Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қарулы қақтығыстардың құқықтық доктринасы (халықаралық құқық)
Legal doctrine of armed conflict (international law)
Jus ad bellum (/j//u://s/ YOOS немесе /dʒ//ʌ//s/), латын тілінде сөзбе-сөз "соғысқа құқық" деген мағынаны білдіреді, және "мемлекеттердің соғысқа немесе жалпы қарулы күш қолдануға баратын жағдайларын" көрсетеді. Бұл, қарулы қақтығыстағы тараптардың әрекеттерін реттейтін jus in bello деп аталатын, соғыс кезінде сақталуға тиіс ережелер жиынтығынан өзгеше.
Jus ad bellum (/j//u://s/ YOOS or /dʒ//ʌ//s/), literally "right to war" in Latin, refers to "the conditions under which States may resort to war or to the use of armed force in general". This is distinct from the set of rules that ought to be followed during a war, known as jus in bello, which govern the behavior of parties in an armed conflict.
Анықтама
Jus ad bellum кейде соғыс заңдарының бір бөлігі деп есептеледі, бірақ «соғыс заңдары» термині көбінесе тек jus in bello-ға қатысты қолданылады, ол, жоғарыда айтылғандай, соғыстың әділ немесе заңды түрде жүргізілуімен айналысады (жаушылық әрекеттердің басталуы әділ болған-болмағанына қарамастан). Jus ad bellum ережелері қарулы қақтығыстың қандай жағдайларда әділ немесе заңды болып саналатындығына қатысты талаптарға назар аударады. Қазіргі заманғы халықаралық құқық бойынша, БҰҰ Жарғысы jus ad bellum-ның негізгі қағидаларын белгілейді. Жарғының 2-бабының 4-тармағында былай делінген: «Барлық мүшелер өздерінің халықаралық қатынастарында кез келген мемлекеттің аумақтық тұтастығына немесе саяси тәуелсіздігіне қарсы күш қолданудан немесе күш қолдану қаупінен немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттарына қайшы келетін басқа да әрекеттерден бас тартады». БҰҰ Жарғысының 51-бабы одан әрі нақтылайды: «Егер Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесіне қарсы қарулы шабуыл жасалған жағдайда, жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғаутың ішкі құқығына ешқандай нұқсан келтірілмейді». Бір елдің екіншісіне қарсы соғыс жариялауының негізді себептерін шектейтін халықаралық келісімдер jus ad bellum саласына жатады. Екіжақты шабуылға қарсы келісімдерден өзге, ХХ ғасырда соғысқа бармауға қатысты жаңа шектеулерді белгілейтін көпжақты келісімдер де жасалды. Ең танымал үш мысал – ұлттық саясат құралы ретінде соғысты тыйым салған Келлог-Бриан келісімі, Нюрнберг Хартиясы (Лондон Хартиясы) деп те аталатын Хартия, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қудаланатын халықаралық қылмыстардың үш негізгі санатының бірі ретінде «бейбітшілікке қарсы қылмыстарды» анықтады, және БҰҰ Хартиясының VI тарауы, ол мемлекеттерді дауларды бейбіт жолмен шешуге шақырады және бір мемлекет екіншісіне қарсы күш қолдануды бастамас бұрын Біріккен Ұлттар Ұйымынан рұқсат алуды талап етеді, қарулы шабуылға қарсы өзін-өзі қорғау құқығынан басқа. Ал, соғыс жүргізіліп жатқандағы қабылданатын мінез-құлық шектерін анықтайтын келісімдер «соғыс ережелері» деп саналады және jus in bello деп аталады. Осылайша, Женева конвенциялары – «jus in bello» жиынтығы. Соғыс кезінде азаматтық адамдарды қорғауға қатысты доктриналар немесе күш қолданылғанда «пропорционалдылық» қажеттілігі соғыс ішіндегі мінез-құлық мәселелеріне қатысты, бірақ осы доктриналар соғысқа қашан заңды (немесе заңсыз) болып саналатыны туралы мәселені де түсіндіруге көмектеседі.
