжетімділік және тәжірибе қажет. Уақыт өте келе, ресми оқыту және сауаттылық дағдыларын тәжірибеде қолдану арқылы L2 тілін үйренушілер өз тектілестерімен деңгейлес болуға қол жеткізеді. Дегенмен, L2 тіліндегі сауаттылық дағдылары L1 тіліндегі сауаттылық дағдыларын дамытуға көмектесе алады, өйткені тілдер аралық трансфер екі бағытты. Көптеген зерттеулер сауаттылықты тілдер аралық трансфердің L1 және L2 тілдеріне қарамастан жүруі мүмкін екенін көрсетсе де, Chung et al. (2012) тілдердің орфографиялық жүйелері ұқсас болмаған жағдайда трансфердің азайатынын айтады. Мысалы, ағылшын тілінде қабылдаған сауаттылық дағдыларын испан тілінде оңай қолдануға және пайдалануға болады, өйткені ағылшын және испан тілдері ұқсас орфографияны (әріптерді пайдалану) қолданады. Ал ағылшын тіліндегі сауаттылық дағдыларын корей тілін оңай үйрену үшін пайдалану қиынға түседі, өйткені бұл тілдерде ұқсас орфографиялық жүйе жоқ (ағылшын тілінде әріптер, ал корей тілінде символдар қолданылады). Тілдер аралық трансфер есту қабілеті шектеулі екі тілді адамдарда да болуы мүмкін, олар қол тілінде сөйлейді және жазбаша сөздерді оқиды. Кейбір адамдар американдық қол тілі (ASL) мен ағылшын тілінің бір тіл екенін ойлайды, бірақ олар екі түрлі тіл. Ұлттық Құлақтық және басқа да коммуникациялық бұзылыстар институтының мәлімдемесіне сәйкес, «ASL – ағылшын тілінен толыққанды бөлек және ерекше тіл. Онда тілдің негізгі ерекшеліктерінің барлығы бар, соның ішінде айтылу, сөз құрастыру және сөздердің ретіне қатысты өз ережелері бар». Кол тілдері өздерінің жеке тілдері саналғандықтан, көптеген саңырау адамдар екі тілді деп есептеледі, өйткені олар бір тілде (кол тілінде) сөйлейді және басқа тілде (ағылшын, испан, араб және т.б.) оқиды. Сондай-ақ, барлық қол тілдері бірдей емес екенін атап өткен жөн. Бұл тілдерге американдық қол тілі (ASL), мексикалық қол тілі (LSM), британдық қол тілі (BSL), испандық қол тілі (LSE) және тағы да басқалары жатады.

Кең әсерлері

Ана тілімен сөйлейтіндер мен ана тіліне жатпайтын адамдар арасындағы тұрақты немесе қарқынды байланыс кезінде, ана тіліне жатпайтын сөйлеушілердегі тілдік көшірудің нәтижелері, тілдік өндіріске ана тілімен сөйлейтін қауымдастықтың да әсер етуіне мүмкіндік береді. Мысалы, Солтүстік Америкада испан немесе француз тілді бірінші тілі бар ағылшын тілінде сөйлейтіндер, ана тілінде сөйлейтін адамдар азшылықта болған кезде, олардың тіл қолдануына белгілі бір ықпал етуі мүмкін. Бұл құбылыс Квебек (Канада) және АҚШ-тағы испан тілі басым аймақтарда жиі кездеседі. Бұл туралы толық мәліметтерді испан тілінде сөйлейтін әлемнің картасынан және АҚШ-тағы испан тілді көпшілік тұратын аймақтардың тізімінен табуға болады. Сонымен қатар, аударма процесі гибридтік мәтін деп аталатын тілдің араласуына әкелуі мүмкін, ол тілдік кодтар немесе мәдени-тарихи сілтемелер деңгейінде жүзеге асуы мүмкін.