Кіріспе
Кішірейтілген сөз – түбір сөзді оның түбір мағынасының сәл нашарлау дәрежесін білдіру үшін өзгерту арқылы алынған сөз, атаулы нысанның немесе сапаның кішілігін, немесе жақындық, немесе сүйкімділік сезімін жеткізу үшін, кейде біреуді немесе бір нәрсені осырату мақсатында қолданылады. Кішірейтілген форма (қысқартылған түрі) – мұндай мағыналарды білдіруге арналған сөз жасау құралы. Екі есе кішірейтілген сөз – бір емес, екі кішірейту жұрнағы қосылған кішірейтілген форма.
A diminutive is a word obtained by modifying a root word to convey a slighter degree of its root meaning, either to convey the smallness of the object or quality named, or to convey a sense of intimacy or endearment, and sometimes to derogatorily belittle something or someone. A diminutive form (abbreviated ) is a word formation device used to express such meanings. A double diminutive is a diminutive form with two diminutive suffixes rather than one.
Мақсаты
Кішкентай балалармен сөйлескенде немесе ересектерге шексіз мейірім мен жақындық білдіргенде, атайлап немесе лақаптап айту жиі қолданылады. Кішірейтудің қарамағысы – үлкейту. Кейбір жағдайларда, кішірейту сөздерді ереуілдік мағынада қолданып, біреудің немесе бір нәрсенің әлсіз немесе балағат екенін білдіруге болады. Мысалы, Батыс Римнің соңғы императорларының бірі Ромул Август болды, бірақ оның есімі "Ромул Августул" деп кішірейтіліп, оның әлсіздігін көрсету үшін қолданылды.
Құрылу
Көптеген тілдерде деминутивтер – түбір сөзден жалғау арқылы жасалатын сөздер. Көптеген тілдерде деминутивтер "Тинни Тим" немесе "Литтл Доррит" сияқты бірнеше сөзден тұратын құрылымдар түрінде де кездеседі. Деминутивтерді аффиксация арқылы жасау көптеген тілдер үшін өнімді ерекшелік болып табылады. Мысалы, испан тілінде "gordo" сөзі артық салмағы бар адамға берілетін лақап ата болуы мүмкін, ал "ito" жұрнағын қосу арқылы "gordito" сөзі пайда болады, ол көбірек мейірімділікпен айтылады. Екі деминутивті жұрнағы бар екі рет кішіртеудің мысалдары поляк тілінде dzwon → dzwonek → dzwoneczek немесе итальян тілінде casa → casetta → casettina болып табылады. Ағылшын тілінде мағынаның өзгеруі көбінесе сөзді қысқарту арқылы беріледі, осылайша сөздер қысқа да, әдеттегі тілге тән болады. Басқа тілдерде аффикстер қосып жасалған деминутивтер көбінесе ұзақ болады және (әдеттегі тілде қолданылатынын ескеретін болсақ) міндетті түрде түсінікті болмайды. Көптеген тілдерде есімдерге грамматикалық деминутив қолданылса, бірнеше тіл – словак, голланд, испан, румын, латын, поляк, болгар, чех, орыс және эстон тілдері сияқты – оны сын есімдерге (поляк тілінде: słodki → słodziutki → słodziuteńki) және тіпті басқа сөздерге де (украин тілінде спати → спатки → спатоньки – ұйықтауға немесе словак тілінде spať → spinkať → spinuškať – ұйықтауға, bežať → bežkať – жүгіруге) қолданады. Оқшауланған тілдерде деминутивтер жұрнақтар мен префикстерден өзге стратегияларды грамматикалық түрде бейнелеуі мүмкін. Мысалы, мандарин қытай тілінде "小 xiǎo" номиналды префиксінен және "儿/ 兒 r" және "子 zi" номиналды суффикстерінен басқа, қайталау да өнімді стратегия болып табылады, мысалы, 舅 → 舅舅 және 看 → 看看. Мандарин тілінде ресми қолданыста деминутивтердің қолданылуы салыстырмалы түрде сирек, себебі олар формалды емес, көбінесе әдеттегі тілде қолданылатын болып есептеледі. Ву қытай диалектілерінің кейбіреулері номиналды деминутивтер үшін тональді аффикс қолданады, яғни деминутивтер сөздің тонын өзгерту арқылы жасалады.