Jus ad bellum is sometimes considered a part of the laws of war, but the term "laws of war" is more often considered to refer only to jus in bello, which, as noted above, concerns whether a war is conducted justly, or lawfully (regardless of whether the initiation of hostilities was just). Jus ad bellum rules focus on the criteria concerning what conditions make an armed conflict just, or lawful." Under modern public international law, the UN Charter establishes the fundamental rules of the jus ad bellum. Article 2, paragraph 4 of the Charter states: "All Members shall refrain in their international relations from the threat or use of force against the territorial integrity or political independence of any State, or in any other manner inconsistent with the purposes of the United Nations." Article 51 of the UN Charter later clarifies: "Nothing in the present Charter shall impair the inherent right of individual or collective self defense if an armed attack occurs against a Member of the United Nations." An international agreement limiting the justifiable reasons for a country to declare war against another is concerned with jus ad bellum. In addition to bilateral non aggression pacts, the twentieth century saw multilateral treaties defining entirely new restrictions against going to war. The three most notable examples are the Kellogg Briand Pact outlawing war as an instrument of national policy, the London Charter (known also as the Nuremberg Charter) defining "crimes against peace" as one of three major categories of international crime to be prosecuted after World War II, and the United Nations Charter, chapter VI of which binds nations to seek resolution of disputes by peaceful means and requires authorization by the United Nations before a nation may initiate any use of force against another, beyond the inherent right of self defense against an armed attack. By contrast, agreements defining limits on acceptable conduct while already engaged in war are considered "rules of war" and are referred to as the jus in bello. Thus, the Geneva Conventions are a set of "jus in bello". Doctrines concerning the protection of civilians in wartime, or the need for "proportionality" when force is used, are addressed to issues of conduct within a war, but the same doctrines can also shed light on the question of when it is lawful (or unlawful) to go to war in the first place.
Тиісті билік пен қоғамдық мәлімдеме
Дұрыс билік принципі соғыстың тек заңды билік жүргізген жағдайда ғана әділ екенін көрсетеді. Мұндай билік мемлекеттік егемендік тұжырымына негізделген. Әулие Тома Аквинский өз "Теологиялық жиынтығында" (Summa Theologica) әділ соғыс үшін соғыс тек ашық түрде жарияланғаны ғана емес, сонымен қатар тиісті билік тарапынан жариялануы керек екенін айтады. Соғыстың қылмыстан айырмашылығы – дұрыс билік: «Соғыс ережелері осы іс-әрекетке мағына береді, соғыс пен қылмысты, ал сарбаздар мен қылмыскерлерді ажыратады». Сарбаз мемлекеттің тиісті билігімен әрекет ететін болғандықтан, оған қылмыскер ретінде емес, соғыс тұтқыны ретінде қаралады және әскери басшылықтың бұйрықтарымен жасалған іс-әрекеттері үшін жеке жауапкершілікке тартылмайды.
The principle of right authority suggests that a war is just only if waged by a legitimate authority. Such authority is rooted in the notion of state sovereignty. In his Summa Theologica St. Thomas Aquinas notes that to be a just war, war has not only to be declared publicly, but also must be declared by the proper authority. Proper authority is what differentiates war from murder: "It is the rules of warfare that give the practice meaning, that distinguish war from murder and soldiers from criminals." A soldier is treated as a prisoner of war and not a criminal because they are operating under the proper authority of the state and cannot be held individually responsible for actions committed under the orders of their military leadership.
Тек себеп
Әділ ниет қағидасына сәйкес, соғыстың мақсаты тарыңқы ұлттық мүдделерді көздеу емес, әділ бейбітшілікті қайта орнату болуы керек. Осы бейбітшілік жағдайы, соғыс болмағандағы жағдайдан артық болуы тиіс. Соғыстар тек қана мүлікті басып алу немесе үкіметті ауыстыру үшін жүргізілмейді. Қазіргі кездегі "күш қолдану алдындағы өзін-өзі қорғау" немесе алдын ала шабуылдар туралы доктриналар, кейде Буш доктринасымен байланысты, әділ ниет / әділ себеп ұғымдарына күйке болып келеді. Әділ себепке гуманитарлық араласу кіреді, әсіресе іс-қимылдар "адамның санасын тебіренткен" жағдайларда. Қорғауға жауапкершілік гуманитарлық араласудың мәнін толыққандырақ ашады.
According to the principle of right intention, the aim of war must not be to pursue narrowly defined national interests, but rather to re establish a just peace. This state of peace should be preferable to the conditions that would have prevailed had the war not occurred. Wars cannot be fought simply to annex property or install a regime change. Current doctrines of "anticipatory self defense" or preemptive strikes, sometimes associated with the Bush Doctrine, have challenged concepts of right intention/just cause. Right cause includes humanitarian intervention, particularly when actions "shock the conscience". The responsibility to protect covers more in depth the nature of humanitarian intervention.
Соңғы шара
Соңғы шара қағидасы күш қолдануды ақтау үшін, барлық бейбітшілік жолдары толықтай сарқылып бітуі керек екенін көрсетеді. Яғни, жаушылық әрекеттерге бару алдында дипломатиялық талпыныстар, санкциялар және басқа да әскери емес әдістер қолданылуы тиіс немесе олардың қолданылмайтыны нақты дәлелденуі керек. Бұдан әрі, келтірілетін зиян мөлшеріне пропорционалды түрде қарағанда, соңғы шара қағидасы алдымен шағын интервенциялық күштерді пайдалануды, содан кейін жағдайға қарай күшті күшейтуді, ал мысалы, кілемше бомбалау сияқты ауқымды күшпен немесе ядролық соғыспен соғыс бастауды қолдамайды.
The principle of last resort stipulates that all non violent options must first be exhausted before the use of force can be justified. Diplomatic options, sanctions, and other non military methods must be attempted or validly ruled out before the engagement of hostilities. Further, in regard to the amount of harm—proportionally—the principle of last resort would support using small intervention forces first and then escalating rather than starting a war with massive force such as carpet bombing or nuclear warfare.
Тарих
Қасиетті Тома Аквинский әділ соғыс не үшін болады деген мәселені қарастырған ең алғашқы философтардың бірі. Оның критерийлер тізімі бейбіт тұрғындарды қорғау және соғыстардың жеке мүдделер үшін емес, тек қана дұрыс себептермен жүргізілуін қамтамасыз ету мақсатында жасалған. Отыз жылдық соғысты аяқтаған Вестфалия бейбіт шартынан кейін ғалымдар мемлекеттер арасындағы соғысты бақылауға алудың және мемлекеттердің тәуелсіздігін сақтаудың жолдарын іздеуге көшті. Jus ad bellum қағидалары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғаннан кейін ғана ресми түрде қалыптасты.
St. Thomas Aquinas is one of the earliest philosophers on what makes a just war. His list of criteria were intended to protect civilians and guarantee that wars were not just fought for the interest of private parties. After the Peace of Westphalia, which ended the Thirty Years' War, scholars became concerned with finding a way to control interstate war while respecting state sovereignty. It wasn’t until the formation of the United Nations after World War II that notions of jus ad bellum were formalized.
Қазіргі заман
1950 жылдан бері соғыс жариялау туралы мәлімдемелер күрт азайды. "Мемлекеттер неліктен енді соғыс жарияламайды" деген еңбегінде Таниша Фазал 1950 жылдардан бері ресми соғыс жариялаудың төмендегенін атап көрсетеді. Бұл, қазіргі замандағы соғыстың ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін, террористік ұйымдар сияқты мемлекеттік емес күштердің күшеюіне байланысты.
Since the 1950s, declarations of jus ad bellum have dropped dramatically. In "Why States No Longer Declare War" Tanisha Fazal notes the drop in formal declarations of war since the 1950s. This may be as a result of the nuance of war in modern times, given the rise of non state actors such as terrorist groups.